Жанна д’Арк сот талқысы (1928)

Кіріспе

Карл Теодор Дрейердің 1928 жылғы фильмі.

Жанна д’Арктің азаптары – Жанна д’Арктің сот ісінің шын мәліметтеріне негізделген 1928 жылғы француз тілдес тарихи нұсқаусыз фильм. Фильмнің режиссері Карл Теодор Дрейер, ал Жанна рөлін Рене Жанна Фальконетти сомдады. Бұл фильм кино өнерінің маңызды туындысы саналады, әсіресе оның өндірісі, Дрейердің режиссерлік шеберлігі және Фальконеттидің ойнаған рөлі кино тарихындағы ең ұлы рөлдердің бірі ретінде танылады. Фильм Жанна д’Арктің Англияда тұтқын болған кезеңін, оның сот процесі мен өлім жазасын көрсетеді. Даниялық режиссер Дрейер Францияда фильм түсіруге Société Générale des Films компаниясынан шақырылған. Ол Францияда Жанна д’Аркқа деген қызығушылықтың қайта жандануына байланысты оның өмірінен фильм түсіруді жөн көрді. Дрейер сценарийді жазу алдында Жанна д’Арк туралы және сот материалдарына қатысты зерттеулерге бір жылдан астам уақыт арнады. Дрейер сахна актрисасы Фальконеттині Жанна рөліне шақырды, бұл оның кинодағы тұңғыш және соңғы маңызды рөлі болды. Фальконеттидің рөлге берілгендігі мен фильм түсіріліміндегі адалдығы кино зерттеушілері арасында аңызға айналды. Фильм Руан түрмесін шынайы бейнелеу үшін ортағасырлық архитектура үлгісінде салынған алып бетон декорацияларда түсірілді. Фильмнің операторлық жұмысы және жақын планды кадрларды пайдалануы ерекше аталады. Дрейер актерлерге макияж жасауға тыйым салды және оларды одан да әсерлі ету үшін арнайы жарықтандыруды қолданды. Фильм шығар алдында француз ұлтшылдары даниялық режиссердің Францияның ең қадірлі тарихи тұлғасы туралы фильм түсіре алатынына күмәнданды. Дрейердің фильмнің түпкі нұсқасы Париж архиепископы мен үкіметтік цензураның қысымымен қысқартылды. Он жылдар бойы фильм Дрейердің түпкі нұсқасын қалпына келтіруге тырысқан түрлі редакцияланған нұсқаларда көрсетілді. 1981 жылы Дрейердің түпкі нұсқасы Норвегияның Осло қаласынан тыс жердегі Дикемарк психиатриялық ауруханасынан табылып, қайтадан жарық көрді. Клирикалық және үкіметтік органдардың қарсылығына және фильмді қысқартуына қарамастан, ол шыққан кезде үлкен сынға ұшырады және қазірге дейін жасалған ең ұлы фильмдердің бірі саналады. Көптеген режиссерлер мен музыканттар оны мақтап, оған сілтеме жасайды. 1958 жылы фильм 1958 жылғы Дүниежүзілік көрмесіндегі беделді Брюссель 12 тізімінде 4-орынды иеленді. 2024 жылы фильм АҚШ-та жалпыға қолжетімді болды.

The Passion of Joan of Arc is a 1928 French silent historical film based on the actual record of the trial of Joan of Arc. The film was directed by Carl Theodor Dreyer and stars Renée Jeanne Falconetti as Joan. It is widely regarded as a landmark of cinema, especially for its production, Dreyer's direction and Falconetti's performance, which is often listed as one of the finest in cinema history. The film summarizes the time that Joan of Arc was a captive of England, depicting her trial and execution. Danish director Dreyer was invited to make a film in France by the Société Générale des Films and chose to make a film about Joan of Arc due to her renewed popularity in France. Dreyer spent over a year researching Joan of Arc and the transcripts of her trial before writing the script. Dreyer cast stage actress Falconetti as Joan in her only major film role. Falconetti's performance and devotion to the role during filming have become legendary among film scholars. The film was shot on one huge concrete set modeled on medieval architecture in order to realistically portray the Rouen prison. The film is known for its cinematography and use of close ups. Dreyer did not allow the actors to wear make up and used lighting designs that made the actors look more grotesque. Prior to its release, the film was controversial due to French nationalists' skepticism about whether a Dane could direct a film about one of France's most revered historical icons. Dreyer's final version of the film was cut down due to pressure from the Archbishop of Paris and government censors. For several decades, it was released and viewed in various re edited versions that attempted to restore Dreyer's final cut. In 1981, a print of Dreyer's final cut was discovered in Dikemark Hospital, a mental institution just outside Oslo, Norway, and re released. Despite the objections and cutting of the film by clerical and government authorities, it was a major critical success when first released and has consistently been considered one of the greatest films ever made. It has been praised and referenced by many film directors and musicians. In 1958, the film was voted number 4 on the prestigious Brussels 12 list at the 1958 World Expo. The film entered the public domain in the United States in 2024.

Сюжет

Жүз жылдық соғыс кезінде француздарды ағылшындарға қарсы көптеген шайқастарға бастап шыққаннан кейін, Жанна д’Арк Компиень маңында тұтқындалып, ақырында ағылшындарға адал француз дін қызметкерлері тарапынан ересі үшін сотталу үшін Руан қаласына әкелінді. 1431 жылдың 30 мамырында Жанна француз дін қызметкерлерінің сотында тергеуден өтеді. Бургундиялық-ағылшын коалициясының жағында және Франция короліне қарсы болған судьялары оны өзінің мәлімдемесін жоққа шығаратын немесе Құдайдан Франциядан ағылшындарды қуу миссиясы алғандығына сенімін күдік тудыратын бірдеңе айтуға мәжбүрлеуге тырысады, бірақ ол нық тұрып алады. Оның шын мәнінде қасиетті екеніне сенген бір-екі судья оған қолдау көрсетеді. Сонда билік алдауға көшеді. Бір дін қызметкері сауатсыз Жаннаға Франция королі VII Карлдан келгендей сезімталдық танытып, хат алып келген адамға сенуді айтқан жалған хатты оқып береді. Бұл да сәтсіз аяқталады, содан кейін Жаннаны азаптау камерасына алып кетеді, бірақ ол көрген көрініс оны естен шығарады, бірақ оны үркітпейді. Өртпен жаққан жазадан қорқытқанда, Жанна ақыры мойынып, дін қызметкеріне мойындау қағазына қол қоюға рұқсат береді. Бірақ судья оны өмір бойына түрмеге жабуға үкім шығарады. Түрме бастығы шашын қырқып алғаннан кейін, ол Құдайға опасыздық еткенін түсінеді. Ол судьялардың қайта оралуын талап етеді және мойындаудан бас тартады. Оның айналасындағылардың көбі оның нағыз сенімін және шақыруын мойындағандықтан, оған соңғы қасиеттілік рәсіміне рұқсат етіледі. Содан кейін оны қара киімге орап, атқыштар алаңына алып кетеді. Ол жазалаушыға өзінің қолы-аяғын байлауға көмектеседі. Халық жиналады және от жағылады. От жалыны көтерілген кезде әйелдер жылайды, ал бір ер адам: «vous avez brûlé une sainte» («сіз қасиеттіні өрттедіңіз») деп айқайлайды. Әскерлер бүлікке дайындалады. От Жаннаны жалмағанда, әскерлер мен халық арасында қақтығыс болып, адамдар қаза табады. Субтитрде оның жаны оттан қорғалған күйде көкке көтеріледі делінеді.

Өмірбаян

Данияда "Үйдің қожайыны" фильмінің сәттілігінен кейін Дрейерді Société Générale des Films компаниясы Францияда фильм түсіруге шақырды, ол Мари Антуанетта, Екатерина Медичи немесе Жанна д'Арк туралы фильмдерді ұсынды. Ол фильм тақырыбының соңғы шешімі лотерея арқылы қабылданатынын мәлімдеді. Жанна д'Арк Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін танымал болды, 1920 жылы Рим католик шіркеуі оны қасиетті деп жариялап, Францияның қамқоршы қасиеттерінің бірі етіп тағайындады. Дрейер оны зерттеуге бір жарым жылдан астам уақыт жұмсады; сценарий оның сот ісінің түпнұсқа стенограммаларына негізделген, 18 ай ішіндегі 29 тексеруді бір күнге сығып қысқартты. Дания кино институты үшін жазған эссесінде Дрейер өзінің қандай мақсатқа жетуге тырысқанын былай түсіндірді: "Мен жанның өмірге жеңісін жырлайтын гимнді бейнелеуді қаладым". Жозеф Дельтейдің 1925 жылғы Жанна туралы конформизмге қарсы кітабының құқығы өндіріс үшін сатып алынды. Дельтейдің кітабынан фильмде ештеңе қолданылмады, бірақ ол дереккөз ретінде көрсетілді.

Кастинг

Жанна д'Арк – Рене Жанна Фальконеттидің екінші және соңғы кино рөлі болды. Ол әрқашан кинодан гөрі театрды жоғары қойған және актерлік өнеріне жағымды пікірлерді түсінбейтінін айтса да, Фальконеттидің ойнаған рөлі дер кезінде культты мәртебеге ие болды. Дрейер Виктор Маргуреттің "Ла Гарсонна" қойылымының көрісінде Фальконеттиді көру үшін барған. Дрейер одан ертесіне макияжсыз экрандық сынақтан өтуді сұрады. Сынақтар барысында ол "Жоан рөліне мен іздегенді таптым: өте адал, қарапайым ауыл қызы, бірақ сонымен бірге қайғыға толы әйел" деді. Содан кейін Дрейер Фальконеттиге фильм және оның рөлі туралы толыққанды айтып берді. Ол фильмде түсуге келісті, бірақ сыр бойы шашын қысқартпауға немесе макияжтан бас тартпауға үміттенеді. Дрейер режиссердің "актерге өз түсінігін күштеп таңбаламауы керек, себебі актер бұйрық бойынша шындық пен таза сезімдерді жасай алмайды. Сезімдерді күштеп тудыруға болмайды, олар өздігінен пайда болуы керек, ал режиссер мен актердің бірлескен жұмысы оларды осы деңгейге жеткізуге бағытталған" деп мәлімдеген.

Кино түсіру

"Жоанна д’Арктің азабы" фильмінің операторлық жұмысы актерлердің бет-әлпетіне жасалған радикалды назармен ерекшеленді. Дрейер фильмнің көп бөлігін жақын планға түсірді, "Сұрақтар болды, жауаптар болды – өте қысқа, өте айқын. Әр сұрақ, әр жауап, табиғи түрде жақын планға шақыратын еді. Жақын планның нәтижесінде көрермен де Джоан сияқты шокқа түсті, сұрақтарды қабылдады, олармен азапталды". Осы таңдауды жақында жасалған панхроматикалық пленканың болуы мүмкін етті, ол терінің түсін шынайы түрде жазды. Дрейер дін қызметкерлерін және Джоанның басқа да тергеушілерін жоғары контрастты жарықта түсірді, ал Джоанды жұмсақ, тегіс жарықта көрсетті. Рудольф Матедің жоғары контрастты түсірілімдері адамдардың бетіндегі жағымсыз ерекшеліктерді, мысалы, шешекейлер мен дөңгелектерді толық көрсете алды. Сонымен қатар, Дрейер Джоанның қудалаушыларын одан да қатыгез және қорқынышты көрсету үшін төмен бұрыштан көптеген кадрларды түсірді; осы мақсатта түсірілім алаңында камераға қажетті бұрыштан түсіру үшін бірнеше шұңқырлар қазылды, бұл команда оны "Карл Грюйер" деп атауына себеп болды. Жеті миллион франк бюджет берілген соң, Дрейер Руан қамалының бейнесін көрсету үшін сегізбұрышты бетоннан құрылған зор жиынтықты салды. Өндіріс дизайнері Герман Варм мен Жан Гюго өздерінің дизайндары үшін ортағасырлық миниатюралардан шабыттанды, Джоанның эмоционалдық жағдайына одан да бейтарап бұрыштар мен перспективалар қосты. Зор жиынтық бөлек орындардың орнына бір-бірімен байланысты толық құрылым ретінде салынды. Қамалда төрт бұрышта мұнаралар, ал қабырғалары бетоннан тұрды. Әр қабырғаның қалыңдығы 10 сантиметр болды, осылайша актерлердің, техниктердің және жабдықтардың салмағын көтере алатын еді, бұл фильмнің өндірушілерін ашуландырды, өйткені жиынтыққа тым көп ақша жұмсалды. Бірақ Дрейер кейіннен жиынтықтың ауқымы актерлер мен актрисалардың сенімді өнер көрсету қабілетін арттырды деп мәлімдеді. Герман Вармның фильмнің жиынтығына жасаған бастапқы модельдері қазіргі уақытта Дания кино институтының мұрағатында сақтаулы. Оның музыкасын Лео Пуже мен Виктор Аликс жазды, олар кино композиторлары болғандықтан, екеуі де оперетталар жазды; Пуже мансабының соңына жақындады, ал Аликс Le Ménestrel журналының пікірінше, қалыптасқан композитор болып есептелді. Олардың "Жоанна д’Арктің азабына" жазған музыкасы соңғы жылдары кейбір шектеулері бар екені байқалды. 1920 жылдары кино музыкасы көбінесе театрларда тірі орындалды. Дегенмен, Pouget/Alix музыкасының бір бөлігі жазылды. 1929 жылы "l'orchestre symphonique du Lutetia Wagram" (Лютесия Ваграм сол кездегі үлкен Париж кинотеатры болған, қазір бұзылған) орындауында 78 форматта таңдама шығарылды. Осы дәуірдегі көптеген режиссерлер сияқты Дрейер де музыканы бақылауға мүмкіндік алған жоқ. Ол тыңдаған музыканың ешқайсысын толық мақұлдамағанын айтты, онда Бах, Альбинони және Вивальдидің шығармалары болған.

The camerawork of The Passion of Joan of Arc was highly unconventional in its radical emphasis on the actors' facial features. Dreyer shot much of the film in close up, stating "There were questions, there were answers very short, very crisp Each question, each answer, quite naturally called for a close up In addition, the result of the close ups was that the spectator was as shocked as Joan was, receiving the questions, tortured by them." the better to tell the story through their expressions—this choice was made possible through use of the recently developed panchromatic film, which recorded skin tones in a naturalistic manner. Dreyer often shot the priests and Joan's other interrogators in high contrast lighting, but then shot Joan in soft, even lighting. Rudolph Maté's high contrast cinematography also allowed unappealing details in people's faces, such as warts and lumps, to be fully visible. In addition, Dreyer employed many low angle shots of Joan's persecutors so that they would appear more monstrous and intimidating; in the effort to do this, several holes were dug on the set for the camera to film from the appropriate angle, causing the crew to nickname him "Carl Gruyére". Upon being given a budget of seven million francs, Dreyer constructed an enormous octagonal concrete set to depict Rouen Castle. Production designers Hermann Warm and Jean Hugo were inspired by medieval miniatures for their designs, adding unnatural angles and perspectives to add to Joan's emotional state of mind. The huge set was built as one complete, interconnecting structure instead of in separate locations. The castle had towers in all four corners with concrete walls running along the sides. Each wall was 10 centimeters thick so that they could support the weight of actors, technicians and equipment. which later angered the film's producers since so much money was spent on the set. Dreyer later expressed, however, that the scope of the set heightened the abilities of the actors and actresses to give convincing performances. Hermann Warm's original models for the film's set are currently stored at the Danish Film Institute Archives. It was composed by Leo Pouget and Victor Alix, who as well as being film composers, both wrote operettas; Pouget was coming to the end of his career, whereas Alix was regarded by Le Ménestrel as becoming an established composer. Their score for the Passion of Joan of Arc has been seen in recent years as having some limitations. In the 1920s, film music was normally played live in the theatre. However, some of the Pouget/Alix score was recorded. In 1929, selections were released in 78 format in a performance by "l'orchestre symphonique du Lutetia Wagram" (the Lutetia Wagram being a large Parisian cinema of the time, since demolished). Like most directors of that era, Dreyer had no control over the music. He stated he did not fully approve of any score he had heard, which featured Bach, Albinoni and Vivaldi.

Шығарылу және әртүрлі нұсқалары

"Жанна д'Арк туралы уақыт" 1928 жылдың 21 сәуірінде Копенгагендегі Паладс Театret кинотеатрында тұңғыш рет көрсетілді. Бірнеше жеке көрсетілімдерден кейін, ол 1928 жылдың 25 қазанында Парижде, Мариво кинотеатрында премьераланды. Фильмнің шығуына кешігудің себебі – көптеген француз ұлтшылдарының қарсылығы болды, олар Дрейердің католик та, француз да емес екеніне, сондай-ақ Лилиан Гиштің Жанна рөлінде түскеніне наразылық білдірді. 1927 жылдың қаңтарында Жан Хосе Фраппа: «Режиссердің таланты қандай болмасын (ал ол талантты), ол бізге нағыз француз дәстүріндегі Жанна д'Аркты бере алмайды. Ал американдық «жұлдыз» тазалық, сенім, батылдық және патриотизммен жарқыраған біздің Жаннамыз бола алмайды. Мұны Францияда жасауға рұқсат ету – жауапкершіліктен жалтарғандық» деді. Француздық премьераға дейін Париж архиепископының және үкіметтік цензураның бұйрығымен бірнеше монтаждар жасалды. Дрейер бұл монтаждарға ашуланды, себебі оларға бақылау жасай алмады. Сол жылдың 6 желтоқсанында Берлиндегі UFA студиясындағы өрт фильмнің түпнұсқалық негативін жойды; Дрейердің фильмнің түпнұсқалық монтаждалған нұсқасының тек бірнеше данасы ғана сақталды. Дрейер балама және бастапқыда пайдаланылмаған кадрларды қолданып, түпнұсқалық монтаждың жаңа нұсқасын жасауға үлкерді. Келесі төрт онжылдық бойы Дрейердің екінші нұсқасының көшірмелерін табу қиын болды, ал түпнұсқаның көшірмелері одан да сирек деп есептелді. Дрейердің екінші нұсқасының әртүрлі нұсқалары ғана қол жетімді болды. 1981 жылы күзетші Аскердегі Дикемарк ауруханасының психиатриялық бөлімінде тазалап жатқан шкафтан үш кинокатушканы тапты. Катушкалар Норвегияның кино институтына жіберілді, онда үш жыл сақталды, содан кейін зерттелді. 1994 жылы композитор Ричард Айнхорн фильм негізінде «Жарқ дауыстары» атты оратория жазды. Бұл шығарма Criterion Collection DVD-де қосымша материал ретінде қол жетімді. 1999 жылы американдық әнші-сазгер Кэт Пауэр АҚШ-та фильмнің бірнеше көрсетілімінде музыкалық сүйемелдеу жасады. 2009 жылы эстондық композитор Tõnu Kõrvits кіші оркестр үшін (L’Ensemble De Basse Normandie 2009/10 концерттік маусымы үшін) осы фильмге музыка жазды. 2009 жылы литвалық композитор Брониус Кутавичус камералық оркестр үшін (Санкт-Кристофер камералық оркестрі үшін) музыка жазды, ол Вильнюстегі Scanorama Еуропалық кино форумында орындалды. 2013 жылы Роджер Ино Оксфордта тікелей музыкалық сүйемелдеу жасады. 2015 жылы британдық ежелгі музыка тобы «Орландо Консорты» Дональд Грейг Жанна д'Арк заманындағы музыкадан тұратын партитураны жасады. «Орландо Консорты» фильммен бірге гастрольдік сапарға шықты. Таңдалған музыканың көп бөлігі француз композиторларының туындыларынан құралды, олар ежелгі музыка әлемінен тыс қазіргі заманғы тыңдарманға көп таныс емес, бірақ Ажинкур каролы ерекшелік құрады. Әннің мәтіні фильммен байланысты болды және Кристин де Пизанның Жаннаның өмірінде жазылған элегиялық поэмасы «Дити де Жеханн д'Арк» кірді. 2023 жылдың 7 қазанында Грэмми сыйлығын жеңіп алған Pacific Chorale кәсіби хоры Калифорния штатының Оранж округіндегі Сегерстром өнер орталығында Роберт Истадтың жетекшілігімен «Жарқ дауыстары» ораториясын және Дрейердің фильмін орындап, 2023-2024 маусымын ашты.

The Passion of Joan of Arc debuted on 21 April 1928 at the Palads Teatret cinema in Copenhagen. After a few private screenings, it finally premiered in Paris on 25 October 1928 at the Cinema Marivaux. The film's release was delayed due to the persistent efforts of many French nationalists – who objected to the fact that Dreyer was neither Catholic nor French, and to the then rumored casting of Lillian Gish as Joan. As early as January 1927, Jean Jose Frappa said that "whatever the talent of the director (and he has it) he cannot give us a Joan of Arc in the true French tradition. And the American 'star' cannot be our Joan, wholesome, lively, shining with purity, faith, courage and patriotism. To let this be made in France would be a scandalous abdication of responsibility." Before its French premiere, several cuts were made by order of the Archbishop of Paris and by government censors. Dreyer was angered by these cuts, as he had no control over them. Later that year on 6 December, a fire at UFA studios in Berlin destroyed the film's original negative; only a few copies of Dreyer's original cut of the film existed. Dreyer was able to patch together a new version of the original cut using alternate and initially unused takes. Over the next four decades, it became difficult to find copies of Dreyer's second version, and copies of the original were thought to be even scarcer. and only variations of Dreyer's second version were available. In 1981, a janitor found three film cannisters in a closet he was cleaning out at the Dikemark Hospital mental institution in Asker. The canisters were sent to the Norwegian Film Institute, where they were stored for three years before finally being examined. In 1994, composer Richard Einhorn wrote an oratorio based on the film titled Voices of Light. This piece is available as an optional accompaniment on the Criterion Collection's DVD release. In 1999, American singer/songwriter Cat Power provided musical accompaniment at several screenings of the film in the U. S.
In 2009, the Estonian composer Tõnu Kõrvits wrote a score for small orchestra (for L´Ensemble De Basse Normandie 2009/10 concert season) for this film. In 2009, the Lithuanian composer Bronius Kutavičius wrote a score for chamber orchestra (for St. Christopher Chamber Orchestra), performed during the Scanorama European Film Forum in Vilnius. In 2013 Roger Eno provided a live accompaniment in Oxford. In 2015, Donald Greig of the Orlando Consort, a British early music group of unaccompanied singers, designed a score consisting of music from the time of Joan of Arc. The Orlando Consort made a tour with the film. The music selected was mainly by French composers and little known to modern audiences outside the world of early music, an exception being the Agincourt Carol. The lyrics had relevance to the film and included Christine de Pizan's Ditié de Jehanne d’Arc, an elegiac poem written during Joan's lifetime. On 7 October 2023, GRAMMY Award winning professional chorus Pacific Chorale of Orange County, California opened its 2023 2024 season at the Segerstrom Center for the Arts in Costa Mesa by presenting Einhorn's Voices of Light and Dreyer's film with Artistic Director Robert Istad conducting the Pacific Symphony.

Қазіргі заманғы шолулар

Алғашқы көрсетілімінде фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланды және бірден шедевр деп танылды. Дегенмен, ол қаржылық құлдырауға ұшырады және Société Générale компаниясы осы фильмнің және Абель Ганстің «Наполеон» фильмінің сәтсіздігінен кейін Дрейермен жасалған келісімшартты тоқтатуға мәжбүр болды. Дрейер Société Générale компаниясын католик көрермендерін ренжіту мақсатымен фильмді қиындырып бұзды деп айыптап, келісімшартты бұзғаны үшін сотқа берді. Сот процесі 1931 жылдың күзіне дейін созылды, осы кезеңде Дрейер тағы бір фильм түсіре алмады. Басты рөлдегі актриса туралы ол: «Мария Фальконеттидің Орлеан қызы рөліндегі талантты ойыны осы көркемдік жетістіктің барлық жақтарынан асып түседі» деп жазды. 1929 жылы Ұлттық кино кеңесі бұл фильмді жылдың үздік шетелдік фильмдерінің бірі деп атады.