Кіріспе
Темір жол үлгісі TT ("үстел үстінен" деген мағынада) – 1:120 масштабтағы темір жол үлгісі, рельстер арасындағы іздің ені 12 мм. Ол HO масштабының (1:87) және N масштабының (1:160) арасында орналасқан. Аты айтқандай, оның бастапқы мақсаты – пойыз жинағын үстел үстінде құрастырып, пайдалануға жететіндей кішкентай ету еді. Бұл масштаб АҚШ-та пайда болған, бірақ бүгінде негізінен Орталық Еуропада кеңінен таралған, мұның себебі – TT масштабында пойыз жинақтарын шығарған шығыс германиялық "Berliner TT Bahnen" компаниясы. Ол Орталық Еуропа мен Ресейде HO-дан кейін екінші ең танымал масштаб болып табылады, Германия және Чехия сияқты елдерде бірнеше өндіруші бар, ал 2022 жылы Ұлыбританияға енгізілді. Масштабты қолдаушылар оны ең кішкентай практикалық масштаб деп санайды, әсіресе модельдерді бастапқыдан жасауды ұнататындар үшін. Әскери ойындарда TT масштабы 15 мм масштабқа тең, онда "стандартты" сарбаздың бойы үшін британдық 3 мм TT масштабын қараңыз.
TT scale (from "table top") is a model railroading scale at 1:120 scale with a Track gauge of 12mm between the rails. It is placed between HO scale (1:87) and N scale (1:160). Its original purpose, as the name suggests, was to make a train set small enough to assemble and operate on a tabletop. The scale originated in the USA, but is today widespread mainly in Central Europe, thanks to "Berliner TT Bahnen", a defunct East German manufacturer of train sets in TT. It is the second most popular scale in Central Europe and Russia, after HO, with several manufacturers based in countries such as Germany and the Czech Republic, and was introduced to the United Kingdom in 2022. Adherents to the scale maintain it is the smallest practical scale, especially for those who like to build models from scratch. In wargaming, TT scale equals the 15 mm scale where the height of "standard" soldier height is For British 3mm TT scale, see 3 mm scale.
Тарих
TT шкаласын АҚШ-та бұрынғы автомобиль дизайнері Хэл Джойс ойлап тапты. Ол 1945 жылы H. P. Products компаниясын құрды, ал алғашқы жарнама 1946 жылы жарияланды. Өнімдер қатарына локомотивтер жиынтығы, жолаушылар және жүк вагондары жиынтығы, рельстер және қосалқы бөлшектер кірді. 1950 жылдардың басында TT, HO-дан кем детальды, бірақ кейбір модельшілер үшін бұл артықшылық болды, сондай-ақ көптеген басқа масштабтарға қарағанда төмен бағада сатылды. Көптеген басқа компаниялар да TT масштабты пойыздарды, рельстерді және керек-жарақтарды ұсына бастады. Одан кейін бірнеше американдық өндірушілер TT өнімдерін шығара бастады, олардың ішінде металл құймаларды әртүрлі масштабта өндірген Kemtron Corporation (негізін қалаушы Левон Кемалян) ерекше көзге түсті. Еуропада Rokal және Zeuke (кейін Berliner TT Bahnen және ақырында Tillig) 1950 жылдардың соңында Батыс және Шығыс Германияда өндіріс бастады. Британдық Triang Railways да Ұлыбританияға бұл масштабты енгізді, бірақ британдық жүк көтергіштігінің кішірек болуына байланысты пойыздар 1:101.6 (немесе 3 мм масштаб) дейін үлкейтілді, бұл қозғалтқыштар мен басқа электр жабдықтарына орын жасады. Біраз уақытқа дейін бұл масштабқа үлкен сұраныс болды, бірақ ол ұзаққа созылмады. 1960 жылдардың басында TT танымалдылығы бойынша N шкаласынан оқсып қалды. Triang 1967 жылы бұл масштабтан бас тартты, ал H. P. Products 1968 жылы TT желісін тоқтатып қойды. Батыс Германияда Rokal бәсекелес Wesa компаниясына сатылды (ол өз 13 мм рельстерін 1:100 масштабта сатты), ал өндіріс 1969 жылы тоқтатылды. Шығыс Германияда, темір пердеден соң өндіріс жалғасты. Zeuke-тің орнына келген Berliner TT Bahnen өз ұсыныстарын кеңейтіп, Шығыс блогының көп бөлігіне пойыздар мен рельстерді экспорттады. Ассортименті кеңейе келе, пойыздар мен рельстерді ғана емес, сонымен қатар сигналдар, шамдар және жұмыс істейтін катенерлер сияқты қосымша жабдықтарды ұсына отырып, HO шкаласына лайықты бәсекелес айналды. 1980 жылдары пойыздар жиынтығы Батысқа экспортталды, олар хоббиге жаңадан кіріскендер үшін қарапайым және арзан нұсқа ретінде ұсынылды және Шығыс Германияға қажетті валюта әкелді. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін Шығыс Германия экономикасы либералдануға ұшырады. Berliner TT Bahnen өз ұсыныстарын жаңарта бастады, бірақ көп ұзамай қаржылық қиындықтарға тап болды. Компания ақырында Tillig компаниясының меншігіне өтті, ол бүгінгі күнге дейін TT жабдықтарының ең ірі жеткізушісі болып табылады. Өнімдер жақсартылды, технологиясы жетілдірілді және басқа масштабтардағы ұсыныстармен салыстыруға болатын детальдар қосылды. 1990 және 2000 жылдары TT шкаласында Piko және Roco сияқты ірі брендтердің қатарында Kuehn, Beckmann және Kres сияқты жаңа компаниялар да пайда болды, олардың барлығы өздерінің үлесін қосты. Содан бері бұл масштабқа қызығушылық артып, Z шкаласына қарағанда көбірек модельдер қолжетімді болды, ал TT N шкаласына жақындады (кемінде еуропалық модельдер үшін), әсіресе 2022 жылы британдық Hornby компаниясының жаңа TT:120 диапазонының шығуының арқасында. TT Еуропа елдерінде бұрынғыдай танымал болмаса, Ресей, Украина және басқа бұрынғы кеңестік республикаларда TT шкаласы модельшілер арасында үлкен сұранысқа ие болды. Peresvet (Пересвет), TT Model (ТТ Модель) сияқты ресейлік өндірушілер TT масштабты локомотивтер мен түрлі үлгідегі вагондарды көптеген түстер мен схемаларда шығаруды жалғастыруда. 3D модельдеу бағдарламалық жасақтамасы мен 3D басып шығарудың дамуымен қатар, Ресейдегі көптеген модельшілер TT шкаласында өздерінің түрлі жылжымалы құрамдарын және локомотивтерін жасауға кірісті. Нәтижесінде, TT қазіргі Ресейде HO шкаласынан кейін екінші ең танымал масштабқа айналды. 2004 жылы нарықтың 40,9% үлесін алды, HO шкаласы 46,9% үлеске ие болды.
Британдық TT 3 мм шкаласы
Дәстүрлі британдық TT немесе TT3 3 мм масштабта; яғни 1:101.6. Масштабтың сәл үлкен болу себебі, 1950 жылдары қол жетімді болған моторлар британдық жүктеме габаритіне сыймайтындықтан тым ірі болды. Осыған орай, HO-дан OO-ны таңдағандағы және кейін N масштабтарында болғандай, пойыздарды сәл үлкен ету арқылы, бірақ рельстерді халықаралық масштабта қалдыру қарапайым шешім болды. "Үш миллиметрлік қоғам" – 3 мм масштабтағы теміржол модельдеушілерін біріктіретін британдық қоғам. Бұл қоғам 1965 жылы құрылды, бұл британдық теміржол өндірушісі Triang Railways TT локомотивтері мен вагондарын ұсынғаннан кейін сегіз жыл өткен соң болды. Қоғамның мақсаты – осы масштабта жұмыс істейтін модельдеушілерді қолдау, сондай-ақ тоқсандық журнал шығару және локомотивтер мен вагондар жинақтарын, бөліктерін жасауға, сондай-ақ қолданылған заттар мен қосалқы бөлшектерді ұсынуға көмектесу.
Британдық ТТ:120
TT Триаңның құлдырауымен Ұлыбританияда тар масштабқа дейін қысқарды және ұзақ уақыт бойы солай қалды. 2022 жылы алдымен PECO, содан кейін Hornby 12 мм рельске оралуын жариялады. Бұл жолы 1:120 масштабында, ешқандай өлшем компромисісіз (британдық өлшемдер бойынша 2.54 мм футка немесе футтің оннан бір бөлігі). Бұл жаңалықты PECO алғаш рет 2022 жылдың маусым айында хабарлады. Компания өзінің жаңа TT:120 масштабты 12 мм калибрлі 55 кодосты рельсін және Ұлыбритания прототипіне сәйкес аксессуарларын ұсынды. Peco Publications & Publicity журналындағы Railway Modeller редакторы Крейг Тайли былай деп жазды: «Түсіндіру үшін: Triang компаниясы 1950 және 60-жылдары TT ұсынысы үшін қабылдаған 3 мм:1 фут масштабы мен 12 мм калибрлі рельстің гибридтік комбинациясын қайталаудың орнына, PECO оның орнына 2.54 мм:1 фут және 12 мм рельстің нақты масштабы мен калибрін таңдады. Бұл 1:120 қатынасына тең (содан TT:120 термині пайда болды), бұл британдық стильдегі коммерциялық өнімдер үшін жаңа масштабты білдіреді». PECO өнімдерін ұсынған күні Ұлыбританиядағы Gaugemaster өндірушісі TT:120 масштабында жаңа өнімдерді енгізу жоспарларын жариялады, оған сұранысқа байланысты 66 класс локомотивтері де кіруі мүмкін еді. 2022 жылдың қазан айында Gaugemaster хабарламасында: «Hornby TM компаниясы TT:120 өнімдерінің кең ауқымын жасап шығарды және оларды тек өз веб-сайты арқылы ғана сатуды жоспарлап отыр. Сондықтан, біз үшін осы масштабтағы қосымша өнімдерді әзірлеудің коммерциялық мәні шамалы немесе мүлдем жоқ» делінді. 2022 жылдың қазан айында британдық Hornby бренді TT:120 жаңа ұсынысын шығарды. Екі пойыз жиынтығы ұсынылды, сондай-ақ төрт түрлі локомотивтер мен вагондар бар. Бұл ұсыныс тек Hornby веб-сайтында ғана қолжетімді болды және Ұлыбританиядағы басқа сауда орындарында сатылмады. Австралияда ол үшінші тарап дистрибьюторы арқылы сатылады. 2023 жылдың қазан айынан бастап TT:120 бірнеше сауда орындарында қолжетімді болды.
Жолдар жүйелері
Шамада бірнеше жол жүйесі бар. Тиллиг екі түрлі жолды ұсынады: жол төсенішімен және жол төсенішісіз. Соңғы жүйе әлдеқайда дамыған, ал біріншісі таңдауы шектеулі, бірақ екі түрлі жол төсемімен келеді. Көптеген TT модельдеушілер осы екеуінің бірін қолданады, себебі олар кеңінен таралған. Ең кіші ұсынылатын бұрылыс радиусы 310 мм, бірақ 267 мм радиусы бар тығыз қисықтармен жол да бар. Дегенмен, көптеген жылжымалы құрам 310 мм қисықтарда жұмыс істеуге арналған және кіші радиустарда жұмыс істемеуі мүмкін. Неміс өндірушісі Kuehn де уақыт өте келе көбірек бұрылыстар мен басқа да бөлшектерді қосып, баяу дамып келе жатқан жол жүйесін ұсынады. Геометриясы Тиллиг жүйесінен сәл өзгеше, бірақ екеуі де үйлесімді, бірақ шағын айырмашылықтары бар. 2022 жылы Hornby шкалаға енгеннен кейін, жаңа жол жүйесі ұсынылды. Өзіне тән сыртқы түрі болғанымен, геометриясы көбінесе Тиллиг жолымен бірдей. Нарықта тағы бірнеше жол жүйелері бар, бірақ жол бөліктерінің таңдауы шектеулі. Неміс TTFiligran өте нәзік, ұсақ масштабты жол ұсынады, ал Берлин TT Bahnen-нің ескі, U пішіндес жолы әлі де көп мөлшерде қолданылады. Чех өндірушісі DK Model тар жолға арналған TTe тетіктерінің шектеулі ассортиментін ұсынады, олар икемді және тікелей жолдардан тұрады. Сонымен қатар, британдық PECO өндірушісі 2022 жылдың маусым айында 55 кодты Streamline Flexible Track және Medium Radius Turn Outs жүйесін ұсынды, бұл елдің 3ft6in калибрлі теміржол желісін модельдеу үшін танымалдылығы артып келеді. Жапонияда TTm 3ft6in калибрлі теміржолдарды "TT 9" деп атап, бейнелеу үшін де қолданылады және Tenshodo сияқты өндірушілерден шектеулі қолдау алады. Кейбір масштабтар TT масштабын да қолданады, бірақ тар теміржолды бейнелеу үшін үлкен масштабта. Ең көп таралғандары – HOn3½ (1/87 HO масштабты 1067 мм калибрді көрсетеді) және H0m (1/87 HO масштабты метрлік калибрді көрсетеді).