Кіріспе

Гибралтар саясаты парламенттік өкілді демократиялық Британдық теңізден тыс территория шеңберінде жүзеге асырылады, онда Ұлыбритания монархы Гибралтар губернаторы арқылы өкілдік етілетін конституциялық мемлекет басшысы болып табылады. Гибралтардың Бас министрі – үкімет басшысы. Британдық теңізден тыс аумақ ретінде Гибралтар үкіметі Ұлыбритания үкіметіне бағынышты емес. Дегенмен, Ұлыбритания үкіметі қорғаныс және сыртқы істерге жауапты, бірақ Гибралтар 2006 жылғы Конституциясына сәйкес толық ішкі басқару құқығына ие. Испания үкіметі 1713 жылғы Утрехт шартының X бабы бойынша Ұлыбритания тажына мәңгілікке берілген Гибралтар аумағына қатысты ағынан тоққан талаптарын жалғастыруда. 2002 жылы өткізілген референдумда Гибралтар сайлаушылары ортақ егемендік ұсынысын үлкен көпшілікпен, 98,97% дауыспен қабылдамады. Егемендік мәселесі жергілікті саясаттағы маңызды фактор болып қала береді. Гибралтарда жергілікті мәселелерді шешуге бағытталған бірнеше саяси партиялар бар. 2006 жылғы Конституцияның кіріспесінде 1969 жылғы Конституциядан алынған: «Ең Көкбайрақ Ұлыбритания үкіметі Гибралтар халқының еркін және демократиялық түрде білдірілген тілегіне қарсы басқа мемлекеттің егемендігіне өтуге әкелетін келісімдерге ешқашан бармайды» делінген.

Заң шығарушы орган

Гибралтар парламенті (бұрын Ассамблея палатасы) он жеті сайланған мүшеден және спикерден тұрады. 1969 жылдан бері қолданылып келе жатқан жартылай блокпен дауыс беру жүйесі бойынша сайлаушылар (2007 жылдан бастап) он кандидатқа дейін дауыс бере алады, бұл кандидаттар міндетті түрде бір партиядан болуы керек емес (бірақ көбінесе солай болады). Жеңімпаз кандидаттар қарапайым көпшілік дауыспен анықталады; осылайша, үкімет құруға тырысатын партия он кандидатты тікелей ұсынады, ал үкімет құратын партия әдетте өзінің барлық он кандидатын сайлауға қол жеткізеді; қалған орындарды әдетте «ең жақсы жеңілген» кандидаттар жеңіп алады, олар кейін оппозицияны құрайды. Соңғы сайлау 2019 жылдың 17 қазанында өтті. Келесі сайлау 2023 жылдың 12 қазанында өткізу жоспарлануда.

Әкім

Король Карл III-ті губернатор және бас қолбасшы, қазіргі уақытта вице-адмирал сэр Дэвид Стил (2020 жылдың маусымында қызметке кірді) көрсетеді. Сайлаудан кейін губернатор бірпалаталы парламенттегі ең ірі партияның жетекшісін бас министр етіп тағайындайды. Губернатор Гибралтардың күнделікті басқару ісіне араласпайды, оның міндеті көбінесе рәсімдік мемлекет басшысының қызметін атқарудан тұрады. Губернатор тек қорғаныс және қауіпсіздік мәселелеріне жауапты.

Саяси партиялар және жалпы сайлаулар

Қазіргі уақытта Гибралтар Парламентінде төрт саяси партия өкілдік етеді: Гибралтар социал-демократтары, Гибралтар социалистік еңбек партиясы, Гибралтар либералдық партиясы және «Бірге Гибралтар». Барлық партиялар Гибралтардың өзін-өзі анықтау құқығын қолдайды және егемендік мәселесіндегі кез келген ұступтарды қабылдамайды.

Еуропалық парламент сайлауы

2020 жылдың қаңтарында Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан шығуына дейін Гибралтар Ұлыбританияның қосылу шарты бойынша Еуропалық Одақтың құрамына кірді, бірақ Еуропалық Парламент сайлауында дауыс бермеді. Дегенмен, Еуропалық Одаққа мүше болуы оған Еуропалық Одақтың заңдарының тигізуін қамтамасыз етті. Дауыс беру құқығын алу мақсатымен жүргізілген он жылдық науқан Мэтьюс – Ұлыбритания ісімен аяқталды. Гибралтарда тұратын британ азаматы Денис Мэтьюс, Гибралтар сайлаушыларын Еуропалық Парламент сайлауында дауыс беруден шеттету адам құқықтарын бұзу болып табылады деп шағымданып, сотқа жүгінді. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот оның пайдасына шешім шығарып, Еуропалық Парламенттің Гибралтардың заң шығару жүйесінің бір бөлігін құрайтынын және Ұлыбританияның конвенциялары Гибралтар халқының Еуропалық Парламентке сайлау құқығын қамтамасыз етуге міндеттейтінін мәлімдеді. Осы шешімге сәйкес Ұлыбритания үкіметі 2003 жылы Еуропалық Парламент (өкілдік) заңын қабылдады. Гибралтар Еуропалық Парламент сайлауы үшін Оңтүстік-Батыс Англия аймағына қосылды және 2004 жылғы сайлауда алғаш рет дауыс берді. 2004 жылғы Еуропалық сайлау Гибралтардың қатысуымен өткен Ұлыбританиядағы алғашқы сайлау болды. Консервативтік партия дауыстардың 69,52% -ын алып, бұл Лейбористік партияның Гибралтар саясатына қарсы наразылық ретінде қабылдалды. Консерваторлар партияның Гибралтардағы филиалының қолдауымен және партия басшысы Майкл Ховардтың сапарымен белсенді науқан жүргізді. 2009 жылы консерваторлар қайтадан 54% дауыс жинады, бірақ 2004 жылғы 35% -бен салыстырғанда сайлауға қатысу көрсеткіші айтарлықтай төмендеді, бұл көрсеткіш басқа Еуропалық Одақ мемлекеттеріне ұқсас болды. 2014 жылы Либералды-демократтар партиясы көшбасшы болып шықты, бірақ Оңтүстік-Батыс Англиядағы дауыс беру нәтижесінде партияның ешбір кандидат Еуропарламент депутаты бола алмады. Сайлауда алты депутат сайланды: екеуі UKIP, екеуі консерватор, біреуі лейборист және біреуі «жасыл» партиядан.

Шешім комитеттері

1999 жылы Гибралтар үкіметі 1969 жылғы Конституцияны қалай реформалау керектігін қарастыру үшін Конституциялық реформа жөніндегі арнайы комитет құрды. 2006 жылдың наурызында британдық сыртқы істер министрі Джек Стро британдық Парламентте жаңа конституцияның мәліметтері келісілгенін хабарлады. Конституция жобасы мен Ұлыбритания келіскен нұсқа арасындағы айырмашылықтар губернатордың лауазымы өзгермейтін болады және Полиция басқармасы Гибралтар үкіметінен тәуелсіз күйінде қалатын болады деген нәрселерге байланысты болды.

Ұлыбританиямен интеграция

Гибралтардағы түрлі топтар Ұлыбританиямен децентрализацияланған интеграция немесе тікелей Ұлыбритания құрамына ену нысанында әлдеқайда жақын қарым-қатынас орнатуды қолдады. Бұл 1955 жылы Мальтаға ұсылған нұсқаға ұқсас, онда Мальта Ұлыбританияның Парламентінің Төменгі палатасында өкілдік етіп, Ішкі істер министрлігіне бағынышты болар еді, бірақ ішкі басқару құқығын сақтап қалар еді. Бұл Францияның теңіз артындағы департаменттері мен Марокко талас білетін Испанияның Солтүстік Африкадағы анклавтары – Сеута мен Мелилья сияқты мәртебеге ие болар еді. Испанияның Гибралтарды осы аумақтармен салыстырудан бас тарту себебі – олар Испанияның бір бөлігі болса, Гибралтар Ұлыбританияның теңіз артындағы аумағы және Ұлыбританияның құрамына кірмейді. Алайда, 1976 жылы британдық Сыртқы істер министрлігі тәуелсіздікпен бірге бұл идеяны, кез келген конституциялық реформа немесе деколонизация процесі «испандық факторды» ескеруі тиіс деген негізде қабылдамады. Гибралтар үкіметтері де оған қарсы болды. 2003 жылғы сайлау шартына сәйкес, Гибралтар социал-демократтары интеграцияның «сөзсіз осы өте маңызды басқару құқығының маңызды бөлігінен айырылуына» және «біздің маңызды мәселелерімізді (соның салдарынан, өмір сүруге қабілеттілігімізді) Лондонға тапсыруға» алып келетінін айтты. Гибралтардың британдық мәртебесіне берілгендігі әлі де сақталып тұрса да, Либералдық партияның жетекшісі Джозеф Гарсия сияқтылар Гибралтардың болашағын бір немесе басқа ұлттық мемлекеттің құрамында емес, «Аймақтардың Еуропасы» сияқты үлкен құрылымда көреді.

Кондоминиум

Гибралтардағы егемендік Ұлыбритания мен Испания арасында бөлісетін кондоминиум идеясы ұсынылды. 1985 жылы британдық сыртқы істер министрі Джеффри Хоумен келіссөздер кезінде испандық сыртқы істер министрі Фернандо Моран Испания толық егемендікке ие болғанға дейін 15-20 жылдық кондоминиум немесе қайта жалға беру кезеңін ұсынды, бірақ британ үкіметі бұған жауап берген жоқ. 1991 жылы Испания Премьер-Министрі Фелипе Гонсалес Гибралтардың бірлескен егемендік аясындағы жоспарын ұсынды, онда Гибралтар де-факто автономия алады, британдық және испан монархтары бірлескен мемлекет басшылары болар еді, бірақ бұл жоспар сол жылдың шілдесінде Гибралтар үкіметі тарапынан қабылданбады. 1997 жылы Испанияның сол кездегі сыртқы істер министрі Абель Матутес Гибралтардың бірлескен егемендігі туралы ұсыныс жасады, ол өтпелі кезеңнен кейін Испанияның толық егемендігін де қамтиды, бірақ оның британдық әріптесі Робин Кук "егемендік мәселесінде келісімге келу мүмкін емес" деді. Гибралтар үшін Франция президенті мен Ургель епискобының бірлесіп мемлекет басшылары болып табылатын Андорра мемлекеттік құрылымы үлгі ретінде ұсынылғанмен, 2010 жылы оның сол кездегі бас министрі Питер Каруана бұл Испания мен Франция арасындағы бірлескен егемендік емес екенін, себебі Андорраның 1993 жылғы Конституциясына сәйкес, екі елдің де княздыққа егемендік құқығы жоқ екенін айтты.

Испаниямен қарым-қатынастар

1967 жылғы 10 қыркүйекте өткен референдумда Гибралтар халқы 12 138 дауыспен 44-ке қарсы болып, Испанияға егемендікті беруді қабылдамады және Ұлыбританияның егемендігінде қалуын қолдады. Бұл күн қазір Гибралтардың Ұлттық күні ретінде тойланады. Гибралтар үкіметі 2002 жылғы 7 қарашада ұйымдастырған референдумда сайлаушылар Испания мен Ұлыбританияның Гибралтардың егемендігін бөлісу принципін 17 900 дауыспен 187-ге қарсы, шамамен 88% дауыс беру арқылы үзілді. Көптеген басқа британдық аумақтардан өзгеше, Гибралтарға Ұлыбритания тәуелсіздік ұсынбады. Бұл Утрехт шартында, оған сәйкес Испания осы аумақты Британдық тәжге өткізген, Британдық тәж егер Гибралтардан бас тартқысы келсе, оны бірінші Испанияға ұсыну керек делінген. Алайда, Гибралтар үкіметі БҰҰ-да БҰҰ хартасының 103-бабы осы "қайтару ережесін" күштен шығаратынын мәлімдеді. Ұлыбритания да, Испания да Утрехт шартының X бабының заңдық мәртебесін сотта сынауға құлшынбайды. Шарттағы құл саудасы және Менорканы британдықтарға беру сияқты мәселелерді реттейтін қалған бөлімдері қолданыстан шығып кеткен. Испания Гибралтардың мәртебесінің көне заманға жатқанын және Каталония немесе Баск елі сияқты Испанияның автономиялық қауымдастығына айналуы керек деп санайды. Сондай-ақ, өзін-өзі анықтау емес, аумақтық тұтастық принципі қолданылады деп мәлімдейді, 1997 жылы Ұлыбританияның Гонконгты Қытай Халық Республикасына тапсыруымен салыстырады. Сонымен қатар, британ үкіметі олардың демократиялық келісімінсіз Гибралтардың мәртебесінде ешқандай өзгеріс болмайтынын қайта-қайта айтады. Гибралтар үкіметі БҰҰ-ның 24-ші комитетінен мәселелерді Халықаралық сотқа консультативтік пікір алу үшін жіберуін сұрады, бірақ Испания бұған қарсы лоббиледі. Гибралтар үкіметі де Комитетті аумаққа сапармен келуге шақырды, бірақ Ұлыбританияның қарсылығы болмағанмен, олар әлі де келуге бармады. 2006 жылғы конституция аумақтағы өзін-өзі басқару деңгейін одан әрі арттырады және Гибралтардың отарлық мәртебесі аяқталды деп есептеледі. Біріккен Ұлттар Ұйымына жолданған хатында Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі: "Менің ойымша, бұл сипаттама отаршылдыққа негізделген ешқандай қарым-қатынасқа қатысты емес" деді.

Қоршаған орта қауіпсіздігі тобы

Экологиялық қауіпсіздік тобы (ЭҚБ) – 2000 жылы құрылған үкіметтік емес ұйым. Ол тіркелген қайырымдылық қоры болып табылады және қоғамда қоршаған орта мәселелерін ілгерілетуге жұмыс істейді. Ауа мен су сапасы, ластану, жасыл аймақтарды сақтау, көлік, жаңартылатын энергияның қажеттілігі, қоқыс және қайта өңдеу, сондай-ақ климаттың өзгеруі ЭҚБ-ның көптеген науқандарының назар ортасында. Бұл топ саяси бағыты жоқ және қоғамнан кең қолдауға ие. Оның мүшелері жүздерше саналады, ал тағы көптеген адамдар жергілікті және жаһандық экологиялық науқандарға қолдау көрсетуге немесе қатысуға үнемі шақырылады.

Гибралтардағы жергілікті мүгедектер қозғалысы

Гибралтардағы мүгедектердің өмірін жақсарту, тең мүмкіндіктерді қолдау және кемсітушілікке қарсы күресу мақсатымен 1985 жылы Гибралтардағы Жергілікті Мүгедектер Қозғалысы (GLDM) құрылды. 1990-шы жылдардың және 2000-шы жылдардың басындағы бірнеше жыл бойы қозғалыс белсенділігін тоқтатты, бірақ 2005 жылы Гибралтардағы мүгедектердің жағдайын жақсарту үшін қайта жандандырылды, алайда бірнеше жыл бойы елеулі өзгерістер болған жоқ. 2006 жылғы Тең Мүмкіндіктер Заңы Гибралтардағы мүгедектерді кемсітуден қорғайды, бірақ Гибралтар мүгедектерге арналған жәрдемақылар және жекеменшік және мемлекеттік ғимараттарға коляскамен кіру сияқты мәселелер бойынша Ұлыбритания мен басқа елдерден қалып қояды. www.disability.gi

Гибралтар тобының дауысы

"Гибралтар дауысы" тобы 1996 жылы құрылған. 1997 жылы ол 10 000 адам қатысқан шеру ұйымдастырды, олар Гибралтарлықтардың құқықтарын Испанияның ЕО аясында мойындауын және осы мәселедегі жаңа британдық Лейбористік үкіметке қолдау көрсетуді талап етті. 2001 жылы Гибралтар үкіметі, Ассамблеяның арнайы комитетінен жұмысын аяқтауды үдетуге қысым жасағаны және Гибралтардың британдық болып қалу мәселесіне партиялық саясат енгізгені үшін сынға ұшырады. Сол жылы "Гибралтардың өзін-өзі анықтау құқығы" тобымен бірлесіп, VOGG шамамен 10 000 адам қатысқан демонстрация ұйымдастырды. Саяси бейтарап ұйым "Rock on the Rock Club" қолдауымен, үкімет демеушілік еткен жергілікті музыканттардың бастамасына қосылып, VOGG Ұлыбританияның Еуропа министрі Питер Хейннің сайлау округі Нейт қаласында наразылық акциясын өткізді. Ол басқалармен бірге 2002 жылғы референдумда "жоқ" деп дауыс беруге шақырып, үгіт жүргізді. Ол "Гибралтардың ең бейшара наразылық тобы" деп сипатталды.

Британия қозғалысына қосылу

Ұлыбританиямен интеграция қозғалысы (IWBM) – Ұлыбританиямен одан әрі интеграцияны қолдайтын әсерлі топ. Олардың мақсаты – Гибралтардың Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландиядағыдай дербес басқару құқығымен интеграция деңгейіне жетуі. Оларға Джо Каруана жетекшілік етеді және бұрынғы Ұлыбританиямен интеграция партиясының (IWBP) ізбасарлары.