Кіріспе

Ұлыбритания парламенті актісі

2004 жылғы Гендерлік тану актісі – Ұлыбритания Парламентінің актісі, ол Ұлыбританиядағы жыныстық дисфориясы бар ересектерге өздерінің заңдық жынысын өзгертуге мүмкіндік береді. Акт 2005 жылдың 4 сәуірінде күшіне енді.

Заңның қолданылуы

2004 жылғы «Жыныстық идентификация туралы» заң адамдарға «Жыныстық идентификация куәлігін» (ЖИК) алуға мүмкіндік береді. Жыныстық идентификация куәлігі – адамның қабылданған жынысы бойынша заңды түрде танылу критерийлерін қанағаттандырғанын көрсететін құжат. Заң жыныстық дисфориясы бар адамдарға олардың жыныстық идентификациясына сәйкес келетін жыныстың мүшелері ретінде заңды түрде танылу құқығын береді, бұл оларға ЖИК алуға мүмкіндік береді. Ұлыбританияда немесе шетелде туған және британдық билік органдарында тіркелген адамдар өздерінің танылған заңды жынысын көрсететін туу туралы куәлік ала алады. Толық ЖИК алған адамдар, оны алған күнінен бастап, заң бойынша көп жағдайда «қабылданған жынысты» деп есептеледі. Трансгендер адамдардың заңды танылуына қатысты екі негізгі ерекшелік бар: теңдіктің мұрагерлік құқығы өзгеріссіз қалады (тек бірінші туған балаға мүрагерлік үшін ғана маңызды) және Англия шіркеуінің дін қызметкерлерінің ішкі сенімі (әдетте олар заң бойынша кез келген екі құзырлы адамды некелеуге міндетті). Жыныстық идентификация куәлігін беруден бұрын жұмыс берушілер трансгендер адамдарды «шынайы кәсіби талап» ретінде алып тастауға құқылы, ал ұйымдар трансгендер адамдарды бір жынысты немесе бөлек жынысты қызметтерден «заңды мақсатқа жетудің пропорционалды құралы» ретінде алып тастауға рұқсат етіледі. ЖИК жеке тұлғаның заңды жынысын «барлық мақсаттар үшін» өзгертеді. 2004 жылғы «Жыныстық идентификация туралы» заң трансгендер адамдардың жеке өмірін қорғау мақсатында, жыныстық идентификация процесіне қатысты ақпаратты қорғалған ақпарат ретінде анықтады. Егер осы ақпаратты ресми түрде алған адам оны аталған тұлғаның келісімінсіз жарияласа, ол заң бұзуға жол береді. Бірақ алғашқы жеті жыл ішінде Жыныстық идентификация тізілімінен алынған туу туралы куәліктер, туған кездегі туу туралы куәліктен бірден ерекшеленді, себебі оларда тек тоғыз баған ақпарат болды, туу туралы куәліктерде кездесетін «хабар берушінің қолы, сипаттамасы және тұрғылықты жері» деген тармақ жойылды. Бұл Жыныстық идентификация куәліктері сондай-ақ туу туралы куәліктерде кездесетін «Жоғарыда аталған аудандағы туу тізілімінің куәландырылған көшірмесінен алынған жазбаның шынайы көшірмесі болып расталды» деген жазуды «Тіркеуші басшысының қорқынышында сақталатын жазбаның шынайы көшірмесі болып расталды» деген жазумен алмастырды. Бұл мәселелер 2011 жылғы «Жыныстық идентификация тізілімі (өзгерістер) ережелерімен» түзетілді. Жыныстық идентификация жөніндегі комиссия, медициналық және құқықтық сарапшыларды қоса, Жыныстық идентификация куәлігін беру критерийлері орындалған-осызығын бағалау үшін оған ұсынылған дәлелдерді қарастырады. Дәлелдерде гендерлік дисфорияның құжаттастырылған психикалық диагнозы болуы керек. Егер аталған тұлға заңды түрде некеде болса, олар куәлік алу үшін әйелінің/ерінің келісімін алуы керек, содан кейін жаңа неке куәлігі беріледі; егер әйелі/ері келіспесе, аталған тұлғаға уақытша Жыныстық идентификация куәлігі беріледі, оны шектеулі мерзімде некені жою үшін негіз ретінде пайдалануға болады, бірақ басқа жағдайда ешқандай мәртебесі жоқ. Заң балаларға олардың заңды жынысын өзгертуге рұқсат бермейді.

Өмірбаян

Заң Еуропалық адам құқықтары жөніндегі сот шешімдеріне жауап ретінде әзірленді. Алдыңғы прецедент 1970 жылға дейін созылған, онда Артур Камерон Корбет, 3-ші Барон Роуаллан, әйелі Эйприл Эшли трансгендер болғандықтан заңды түрде еркек екендігіне байланысты некелерін жойды. Судья бұл аргументті қабылдады, содан бері Ұлыбританиядағы жыныс анықтау үшін заңдық критерий «Корбетке қарсы Корбет» ісі бойынша шешімге негізделді; тіпті біреуі еркек болып туған екі әйелдің арасындағы заңды некеге де әкелді. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот 2002 жылғы 11 шілдеде «Goodwin & I v United Kingdom [2002] 2 FCR 577» ісі бойынша трансгендер адамның туу куәлігіндегі жынысын өзгерте алмауының Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 8- және 12-баптарында қарастырылған құқықтарын бұзу екенін мәлімдеді. Осы шешімге сәйкес, Ұлыбритания үкіметі жаңа заңнама қабылдауға міндетті болды.

Заңнамалық прогресс

Заң жобасы 2003 жылдың соңында Лордтар палатасына ұсынылды. Ол 2004 жылдың 10 ақпанында Лордтар палатасында 155 дауыспен қолдалып, 57 дауысқа қарсы, ал 25 мамырда 355 дауыспен қолдалып, 46 дауысқа қарсы қабылданды. 2004 жылдың 1 шілдесінде заң жобасына корольдің қолдауы берілді. Заң жобасы Лордтар палатасында сынға ұшырады, оның ішінде лорд Теббит (жыныстық қайта операциялауды "қасақана зардап шектіру" деп сипаттады) және діни ұйымдарға трансгендер адамдарды қабылдамауға рұқсат беретін түзетуді ұсынған баронесса О’Кейтэйн. Алайда, Вустер епископы Питер Селби мен Винчестер епископы Майкл Скотт Джойнттың қарсылығынан кейін бұл түзету аз айырмамен жеңіліске ұшырады. Заң жобасына қолдау көрсету партиялық бағыттар бойынша шамамен екіге бөлінді. Екінші және үшінші оқылымдарда (яғни түзетулерге дейін және кейін) Лейборист партиясының, Либералды демократтардың, Plaid Cymru және Шотландия Ұлттық партиясының барлық депутаттары заң жобасын қолдады; ал Ольстер одағы мен Демократиялық одақтас партиясының барлық депутаттары қарсы дауыс берді. Консервативтік партияның депутаттары бұл мәселеде екіге бөлінді, партия басшылығы депутаттарға заң жобасы бойынша нақты ұстанымды міндеттейтін шешім қабылмады, оларға еркін дауыс беруге рұқсат етілді. Екінші оқылымда заң жобасын 25 консервативтік депутат қолдады, 22 қарсы болды, ал үшінші оқылымда 20 қолдап, 39 қарсы дауыс берді. Консервативтік партияның 166 депутатының жартысынан да азы дауыс беруге қатысты.

Жаңартулар

2016 жылы Әйелдер мен теңдік комитеті Гендерлік тану туралы заңды толыққанды қайта қарап, оның кемшіліктерін атап өтіп, оны қайта қарау жөніндегі ұсыныстар жасады. Сонымен бірге, ол 2010 жылғы Теңдік туралы заңда да осыған ұқсас кемшіліктер бар екенін көрсетті, себебі ол жыныс алмасуды қорғалған мәртебе ретінде қарастырады. 2017 жылдың қараша айында Шотландия үкіметі GRA-ны «халықаралық жақсы тәжірибеге сәйкес» реформалау ниетімен қарастырды. «Министрлік сөз басында» 2004 жылғы GRA «ешкімге керек емес» екені және гендерін өзгертуге өтініш білдірген адамға «қиын және ауыр» талаптар қойылатыны мойындалды. Үкімет өтініш берушілерге «өтініштің салдарына толыққанды түсіністікпен келісетінін және өмірінің соңына дейін өздері таңдаған гендерде өмір сүруге ниетті екенін» жариялау талабын сақтап қалуды ұсынады, бірақ «медициналық куәліктер ұсыну және өтініш беру алдында екі жыл бойы өздері таңдаған гендерде өмір сүру» талабын жоюды ұсынады. 2017 жылы Теңдік министрі Джастин Грининг Гендерлік тану туралы заңға реформалар енгізуді қарастырды, оның мақсаты – процедураны медициналықтандырмау, өзін-өзі анықтау принципін қолдану. Гринингтің кейінгі іскерлесі Пенни Мордаунт Гендерлік тану туралы заң бойынша консультация «трансгендер әйелдер – әйелдер» деген түсінік негізінде басталатынын мәлімдеді. 2020 жылғы маусымдағы есепте Еуропалық комиссия 28 еуропалық елдің гендерлік тану рәсімдерін қолжетімділікке кедергі келтіретін факторлар бойынша 5 санатқа бөлді. Бұл 2004 жылғы Гендерлік тану туралы заңды «қиын медициналық талаптар» бойынша төменгі екінші санатқа қойды, ол халықаралық адам құқықтары стандарттарынан қалып қояды. 2020 жылдың қыркүйегінде Ұлыбритания үкіметі реформаның барлық аспектілерін қолдаған қоғамдық кеңесудің нәтижелерін жариялады, оның ішінде 64% гендерлік дистресс диагностикасы талабын жоюды, ал 80% медициналық қорытынды ұсыну талабын жоюды жақтады. Алайда, Ұлыбритания үкіметі қолданыстағы заңды өзгертуден бас тартты, бұл Теңдік және Адам құқықтары жөніндегі комиссия тарапынан «қанағаттандырмас мүмкіндік» деп сипатталды.

Некеге және азаматтық серіктестікке қатысты мәселелер

Трансгендерлік құқықтарды қолдаушылар, әсіресе некелер мен азаматтық серіктестіктерге қатысты заңға алаңдаушылық білдірді. Ұлыбритания заңнамасында некеге тұру тек қана әртүрлі жынысты жұптарға ғана рұқсат етілгендігіне және әртүрлі жынысты жұптарға азаматтық серіктестік мүмкіндігі болмағандықтан, заң талаптарына сәйкес, некеде тұрған адамдар жынысын тану туралы куәлік алу үшін некелерін ажыратуға немесе жоюға мәжбүр болды. Бұл талап 2013 жылғы Бір жынысты некелер туралы заң күшіне енгеннен кейін тоғыз ай өткен соң, 2014 жылдың желтоқсанында жойылды. Англияда, Шотландияда және Уэльсте некеде тұрған адамның мұндай өтінішіне жұбайының жазбаша келісімі қажет – бұл «жұбайлық ветосы» деп аталады. Шотландияда өтініш берушілер шеберлік сотына жүгіне отырып, уақытша GRC-ді толық GRC-мен алмастыруға мүмкіндік алады, осылайша «жұбайлық ветосын» айналып өтеді. Эван Харрис сияқты кейбір парламентарийлер бастапқы талапты адамгершілікке жатпайтын және отбасы құрылымын қирататын деп санайды. Парламенттегі талқында Хью Бейли: «Некеде тұрып, осылай қалуды қалайтын жұпқа ажырасу керек деп мемлекет айтатын басқа жағдайды еске түсіре алмаймын» деді. Осы қарсылыққа қарамастан, үкімет заң жобасының осы талабын сақтап қалуды шешті. Конституциялық мәселелер жөніндегі парламенттік хатшысының орынбасары Дэвид Лэмми үкімет атынан: «Біз бір жынысты некелердің шағын тобына жол бере алмаймыз» деді. Талқылаулар барысында жынысын өзгертуден өткен және қазіргі уақытта некеде тұрған трансгендерлердің саны 200-ден аспайтыны айтылды. 2004 жылғы Азаматтық серіктестік туралы заң бір жынысты жұптар арасында азаматтық серіктестік құруға мүмкіндік берсе де, 2013 жылға дейін трансгендер серігі бар некеде тұрған жұптар жаңа мәртебесін тікелей қайта тіркеуге құқылы болмады. Олар некелерін жоюға, жаңа жынысын заңды түрде мойындатуға және содан кейін азаматтық серіктестікке тіркелуге тиіс болды. Бұл ажырасумен байланысты барлық құжаттар мен шығындарға ұқсас болды. Ажырасу туралы шешім қабылданып, GRC берілгеннен кейін, жұптар жергілікті тіркеушімен азаматтық серіктестік рәсімін өткізуге келісе алады. Неке аяқталды және жаңа қарым-қатынас орнатылды, ол барлық жағдайларда (мысалы, өсиеттерде) міндетті түрде үздіксіз бола бермейді. Бұл трансгендер серігі бар азаматтық серіктестіктерге де қатысты: қолданыстағы азаматтық серіктестік жойылуы керек еді, содан кейін жұп некеге тұруға құқылы болды. Егер екеуі де трансгендер болса, некеде немесе азаматтық серіктестікте тұратын жұптар жынысын тану туралы өтініштерін бір уақытта қарастыруға құқылы болды; алайда, олар бұрынғы некелерін/азаматтық серіктестіктерін жоюға және содан кейін жаңа жыныстарымен некелерін/азаматтық серіктестіктерін қайта тіркеуге міндетті болды. Бомонт қоғамының өкілі Тамара Уайлидинг: «Осы жағдайдағы адамдар некелерін жоюға және содан кейін азаматтық серіктестікке кіруге мәжбүр болуы әділ емес. Заңды түзету керек. Жынысын өзгертуден өткен және оны мойындағысы келетін адамдардың қарым-қатынас мәртебесін сақтап қалуға рұқсат беру үшін азаматтық серіктестік туралы заңға түзетулер енгізу оңай болар еді» деді. Шотландиялық жұптың жағдайындағыдай, туындаған эмоционалдық стресс өлшеусіз. Теңдік және адам құқықтары жөніндегі комиссия (EHRC) заңның 2-ші кестесінде көтерілген некедегі трансгендерлер мен олардың серіктестеріне туындаған қиындықтарды бағалады және үкіметке жақында ұсынған ұсынысында: «Үкімет Гендерлік тану туралы заңға түзетулер енгізеді, осылайша бір серіктес жынысын тану туралы куәлік алған жағдайда некені автоматты түрде азаматтық серіктестікке ауыстыруға мүмкіндік береді».

2013 жылдан кейін

Бұл алаңдаушылықтар 2013 жылғы «Неке (бір жынысты жұптар)» заңы қабылдануымен біршама азайтылды, себебі енді әртүрлі жынысты да, бір жынысты да жұптарға некеге тұру мүмкіндігі бар. Қазіргі заңға сәйкес, егер некелі жұптың құрамында трансгендер адам болса, оның жұбайы келісім берсе, неке жалғастырыла береді. Бұл трансгендер белсенділері тарапынан «жұбайлық ветосы» деп сипатталды және оған қарсылық білдірілді. 2019 жылы Либерал-демократтар сайлау шартына «жұбайлық ветосын» жоюды қосты. Баронесса Баркер 2019 жылы заңға түзетулер енгізу мақсатында жеке мүшелік заң жобасын ұсынды.

Шотландиядағы реформа туралы заң жобасы

2022 жылдың наурызында Шотландия парламентіне Гендерлік тану реформасы (Шотландия) туралы заң жобасы ресми түрде ұсынылды. Егер қабылданса, бұл заң Гендерлік тану туралы заңға өзгерістер енгізіп, ЖҚТБ-ға (гендерлік тану куәлігіне) өтініш беру процесін өзгертер еді. Өзгерістерге сәйкес, өтініш берушілер енді екі жыл бойы өздері таңдаған жынысы бойынша өмір сүргенін дәлелдеуге және жыныстық дисфория диагнозын алуға міндетті болмас еді. Оның орнына, олар өздерінің таңдаған жынысында тұрақты түрде өмір сүру ниетін заңмен белгіленген мәлімдеме арқылы растауы керек еді. Сонымен қатар, өтініштерді Ұлыбритания бойынша гендерлік тану жөніндегі комиссия емес, Шотландияның бас тіркеушісі қарастыратын еді. Ұлыбритания үкіметі Англия мен Уэльсте осындай өзгерістерді енгізуге қарсы екенін мәлімдеді. Бұл заң жобасы Шотландия парламентінде 2022 жылдың желтоқсан айында үшінші оқылымда 86–39 дауыспен қабылданды. 2023 жылдың 17 қаңтарында Ұлыбритания үкіметі Шотландия туралы 1998 жылғы заңның 35-бабын қолданып, заң жобасының корольдік бекітілуіне ұсынылуын тоқтатты. Бұл 35-баптың қолданылған алғашқы жағдайы болды.