Кіріспе

3 ғасырдағы Сириядағы Пальмирин империясының патшайымы Септимия Зенобия (палмирин арамейше: , ; 240 – шамамен 274) – Сириядағы Пальмирин империясының үшінші ғасырдағы патшайымы. Оның тегі туралы көптеген аңыздар бар; ол, әдеттегі адам болмаған және қаланың билеушісі Оденатусқа үйленген. Оның күйеуі 260 жылы патша болып, Пальмираны Персияның Сасани империясын жеңіп, Римнің шығысын тұрақтандыру арқылы Таяу Шығыстағы ең жоғарғы билікке көтерген. Оденатустың қазасынан кейін Зенобия ұлы Вабалатустың регенті болды және оның билігі бойында де-факто билікті ұстады. 270 жылы Зенобия шабуыл бастады, ол Римнің шығыс бөлігінің көп бөлігін өзінің ықпалына алды және Мысырдың қосылуымен аяқталды. 271 жылдың ортасына қарай оның мемлекеті Анкирадан, Орталық Анатолиядан, Жоғарғы Мысырға дейін созылды, бірақ ол Римге формалды түрде бағынышты болып қалды. Алайда, 272 жылы Рим императоры Аврелианның жорығына жауап ретінде Зенобия ұлын император деп жариялап, императрица титулын қабылдады, осылайша Пальмираның Римнен бөлінуін жариялады. Римдіктер ауыр шайқастан кейін жеңіске жетті; императрица өз астанасында қоршауға алынып, Аврелианға тұтқынға түсті, ол оны Римге жер аударды, онда ол өмірінің қалған бөлігін өткізді. Зенобия мәдениетті монарх болды және оның сарайында ғалымдар мен философтарға ашық интеллектуалды ортаны қалыптастырды. Ол өзінің халқына төзімділікпен қарады және діни азшылықтарды қорғады. Императрица тұрақты басқару жүйесін сақтап, көпмәдениетті, көпұлтты империяны басқарды. Зенобия 274 жылдан кейін қайтыс болды, оның тағдыры туралы көптеген әңгімелер жазылған. Оның өрлеуі мен құлдырауы тарихшылар, суретшілер және жазушыларға шабыт берді, ол Сириядағы патриоттық символ болып табылады.

Атауы, сыртқы түрі және дереккөздері

Зенобия шамамен 240–241 жылдары дүниеге келді және Септимия gentilicium (тегі) есімін алды. Оның туған палмирендік аты Бат Заббай (палмирен алфавитінде "Бтзби" деп жазылады), арамей тілінде "Заббайдың қызы" деген мағынаны білдіреді. Мұндай құрама есімдер Пальмирада әйелдер арасында кең таралған, онда "bt" элементі "қызы" дегенді білдіреді, бірақ одан кейінгі жеке есім міндетті түрде тікелей әкесін көрсетпейді, көбінесе отбасының ата-тегін білдіреді. Пальмираның дипломатиялық және екінші тілі – грек тілінде, көптеген палмириндік жазуларда ол Зенобия есімін қолданды. Пальмирада грек тілінде жазылған кезде Забеида, Забдила, Заббай немесе Забда сияқты есімдер көбінесе "Зенобиос" (еркек) және "Зенобия" (әйел) түріне айналдырылды. Зенобияның туған есімінен алынған "Заббай" элементі "[бір құдайдың] сыйы" дегенді білдіреді, ал Зенобия есімі "өмірін Зевстен алған" деп аударылады. Тарихшы Виктор Дюрой патшайымның грек тілдес халқына құрмет көрсету үшін грекше атын туған есімінің аудармасы ретінде қолданғанын айтады. Филолог Вильгельм Диттенбергер Бат Заббай есімінің "детортумға" (бұрмалауға) ұшырап, осылайша Зенобия есіміне айналғанын жобалады. Тоғызыншы ғасыр тарихшысы әл-Табари өзінің фантастикалық еңбегінде патшайымның есімін Найла әл-Забба деп жазған. Манихейлік дереккөздерде Оденатус тұсында елші Аддайдың аймаққа келгені туралы айтылады, және Манихейлік жазбаларда Зенобия "Тәди патшайым", kysr (цезарь) әйелі деп аталған. Бұл есім Пальмираның жергілікті аты Тадмордан шыққан сияқты, бұл Копт актілері кодексінде де расталған, онда Зенобия Тадмор патшайымы деп аталған. Пальмирада немесе басқа жерде Зенобияның замандас мүсіні табылған жоқ, тек мүсін негіздеріндегі жазулар сақталған, олар патшайымның мүсіні бір кезде сол жерде тұрғанын көрсетеді. Зенобияның ең танымал бейнелері оның монеталарындағы идеалданған портреттері. Пальмира стиліндегі мүсіндер грек және римдік мүсіндерден айырмашылығы жекеленіп келмейтін. Осы стильдегі Зенобия мүсіні оның киім-кешегі мен әшекейлерінің жалпы стилін көрсеткенімен, оның нағыз келбетін ашпаған болар еді. Замандас емес тарихшы Эдвард Гиббон оны "қоңыр денелі" және "өте әдемі" деп сипаттаған, сондай-ақ оның сыртқы келбеті "өз ата-анасы Клеопатраға тең" екенін айтқан. Британ ғалымы Уильям Райт он тоғызыншы ғасырдың соңында патшайымның мүсінін іздеу үшін Пальмираға барған. Археологиялық деректермен қатар, Зенобияның өмірі әр түрлі ежелгі көздерде жазылған, бірақ олардың көпшілігі кемшіліктерімен немесе ойдан шығарылған. Римнің кейінгі кезеңдерінің өмірбаяндарының жинағы – Historia Augusta осы дәуірдегі ең маңызды (бірақ сенімсіз) көздердің бірі. Historia Augusta авторы (немесе авторлары) Зенобияға қатысты көптеген оқиғалар мен хаттарды ойдан шығарған, өйткені замандас көздер жеткіліксіз болған. Кейбір Historia Augusta мәліметтері басқа көздерден расталған және сенімдірек. Византиялық жылнамашы Иоанн Зонарас Зенобияның өмірі туралы маңызды дереккөз саналады.

Туған жері, отбасы және ерте өмір

Пальмиралық қоғам семит тілінде сөйлейтін халықтардың – негізінен арабтар мен арамейлердің – қосылысынан құралған, сондықтан Зенобияны бір топқа жатқызу мүмкін емес; пальмиралық ретінде оның араб және арамей тегі болуы мүмкін. Зенобияның тегі және жақын туыстары туралы мәліметтер аз және қайшылы. Оның анасы туралы ештеңе белгілі емес, ал әкесінің кім екені даулы. Манихейлік дереккөздерде «Палмира патшайымының» әпкесі «Нафша» деп айтылады, бірақ бұл дереккөздер шатасқан және «Нафша» Зенобияның өзі болуы мүмкін: Зенобияның әпкесі болғаны күмәнді. Көшпенді халықтан емес, ақсүйек пальмиралық қызға лайықты білім алған Зенобия. Historia Augusta оның ерте өмірі туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтіреді, бірақ олардың растығы күмәнді; Historia Augusta бойынша, патшайымның бала кезіндегі әуесқойлығы – аң аулау, және пальмиралық арамей тілінен өзге, ол египеттік және грек тілдерін білген, латынша сөйлеген. Шамамен он төрт жасында (шамамен 255 ж.) Зенобия Пальмираның «расы» (беделі) Оденатустың екінші әйелі болды. Пальмирадағы ақсүйек отбасылар көбінесе аралас некелерге түскен, сондықтан Зенобия мен Оденатустың ортақ ата-бабалары болуы мүмкін.

Ежелгі дереккөздер

Historia Augusta-да Зенобия Клеопатраның ұрпағы болған және Птолемейлерден тараған деген сөз бар. Суда энциклопедиясының мәліметінше, 10 ғасырлық Византия энциклопедиясы, Палмира Египетті басып алғаннан кейін, Петралық софист Каллиник Клеопатраға арналған он томдық Александрия тарихын жазған. Қазіргі ғалымдардың пікірінше, Каллиник Клеопатра деп Зенобияны айтқан. Аңыз-ертескелерден басқа, египеттік монеталарда немесе папирустарда Зенобия мен Клеопатраны бірдей көрсетудің тікелей дәлелі жоқ. Мүмкін, бұл байланысты Зенобияның жаулары оны жамандау үшін ойлап тапқан, бірақ жанама дәлелдер Зенобияның өзі осы талапты қойғанын көрсетеді: император Север Александрға (235 жылы қайтыс болған) қатысты императорлық жарлық, Зенобия ұлы Вабаллат атынан жазылған болуы мүмкін, онда патша Александрияны «менің ата-бабаларымның қаласы» деп атаған, бұл Птолемейлік тегіне талап етуді білдіреді. Зенобияның Клеопатрамен байланысы бар деген мәлімдемесі саяси мақсатта жасалған болуы мүмкін, себебі бұл оған Египетпен байланыс орнатып, Птолемейлердің тағына заңды талапкер болуға мүмкіндік берген болар еді. Зенобия мен Птолемейлердің арасындағы туыстық байланыс күмәнді, ал классикалық дереккөздердің Селевкидтер арқылы патшайымның тегін Птолемейлерге дейін іздеу әрекеттері шындыққа жатпайды.

Араб дәстүрлері мен әл-Заба'

Араб тарихшыларының кейбіреулері Зенобияны Сәба патшайымымен байланыстырғанмен, олардың әңгімелері шындықтан алыс. Орта ғасырлық араб дәстүрлері Пальмираның Аль-Забба атты ханымы болғанын айтады, ал оның ең романтикалық суреттемесі Аль-Табариден келген. Аль-Табаридың сөзіне қарағанда, ол амаликті болған; оның әкесі – Амр ибн Зариб, Танухидтер өлтірген Амалиқ тайпасының шейхы. Аль-Табари Аль-Заббаның әпкесін "Забиба" деп атайды. Жәдіма ибн Мәлік, ханшайымның әкесін өлтірген Танухид патшасы, Аль-Забба тарапынан өлтірілген. Аль-Табаридың мәліметінше, Аль-Забба Евфрат бойында бекініс салған және Пальмираны билеген. Аль-Табаридың баяндамасында римдіктер, Оденатус, Вабалатус немесе Сасанилер туралы ештеңе айтылмаған; ол тайпалар мен олардың қарым-қатынастарына ден қойғандықтан, аңыздарға толы. Бұл оқиғаның Зенобия туралы әңгімеге негізделгені белгілі болса да, ол жартылай аңызға айналған көшпелі араб патшайымы (немесе патшайымдары) туралы әңгімемен ұштасып кеткен болуы мүмкін. Аль-Заббаның бекінісі, мүмкін, Халабие болған, оны тарихи Пальмира патшайымы қайта жаңғыртып, Зенобия деп атаған.

Жұбайы

Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында Пальмира Римге бағынышты қала және Сирия Финикия провинциясының бір бөлігі болды. 260 жылы Рим императоры Валериан империяның шығыс аймақтарына шабуыл жасаған Сасанидтердің парсы монархы Шапур I-ге қарсы жорыққа шықты; Валериан жеңіліп, Эдессаның жанында тұтқындалды. Оденатус, Римге және оның императоры Галлиенге (Валерианның ұлы) адал болған, Пальмираның патшасы деп жарияланды. Персияға қарсы сәтті жорықтар жүргізген ол 263 жылы Шығыс патшаларының патшасы атанды. Оденатус өзінің үлкен ұлы Иродианды бірге билеуші етіп тағайындады. Патшалық атақтардан басқа, Оденатус көптеген римдік лауазымдар алды, ең маңыздысы – *corrector totius orientis* (барлық Шығыстың басқарушысы) және ол Қара теңізден Палестинаға дейінгі Рим территорияларын басқарды. 267 жылы, Зенобия жиырмасыншы немесе отызыншы жасында, Оденатус пен оның үлкен ұлы жорықтан оралғанда қаза тапты. Зенобияны патшайым деп атаған алғашқы жазба Оденатус қайтыс болғаннан кейін екі-үш жыл өткен соң жазылған, сондықтан Зенобияның «Пальмира патшайымы» атағын қашан алғаны белгісіз. Дегенмен, күйеуі патша болған кезде ол патшайым болып тағайындалған болуы мүмкін. Патшайым ретінде Зенобия көш соңында қалды және тарихи жазбаларда есімдері жиі кездеспеді. Кейінгі деректерге сәйкес, оның ішінде Джованни Боккаччоның еңбегінде айтылғандай, ол күйеуімен бірге жорықтарға қатысты. Егер ол күйеуімен бірге болғандығы туралы мәліметтер рас болса, онда Зенобия әскерлердің рухын көтеріп, саяси беделге ие болған болар еді, бұл оның болашақ мансабында қажет болды.

Оденатусты өлтірудегі ықтимал рөлі

"Август тарихы" бойынша Оденатусты оның Мейониус есімді туысы өлтірген. Оденатустың бірінші әйелінен туған ұлы Ирод "Август тарихында" әкесінің мұрагері ретінде таж кигізілген. "Август тарихы" Зенобияның Меониуспен біраз уақыт келісімге келгенін, өйткені ол күйеуінің мұрагері ретінде өз балаларынан бұрын асырап алған ұлын қабылдамағандығын мәлімдейді. "Август тарихы" Зенобияның күйеуінің өлтіруіне әкелген оқиғаларға қатысы бар екенін көрсетпейді, ал қылмыс Меонидің моральдық құлдырауы мен қызғанышына байланысты деп есептеледі. Тарихшы Аларик Уотсонның айтуынша, бұл оқиғаны құмарлықпен ойдан шығарылған деп санауға болады. Дегенмен, кейбір қазіргі зерттеулер Зенобияның саяси амбициясы мен күйеуінің Римге бейім саясатына қарсылығы салдарынан кісі өлтіруге қатысқан болуы мүмкін екенін ұсынады, ол таққа отырған алғашқы жылдары Оденатустың саясатын жалғастырды.

Регент

"Historia Augusta" еңбегінде Мейоний өзінің сарбаздарымен өлтірілгенге дейін қысқа ғана уақыт император болған, алайда оның билігіне қатысты ешқандай жазба немесе дәлел жоқ. Оденатус өлтірілген кезде Зенобия күйеуімен бірге болған болуы мүмкін; тарихшы Георгий Синцеллдің мәлімдемесіне сәйкес, ол Битиниядағы Гераклея Понтиканың жанында қаза тапқан. Биліктің ауысуы тегіс болған сияқты, себебі Синцеллдің хабарлауынша, Оденатус өлтірілгеннен бастап әскер Зенобияға тәжді тапсырғанға дейін бір күн өткен. Зенобия Пальмирада болған болуы мүмкін, бірақ бұл жағдай тегіс ауысу ықтималдығын төмендетер еді; сарбаздар өздерінің офицерлерінің біреуін таңдаған болуы мүмкін, сондықтан оның күйеуімен бірге болған нұсқасы көбірек сенімді. Тарихи жазбалар Зенобия билік үшін күреспегенін бір ауыздан айтады және тақты Оденатус пен Зенобияның он жасар ұлы Вабаллатқа беруде кешігу болғанына ешқандай дәлел жоқ. Ол өзі билік жүргізетінін жарияламаса да және ұлының регенті ретінде әрекет етсе де, Зенобия мемлекеттің билігін өз қолында ұстады, ал Вабаллат анасының көлеңкесінде болып, нақты билікке ие болған жоқ.

Билікті біріктіру

Пальмира монархиясы жаңа еді; адалдық Оденатусқа деген сенімге негізделген, бұл билікті мұрагерге беруді орнықты монархияға қарағанда қиындатты. Оденатус әулеттің болашағын қамтамасыз ету үшін үлкен ұлын тең патша деп жариялауға тырысты, бірақ екеуі де қаза тапты. Зенобия Пальмира мұрагерлігін сақтап, халқының адалдығын ұстау үшін қалды, ол қайтыс болған күйеуі мен оның мұрагері (ұлы) арасындағы үзіліссіздікті баса көрсетті. Вабалатус (процессті Зенобия басқарды) әкесінің патшалық титулдарын дереу қабылдады, ал оның ең ерте белгілі жазуы оны «патшалардың патшасы» деп атайды. Оденатус Римнің шығысындағы кең аумақты бақылады және аймақтағы ең жоғары саяси және әскери билікке ие болды, Рим провинциялық губернаторларының билігін басып озды. Оның өзі құрған мәртебесін император Галлиен ресми түрде бекітті, оның келісуден басқа амалы қалмады. Оденатустың императорға және орталық билікке қатысты билігі бұрын-соңды болмаған және икемді болды, бірақ оның өліміне дейін қарым-қатынас жақсы болды. Оның қазасы Пальмира билеушілерінің билігі мен мәртебесін анықтау қажеттігін білдірді, бұл олардың түсіндіруіне байланысты дауға әкелді. Рим сарайы Оденатусты императордан өкілеттік алған римдік шенеунік деп қарады, ал Пальмира сарайы оның мәртебесін мұрагерлік деп санады. Бұл дау Рим мен Пальмира арасындағы соғысқа бастап келетін алғашқы қадам болды. Оденатустың римдік титулдары, мысалы, dux Romanorum, corrector totius orientis және imperator totius orientis оның шығыс патшалық титулдарынан өзгеше болды, себебі римдік шендер мұрагерлік емес еді. Вабалатустың патшалық титулдарына заңды құқығы болды, бірақ римдік титулдарға, әсіресе «корректорға» (Рим жүйесіндегі жоғары әскери және провинциялық қолбасшыны білдіретін) құқығы болмады, оны Зенобия ұлының ең ерте белгілі жазуларында «патшалардың патшасы» деген атақпен қолданды. Рим императорлары патшалық мұрагерлікті мойындағанмен, римдік әскери шенді иелену империяны ашуландырды. Император Галлиен орталық билікті қайтару үшін араласуға шешім қабылдаған болуы мүмкін; Historia Augusta бойынша, преториан префекті Аврелий Гераклиан шығыста императорлық билікті бекіту үшін жіберілді және Пальмира армиясы оны кері қайтарды. Алайда, бұл оқиғаның дұрыстығы күмәнді, өйткені Гераклиан 268 жылы Галлиенді өлтіруге қатысқан. Оденатус императордан сәл бұрын қаза тапты, ал Гераклианның Шығысқа жіберілуіне, пальмиралықтармен соғысуына және императорға қарсы қастандыққа қатысу үшін Батысқа уақытында оралуына мүмкіндік болмас еді.

Ерте билік

Зенобияның ерте билік кезеңіндегі аумақтық бақылауының шегі талқыланып жүр; тарихшы Фергус Миллардың сөзіне қарағанда, оның билігі 270 жылға дейін Пальмира мен Эмеса қалаларымен шектелген. Егер осылай болса, 270 жылғы оқиғалар (Зенобияның Левант және Египетті бағындыруы) өте ерекше жағдай. Бірақ, патшайым өз күйеуінің қайтыс болғаннан кейін бақылаған аймақтарды басқарған деген пікірді Саутерн мен тарихшы Удо Хартман қолдайды, бұл көзқарас ежелгі дереккөздермен де расталады (мысалы, рим тарихшысы Евтропий, патшайым күйеуінің билігін мұра еткенін жазған). "Август тарихында" Зенобияның Галлиеннің тұсында Шығыс аймақтарын бақылауға алғаны да айтылған. Аумақтық бақылаудың кеңейгенін көрсететін тағы бір дәлел – византиялық тарихшы Зосимның Антиохияда патшайымның резиденциясы болғанын жазған сөзі. Оған қарсы болған ежелгі дереккөздерде патшайым билікке келген кезде болған тәртіпсіздік туралы ешбір жазба жоқ, бұл жаңа режимге күшті қарсылық болмағанын көрсетеді. Қарсылық көрсетуге ең лайықты үміткерлер – рим провинциялық губернаторлары болған, бірақ дереккөздер Зенобияның олардың біріне де шабуыл жасағанын немесе оны тақтан құлатуға тырысқанын көрсетпейді. Хартманның сөзінше, шығыс провинцияларының губернаторлары мен әскери жетекшілері Вабалатусты Оденатустың мұрагері ретінде мойындап, қолдаған. Зенобияның ерте регенттігі кезінде ол Персиямен шекараны қорғауға және Хаурандағы Танухидтерді бағындыруға баса назар аударды. Персия шекарасын қорғау үшін патшайым Евфрат өзені бойындағы көптеген елді мекендерді (соның ішінде Халабие (кейін Зенобия деп аталған) және Залабие цитадельдерін) нығайтты. Сасанидтер персілерімен қақтығыс болғанына куәліктер бар; шамамен 269 жылы Вабалатус "Персияның ұлы жеңімпазы" деген құрметті атаққа ие болды, бұл Солтүстік Месопотамияны бағындыруға тырысқан парсы әскеріне қарсы болған, жазылмаған шайқасқа байланысты болуы мүмкін.

Кеңейту

269 жылы Клавдий Готик (Галлиеннің мұрагері) Италия мен Балқан шекараларын германдық шабуылдардан қорғап жатқанда, Зенобия өзінің билігін бекітіп жатты; Шығыстағы римдік шенеуніктер императорға адалдық пен Зенобияның бағыну талаптарының арасында қысылып қалды. Патшайымның Шығыста билігін күшейту үшін әскери күш қолдану шешімінің уақыты мен себебі белгісіз. Ғалым Гэри К. Янгтың пікірінше, римдік шенеуніктер Пальмира билігін мойындаудан бас тартып, Зенобияның жорықтары Пальмираның үстемдігін сақтау мақсатында жасалған. Тағы бір фактор – Римнің орталық билігінің әлсіздігі және провинцияларды қорғауға қабілетсіздігі болуы мүмкін. Бұл Зенобияны Шығыста тұрақтылықты сақтаудың жалғыз жолы – аймақты тікелей бақылауға алу деген ойға жеткізді. Тарихшы Жак Шварц Зенобияның әрекеттерін Пальмираның экономикалық мүдделерін қорғау ниетімен байланыстырды, олар Римнің провинцияларды қорғауға немқұрайлылығынан қорқатын. Шварцтың сөзіне қарағанда, экономикалық мүдделер де қақтығысқа түсті: Бостра мен Египетке тасымалданатын тауарлар әлдеқашан Пальмира арқылы өтуі керек еді. Бостра маңындағы Танухидтер мен Александрия саудагерлері Пальмираның үстемдігінен құтылуға тырысқан болуы мүмкін, бұл Зенобияның әскери жауап беруіне себеп болды.

Сирия және Арабияның басып алынуы Петрея

270 жылы көктемде Клавдий Фракия тауларында готтармен соғысып жатқанда, Зенобия өзінің генералы Септимий Забдасты Босраға (Арабия Петрея провинциясының астанасы) жіберді; патшайымның уақытын қасақана таңдағаны байқалады. Арабияда римдік губернатор (дукс), Трасс (III Киренаика легионына қолбасшылық етуші), палмирендіктерге қарсы тұрып, жеңіліп, қаза тапты. Забдас қаланы тонады және Зевс Хаммонның ғибадатханасын қиратты. Зенобия құлағаннан кейін латын жазуы оның қиратылғанын растайды: «Палмирендік жаулар қиратқан Юпитер Хаммон ғибадатханасы, күміс мүсінмен және темір есіктермен (?) қайта салынды». Умм-эль-Джимал қаласы да Палмирендіктердің Танухидтерді бағындыруға жасаған тырабында қиратылған болуы мүмкін. Жеңіске жеткен соң Забдас Иордан аңғарының оңтүстігіне қарай жорықтап, айтарлықтай қарсылыққа ұшырамады. Петраға кішігірім күштердің шабуыл жасағаны және аймаққа енгені туралы деректер бар. Арабия мен Яһудея ақыры бағындырылды. Арабиядағы Палмиренің үстемдігі Вабалатустың есімі жазылған көптеген тас белгілермен куәландырылады. Сирияны бағындыру аз күш-жігерді қажет етті, себебі Зенобияның онда, әсіресе Сирияның дәстүрлі астанасы Антиохияда айтарлықтай қолдауы болды. Арабияға жасалған шабуыл Антиохия монетасының Клавдий есімімен монета шығаруын тоқтатумен бірге жүрді, бұл Зенобияның Сириядағы билігін нығайтып жатқанын көрсетеді. 270 жылдың қараша айында монеталар Вабалатустың есімімен шығарыла бастады. Арабтағы тас белгілер Палмире патшасын римдік губернатор және қолбасшы ретінде көрсетіп, оны «vir clarissimus rex consul imperator dux Romanorum» деп атады. Мұндай атақтарды қабылдау Зенобияның провинциядағы билігін заңдастыру мақсатымен жасалды, бірақ императорлық атаққа қол сұғу емес. Осы уақытқа дейін Зенобия Рим монархы Еуропадағы күреспен айналысып жатқанда, императордың өкілі ретінде әрекет етіп жатқанын айта алатын (ол империяның шығыс жерлерін қорғап отырды). Вабалатустың атақтарды қолдануы императорлық таққа талап етумен тең болғанымен, Зенобия оларды ақтауға және Римге бағыныштылық сырын сақтауға мүмкіндік алды; «император» – әскердің қолбасшысы, императормен тең емес («imperator caesar»).

Мысырды аннексиялау және Кіші Азиядағы науқандар

Мысырдың басып алынуын кейде Зенобияның Персиямен соғысқа байланысты үзілген Евфратқа бағытталған балама сауда жолын қамтамасыз ету ниетімен түсіндіреді. Бұл теория Евфрат жолының толыққанды бұзылмағанын ескермейді және Зенобияның амбициясын назардан тыс қалдырады. Жорықтың күні белгісіз; Зосим оны Наис шайқасынан кейін және Клавдийдің өлімінен бұрын, яғни 270 жылдың жазында болған деп көрсетеді. Уотсон Зонарас пен Синцеллдің еңбектерін баса назардап, Зосимнің баяндамасын екінші деңгейге түсіріп, шабуылды 270 жылдың қазанында (Клавдийдің өлімінен кейін) деп санайды. Уотсонның пікірінше, Мысырды басып алу Зенобияның (тамызда Клавдийдің қазасы туралы жаңалықтан күш алған) мүмкіндікті пайдалануы болды. Зенобия Палмиреннің Мысырға басып кіргенінен кейін Мысыр патшайымы деп жарияланды. Палмирендердің Мысырдың шығыс шекарасында пайда болуы провинциядағы тұрақсыздыққа, әсіресе бөлінген қоғамға әсер еткен болуы мүмкін; Зенобияның жергілікті мысырлықтар арасында жақтастары мен қарсыластары болды. Римнің жағдайы Мысыр префекті Тенегино Пробтың болмауынан нашарлады, ол қарақшылармен күресіп жатқан еді. Зосимнің айтуынша, палмирендерге Тимаген есімді мысырлық генерал көмектескен; Забдас 70 000 әскермен Мысырға кірді, 50 000 римдік әскерді жеңді. Жеңістен кейін палмирендер негізгі күштерін кері қайтарып, 5 000 сарбаздық гарнизон қалдырды. Қарашаның басында Тенегино Проб оралды және әскер жинады; ол палмирендерді ығыстырып, Александрияны қайта басып алды, бұл Забдасты қайта оралуға итерді. Палмирен генералы Александрияға шабуыл жасады, онда жергілікті қолдауға ие болған сияқты; қала Забдастың қолына көшті, ал рим префекті оңтүстікке қашты. Соңғы шайқас Тенегино Проб бас сауғалаған Вавилон бекінісінде болды; римдіктердің қолы басым болды, өйткені олар лагерьді тиімді таңдады. Тимаген, жерді жақсы білгендіктен, римдіктердің артқы қанатына шабуыл жасады; Тенегино Проб өз-өзіне қол жұмсады, ал Мысыр Пальмираның құрамына кірді. Historia Augusta бойынша, Блеммилер Зенобияның одақтастарының бірі болды, ал Гэри К. Янг 268 жылы Блеммилердің Коптосқа шабуылдап, басып алуын Палмирен-Блемми одағының куәлігі ретінде келтіреді. Тек Зосим екі шабуылды атап көрсетті, көптеген ғалымдар алғашқы шабуылды және шегіну болмағанын (кейін Александрияны 270 жылдың соңында басып алған күштерді күшейту) жақтағанмен бұл пікірге қарсы келеді. Мысыр жорығы кезінде Рим Клавдийдің інісі Квинтилл мен генерал Аврелиан арасындағы билік күресіне тап болды. Мысыр папирустары мен монеталары Мысырдағы Палмирен билігін растайды; папирустар 270 жылдың қыркүйегінен қарашасына дейін императорлардың билік мерзімін көрсетуді тоқтатты. Желтоқсан айында патшалық мерзім қайта жаңғыртылды, папирустар биліктегі император Аврелиан мен Зенобияның ұлы Вабаллаттың билік мерзімін пайдаланды. 270 жылдың қарашасында Аврелиан мен Палмирен патшасының есімдерімен египеттік монеталар шығарылды. Зенобияның Мысырға келгеніне ешқандай дәлел жоқ. Операцияны Септимий Заббай, Забдастың оң қолбасшысы бастаған болса да, Кіші Азияға шабуыл Забдастың 271 жылдың көктемінде келгеніне дейін толыққанды басталған жоқ. Палмирендер Галатияны басып алды және Зосимнің сөзіне сүйенсек, Анкираға жетті. Битиния мен Цизик монета айналымы Зенобияның бақылауынан тыс қалды, ал Халкидонды бағындыруға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Кіші Азиядағы жорыл туралы мәліметтер жеткіліксіз, бірақ аймақтың батыс бөлігі патшайымның билігіне көшкен жоқ; Кіші Азияда Зенобия немесе Вабаллаттың суреті бар монеталар соғылмаған және Палмирен патшалық жазулары табылған жоқ. 271 жылдың тамызында Забдас Пальмираға оралды, Палмирен империясы өркендеген шағында болды.

Басқару

Зенобия әр түрлі халықтардың империясын басқарды; пальмирелік ретінде ол көп тілді және көпмәдениетті әртүрлілікпен қарым-қатынас жасауға үйренген, себебі ол көптеген діндерді қабылдаған қаладан шыққан. Патшайымның мемлекеті мәдени тұрғыдан шығыс семит және эллинистік аймақтарға бөлінген; Зенобия оларды екеуін де татуластыруға тырысты және аймақтың этникалық, мәдени және саяси топтарына сәтті үндеді. Патшайым Сирия монархісі, эллинистік патшайымы және Рим императоршасы бейнесін жасады, бұл оның ісіне кең қолдау әкелді.

Мәдениет

Зенобия өзінің ордасын білім орталығына айналдырды, оның билігі тұсында Пальмирада көптеген зиялылар мен софистер болды. Академиктер қалаға қоныс аударған сайын, ол сириялықтар үшін Афина сияқты классикалық білім беру орталықтарын ығыстырды. Ең танымал сарай философы – Логин, ол Оденатус билік еткен кезде келіп, Зенобияның паидея (аристократиялық тәрбие) бойынша ұстазы болды. Көптеген тарихшылар, оның ішінде Зосим, Лонгинді патшайымды Римге қарсы тұруға ықпал еткен деп айыптайды. Бұл көзқарас патшайымды ыңғайлы адам ретінде бейнелейді, бірақ Саузерннің сөзіне сүйенсек, Зенобияның әрекеттерін «толығымен Лонгинге жабуға болмайды». Сараймен байланысты басқа да зиялылардың ішінде Трапезустық Никострат пен Петралық Каллиник болды. II-IV ғасырларда сириялық зиялылар грек мәдениеті Грекияда дамымағанын, ал Таяу Шығыстан қабылданғанын айтты. Ямблихтің мәлімдемесінше, ұлы грек философтары Таяу Шығыс және Египет идеяларын қайта пайдаланған. Пальмира соты, мүмкін, осы ойлау мектебінің басымдығында болды, бұл Пальмира әулетін Рим императорлары ретінде бейнелейтін интеллектуалды баяндамамен, эллиндік мәдениет пайда болған аймақты басқарған парсы, Селевкид және Птолемей билеушілерінің орнын басатын. Никострат Рим империясының Филипп Арабтан Оденатусқа дейінгі тарихын жазды, соңғысын императордың заңды мұрагері ретінде көрсетіп, оның жетістіктерін императорлардың апатты биліктерімен салыстырды. Зенобия Египетте бірнеше қалпына келтіру жобаларын бастады. Ежелгі заманда Мемнонның колосстарының бірі ән салады деп есептелген; бұл дыбыс, мүмкін, мүсіндегі жарықтардың нәтижесінде туған, күн сәулелері жарықтардағы ылғалмен әрекеттескен. Тарихшы Глен Боверсок патшайым колосты қалпына келтіргенін («үнсіздендіргенін») болжайды, бұл үшінші ғасырға тән ән салу туралы есептерді және олардың төртінші ғасырда жоғалуын түсіндіруге болады.

Дін

Зенобия Пальмиралық дінге сенді, онда көптеген семит құдайларына табынылды, олардың ішінде Бель ең бастысы болды. Зенобия христиандар мен яһудилерді қабылдады, ал ежелгі дереккөздер патшайымның сенімдері туралы көптеген мәлімдемелер жасады; Манихейлік дереккөздер Зенобияның олардың қатарынан болғанын айтты; 272 жылы жазылған қолжазбада Пальмира патшайымы Манихейліктерге Абидарда қауым құруға көмектескені айтылады, ол Амаро есімді патшаның билігінде болды, ол Лахмид патшасы Амр ибн Ади болуы мүмкін. Дегенмен, Зенобия Римнің ығыстырған топтарынан қолдау алу үшін барлық діндерге төзімділік танытқан болуы ықтимал. Александрия епископы Афанасий Зенобияның «яһудилерге шіркеулерді синагогтарға айналдыру үшін бермегенін» жазды; патшайым христиан болмаса да, христиан қауымдарындағы епископтардың күшін түсінген. Антиохияда – Шығысқа саяси бақылаудың өкілі саналатын және ірі христиан қауымы бар қала – Зенобия ықпалды дін қызметкерлерін, болжам бойынша Самосаттық Пауылды да өзінің қамқорлығына алып, шіркеу үстінен билік жүргізген. 268 жылы епископтардың соборы Пауылды Антиохия епископы лауазымынан шеттетуге дейін, ол епархиялық шіркеуді сақтап қалуға көмектескен. Хьюз Пауылдың Зенобия билік еткен кездегі лауазымы мемлекеттік қазынада болғанын болжады.

Иудаизм

Зенобия билік құрғаннан кейін жүз жыл өтпеген соң, Александриялық Афанасий өзінің «Ариандар тарихы» еңбегінде оны «иудей» деп атады. 391 жылы архиепископ Иоанн Златоуст Зенобия еврей екенін жазды; 664 жыл шамасында сириялық жылнамашы және XIII ғасырда епископ Бар-Хебрей де солай деді. Француз ғалымы Хавьер Тейксидордың пікірінше, Зенобия, мүмкін, дін өзгертуші (прозелит) болған; бұл оның раввиндермен қарым-қатынасының шиеленісуін түсіндіреді. Тейксидор Зенобияның иудаизмге қызығушылығы Лонгин философ Порфирийдің Ескі Келісімге деген қызығушылығы туралы айтқан кезде туды деп санайды. Пальмираға қатысты Талмуд деректерінің негативті болғанымен, Оденатус еврейлерді қудалаған Нехардеяға қарамастан, Зенобия кейбір еврей қауымдастықтарының (әсіресе Александрияда) қолдауын алған көрінеді. Каирде б.з.б. I мыңжылдықтың соңында патша Птолемей Эвергет (I немесе II) еврейлердің синагогына иммунитет бергенін растайтын жазуы бар тақташа табылды. Кейін тақташаға «патша мен патшайымның бұйрығымен» иммунитет қайта орналастырылғаны туралы жазу қосылды. Жазудың күні белгісіз болғанымен, ондағы әріптер Клеопатра мен Антоний заманынан кейінгі кезеңге жатады; Зенобия мен оның ұлы Птолемейлерден кейін Египетті билеген патша мен патшайым болуға ең лайықты үміткерлер. Тарихшы Э. Мэри Смолвуд диаспора қауымдастығымен жақсы қарым-қатынас Палестина еврейлерінің Зенобия билігіне риза болғанын білдірмейтінін, ал оның билігіне сол аймақта қарсылық көрсетілгенін жазды. Иерусалим Талмудының «Термот» трактатында амораим рабби «Амми» мен рабби «Самуил бар Нахмани» Зенобия сарайына барып, оның бұйрығымен тұтқындалған еврей («Зейр бар Хинема») босатылуын сұраған оқиға келтіріледі. Патшайым: «Неге оны құтқаруға келдің? Ол сіздердің Жаратушыңның сіздер үшін кереметтер жасайтынын үйретеді. Неге Құдай оны құтқармасын?» деп жауап берді. Аурелиан Пальмираны қиратқанда, «тоқмақтар мен таяқтармен» қаруланған палестиналық сарбаздар (мүмкін, еврейлер) Зенобияның жеңілісіне және қаланың қирауына елеулі үлес қосты. Зенобия еврей болып туғанына ешқандай дәлел жоқ; оның және күйеуінің әулеттерінің есімдері арамей ономастикасына (есімдер жинағына) жатады. Патшайымның Самосаттық Пауылды қолдауы (оны «еврейлендіруде» айыптаған) оның дін өзгертуші болғаны туралы пікір тудырған болуы мүмкін. Зенобияның еврей екендігі туралы тек христиандық деректерде айтылады; ешқандай еврей дереккөзінде мұндай ақпарат жоқ.

Әкімшілік

Патшайым өзінің билігінің көп бөлігін Сирияның әкімшілік астанасы Антиохияда өткізген болуы мүмкін. Монархия орнатудан бұрын Пальмира грек қаласының (полис) институттарымен және көптеген азаматтық мәселелерге жауапты сенатпен басқарылды. Оденатус Пальмираның институттарын сақтап қалды, сондай-ақ Зенобия да сақтады; Пальмира құлағаннан кейін жазылған пальмиралық жазуда Пальмира сенаторы Септимий Хаддуданның аты аталған. Алайда, патшайым, көрінеу, автократиялық билік жүргізді; Оденатустың вице-падишасы және Пальмираның ең маңызды шенеуніктерінің бірі болған Септимий Ворд, Зенобия билікке келгеннен кейін тарихтан жоғалып кетті. Патшайым өзінің үкіметіне шығыс аристократиясының есігін ашты. Зенобияның ең маңызды сарайдағы кеңесшілері мен көмекшілері оның генералдары Септимий Забдас және Септимий Заббай болды; екеуі де Оденатустың қол астында генерал болған және одан "Септимий" gentilicium (тегін) алған. Оденатус рим императорының провинциялық губернаторларды тағайындау құқығын құрметтеді, және Зенобия өзінің билігінің басында осы саясатты жалғастырды. Патшайым күнделікті басқаруға тікелей араласпаса да, шекаралық қауіпсіздікті ұйымдастыруда губернаторларға нұсқау беруге құқылы болды. Көтеріліс кезінде Зенобия римдік басқару формаларын сақтап, губернаторларды өзі тағайындады (әсіресе Мысырда, мұнда Юлий Марцеллин 270 жылы, ал одан кейін 271 жылы Статилий Аммиан қызметке кірді).

Риммен келісім

Зенобия бастапқыда Римді ашудан сақтану үшін, Оденатустан мұра еткен Римнің азаматы және оның шығыс шекарасының қорғаушысы деген атақтарды өзіне және ұлына беру арқылы бейтараптық саясатын ұстанды. Аумағын кеңейткеннен кейін, ол империяның шығыс жартысында императордың теңдесі ретінде мойындалуға тырысқан сияқты және ұлын императорға бағынышты етіп көрсетті. 270 жылдың соңында Зенобия Аврелиан мен Вабалатустың бейнесі бар монеталар шығарды; Аврелиан "император", ал Вабалатус "патша" деп аталды. Монеталардың алғашқы үлгілеріндегі жыл санауы тек Аврелианға қатысты. Бірақ 271 жылдың наурызында, даталау формуласында Аврелианды бірінші болып атап, оны басты монарх ретінде көрсеткеніне қарамастан, монеталарда Вабалатустың билік жылдары да көрсетіле бастады. Монеталарда Вабалатустың билігі 267 жылы (императордан үш жыл бұрын) басталғаны көрсетілгендіктен, Вабалатус Аврелианнан жоғары тұрған серіктес сияқты көрінді. Императордың Пальмира билігіне қолдау көрсеткені туралы пікірлер қарама-қайшы; Аврелианның Египеттегі Пальмира билігін қабылдағаны император мен Вабалатустың билік жылдарымен даталанған Оксиринх папирустарынан көрінуі мүмкін. Формалды келісімнің куәлігі жоқ, дәлелдер тек бірлескен монеталар мен папирустардың уақытына негізделген. Аврелианның мұндай билік бөлісуге келісуі күмәнді, бірақ ол 271 жылы батыстағы дағдарыстарға байланысты әрекетке көше алмады. Оның Зенобияның іс-қимылдарына көз жұмған сияқты көрінуі, оған соғысқа дайындалып жатқанда қауіпсіздік сезімін беру үшін жасалған амал болуы мүмкін. Аурелианның төзімділігінің тағы бір себебі – Римге Мысырдан астық ағынын қамтамасыз ету қажеттігі болуы мүмкін; астық жеткізілімінің тоқтағаны туралы ешқандай мәлімет жоқ және кемелер 270 жылы әдеттегідей Римге аттанды. Кейбір қазіргі ғалымдар, мысалы, Харольд Маттингли, Клавдий Готик Зенобиямен формалды келісім жасасқан, бірақ Аврелиан оған мән бермегенін болжайды.

Императрица мен ашық бүлік

271 жылдың тамызында Пальмирадан табылған жазуда Зенобия эусебес (тәубеті таза) деп аталған; Рим императорлары қолданған бұл атақ патшайымның императорлық атаққа қадам басуы ретінде қарастырылуы мүмкін. Сол кездегі тағы бір жазуда оны себасте деп атаған, бұл грек тіліндегі "императрица" (латынше: Augusta) сөзімен теңдес, бірақ Рим императорын да мойындаған. 271 жылдың соңындағы египеттік астық квитанциясында Аврелиан мен Вабаллат бірдей Augusti деп аталған. Соңында Пальмира Риммен ресми түрде байланысын үзді; 272 жылдың сәуір айында Александрия және Антиохия монета соғу орындары Аврелианның портретін монеталардан алып тастап, Вабаллат пен Зенобияның (олар тиісінше Август және Августа деп аталған) есімдерімен жаңа тетрадрахмалар шығарды. Зенобияның императорлық атақтарды қабылдауы – узурпацияның белгісі: Аврелианнан тәуелсіздік және ашық қарсылық. Оқиғалардың уақыт тізбегі және Зенобияның өзін император деп жариялау себебі нақты емес. 271 жылдың екінші жартысында Аврелиан шығысқа жорыққа аттанды, бірақ Балқандағы готтар оны тоқтатты; бұл патшайымды алаңдатып, императорлық атаққа ие болуға итермелеген болуы мүмкін. Зенобия сондай-ақ Аврелианмен ашық қақтығыс болатынын сезіп, бағыныштылық танытудың қажеті жоқ деп шешкен болуы мүмкін; оның императорлық атақ алуы әскерді өзінің мақсатына біріктіру үшін қолданылды. Аврелианның жорығы Пальмираның императорлық жариялануына және оның портретінің монеталардан алынуына басты себеп болды.

Төмендеу

272 жылдың наурыз айының соңында немесе сәуір айының басында басталған билікті басып алу тамыз айына дейін аяқталды. Аурелиан 271–272 жылдары қысты Византияда өткізді және 272 жылы сәуір айында Босфорды кешіп Кіші Азияға өтті. Галатия оңай бағынды; Пальмирен гарнизондары шығарылып алынды, ал Анкира провинциялық астанасы ешқандай қарсылықсыз қайтадан иелікке алынды. Кіші Азиядағы барлық қалалар Рим императорына есіктерін ашты, тек Тиана ғана берілуге аздап қарсылық көрсетті; бұл Аурелианға Пальмиреннің орталығы – Сирияға шабуыл жасауға мүмкіндік берді. 272 жылы мамыр айында бір уақытта экспедиция Мысырға жетті; маусым айының басында Александрия римдіктер тарапынан басып алынды, ал маусымның үшінші аптасына қарай Мысырдың қалған бөлігі де қолға түсті. Зенобия, егер Сирия жоғалса, бұл Пальмираның соңына әкелер еді, деген оймен көптеген әскерлерін Мысырдан Сирияға қайтарған сияқты. 272 жылдың мамыр айында Аурелиан Антиохияға бет алды. Қаладан солтүстікке қарай ол Имме шайқасында Пальмирен әскерін (Забдас басқарған) жеңді. Соның салдарынан, шайқас кезінде Антиохияда күткен Зенобия әскерімен бірге Эмесаға шегінді. Апатты жасыру және қашуын қауіпсіз ету үшін ол Аурелианның тұтқындалғаны туралы хабар таратты; Забдас Рим императорына ұқсайтын адамды тауып, оны Антиохия көшелерімен жүргізіп өтті. Келесі күні Аурелиан қалаға кірді, содан кейін оңтүстікке қарай жорыққа шықты. Антиохияның оңтүстігіндегі Пальмирен гарнизонын жеңгеннен кейін Аурелиан Зенобиямен Эмеса шайқасында кездесу үшін жорығын жалғастырды. Эмеса жазығында жиналған 70 мыңдық Пальмирен армиясы римдіктерді жеңіске жақын жеткізді. Олар алға жылдамдап, қатарын бұзып, римдік жаяу әскерлеріне шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Жеңіліске ұшыраған Зенобия соғыс кеңесінің кеңесі бойынша астанасына қайтты, қазынасын қалдырып кетті. Пальмирада император қоршауға дайындалды; Аурелиан азық-түлік жеткізу жолдарын тоқтатып, келіссөздер нәтижесіз аяқталды. «Август тарихы» бойынша, Зенобия өзінің парсы одақтастарының көмегімен Аурелианға қарсы соғысатынын айтқан; алайда, бұл оқиға, әрине, императордың Зенобияны Римнің ең үлкен жауымен байланыстыру үшін құрастырған өтірік болды. Егер мұндай одақ болғанда, шекаралық соғыс одан да кең ауқымды болар еді; бірақ парсы әскері жіберілген жоқ. Жағдай нашарлаған сайын, патшайым Пальмираның бұрынғы жауынан көмек іздеу ниетімен қаладан Персияға қашып кетті. Зосимусқа сәйкес, ол «әйел түйесінде, оның тегінің ең жылдам және кез келген жылқыдан асып түсетін түйесінде» отырған.

Тұтқындық және тағдыр

Аурелиан Зенобияның кетіп қалғанын естіген соң, императорды Евфрат өзенінен Персияға өтуге үлкермес бұрын тұтқындаған жасақты жіберді; 272 жылдың тамызында Зенобияның тұтқындалғаны туралы жаңалық Пальмираға жеткеннен кейін, қала жақын арада бағынды. Аурелиан император мен оның ұлын соттау үшін Эмесаға жіберді, одан кейін Пальмираның элитасының көпшілігі (соның ішінде Лонгин) да сонда жеткізілді. «Тарих Августа» мен Зосим мәлімдемесіне сәйкес, Зенобия өз ісіне кеңесшілерін кінәлады; алайда, сот процесін сипаттайтын замандас көздер жоқ, тек кейінірек жазылған, римдіктер тарапынан келген жауаншыл деректер бар. Императордың жеңіліске ұшырағандағы қорқақтығы Аурелианның үгіт-насихаты болуы мүмкін; император үшін Зенобияны өзімшіл және сатқын ретінде көрсету тиімді болды, бұл Пальмирен тұрғындарын оны батыр деп мақтаудан алды. Аурелиан тұтқындардың көпшілігін өлімге кесті, бірақ император мен оның ұлын сақтап, жеңіс шеруіне қатысу үшін әкелді. Эмесадан кейінгі Зенобияның тағдыры белгісіз, өйткені ежелгі тарихшылар келіспейтін мәліметтер қалдырды. Зосим оның Босфорды кешіп, Римге бара жатқанда қайтыс болғанын жазды; осы дерек бойынша, император ауруға шалдыққан немесе аштықтан өлген. Көп жағдайда сенімсіз саналатын жылнамашы Джон Малалас, Аурелианның Зенобияны шығыс қалалары арқылы дөңгелектегі атпен шеруге шығарғанын, осылай оны қорлағанын жазды; Антиохияда император оны тізбектеп, үш күн бойы қала халқының алдында ипподромдағы мінберге отырғызды. Малалас өзінің баяндамасын Зенобияның Аурелианның жеңісіне қатысып, содан кейін басы кесілгенімен аяқтады. Көптеген ежелгі тарихшылар мен қазіргі ғалымдар Зенобияның Аурелианның 274 жылғы жеңісінде көрсетілгеніне келіседі; Зосим ғана императордың Римге жетпей қайтыс болғанын айтты, бұл оның мәліметіне күмән тудырады. Аурелиан Пальмирен көтерілісін басып тастағанын жариялауға ниеттенгендіктен, оны қоғам алдында қорлау (Малалас баяндағандай) ықтимал сценарий. Алайда, Зенобияның басы кесілгенін тек Малалас ғана сипаттады; басқа тарихшылардың айтуынша, Аурелианның жеңісінен кейін оның өмірі сақталған. «Тарих Августа» Аурелианның Зенобияға Адриан вилласының жанындағы Тибурда вилла бергенін, онда ол балаларымен бірге тұрғанын жазды. Зонарас Зенобияның ақсүйекке, ал Синцеллдің римдік сенаторға үйленгенін жазды. Оның тұрған үйі Римдегі туристерді қызықтыратын орынға айналды.

Атаулары

Патшайым өзінің жоғары дәрежесін ұлының ересек болмауымен байланыстырды. 263 жылы Пальмирада Иродианның тәж киюінің құрметіне мүсін орнатылды. Мүсіннің негізіндегі жазуға сәйкес, оны Пальмираның дуумвирі (әкімі) Септимий Ворд және патшайымның қазынашысы (прокураторы) Юлий Аврелий тапсырыс берген. Тарихшы Дэвид Поттердің айтуынша, Зенобия осы патшайым, ал жазу Оденатус тірі кезінде оның титул қолданғанын көрсетеді. Пальмира мен Эмеса арасындағы жол бойындағы белгіде, Зенобияның билігінің басында жазылған жазуда ол "ұлық патшайым, патшалар патшасының анасы" деп аталады; бұл оған ресми мәртебе берген алғашқы жазу. Антиохиядан табылған қорғасын монетада Зенобия патшайым деп көрсетілген. Зенобияның Пальмирада патшайым екендігіне ең алғашқы нақты дәлел – Забдас пен Заббай оған орнатқан мүсіннің негізіндегі жазу, ол 271 жылдың тамызында жасалған және оны "ең ұлық және ізгі патшайым" деп сипаттайды. Библосқа жақын жерден табылған күні көрсетілмеген белгіде Зенобия Себаст деп аталған. Пальмирада патшайым ешқашан жалғыз монарх ретінде мойындалмаған, бірақ ол империяның іс жүзіндегі билеушісі болды; ол әрқашан күйеуімен немесе ұлымен бірге жазуларда көрсетілген, Мысырдан басқа (онда кейбір монеталар тек Зенобияның атынан соғылған). Оның монеталарында көрсетілгендей, патшайым 272 жылы Аугуста (императрица) титулын алды және Септимия Зенобия Аугуста деген атпен билік жүргізді.

Ұрпақтар

Вабалатустан басқа Зенобияның басқа балалары болғаны белгісіз, олардың болжамдық жекелігі ғалымдардың келіспеушілігіне ұшырайды. Хайран (II) есімді баланың бейнесі оның інісі Вабалатуспен бірге мөр басылған беттерде кездеседі; анасының аты ойып жазылмаған және мөрдің күні белгісіз. Оденатустың ұлы Иродианды Удо Хартманн 251 жылы Пальмирин жазбаларында кездесетін Оденатустың ұлы Хайран I-мен бірдейлендіреді. Дэвид С. Поттер, керісінше, Хайран II – Зенобияның ұлы және ол Хайран I емес, Иродиан деп болжады. Натанаэль Андрад Хайран I, Иродиан және Хайран II – бір адам деп мәлімдеді, екінші Хайранның бар екенін жоққа шығара отырып. Бір Пальмирин жазуында Септимий Антиохтың анасы туралы айтылады; патшайымның аты жоқ, ал Диттенбергер бұл бос орынды Зенобияның атымен толтырудан бас тартты, бірақ Грейс Макурди сияқты көптеген ғалымдар жоғалған есім Зенобия деп есептейді. Септимий Антиох Вабалафтың кіші інісі болған болуы мүмкін, немесе саяси себептермен осылай көрсетілген; Антиох 273 жылы Пальмира екінші рет Римге қарсы көтерілген кезде император деп жарияланды. Егер Антиох Зенобияның ұлы болса, ол Оденатустың баласы емес, кішкентай бала болған шығар; Зосим оны бес жасар балаға лайық, маңызсыз бала деп сипаттады. Керісінше, Макурди Зосим қолданған тілді еске ала отырып, Антиох Зенобияның ұлы емес, оның атын өзінің таққа деген талабын заңдыландыру үшін қолданған туысы деп санайды. Ернениан мен Тимолайдың есімдері Зенобияның балалары ретінде тек Август тарихында айтылған. Ернениан Хайран мен Иродианның бірігуі болуы мүмкін; Тимолай, әрине, ойлап қойылған, бірақ тарихшы Дитмар Кинаст оның Вабалатус болуы мүмкін екенін айтты. Historia Augusta-ға сәйкес, Зенобияның ұрпақтары император Валенттің (басқару 364–375 ж.) тұсында Римнің дворяндары болды. Евтропий мен Иероним Римдегі патшайымның ұрпақтарының тарихын IV–V ғасырларда жазған. Олар Римдік әйелге үйленген немесе онымен бірге Пальмирадан келген ұрпақтардың нәтижесі болуы мүмкін; бірақ екі теория да күмәнді. Зонарас Зенобияның қыздары болғанын жазған жалғыз тарихшы; ол бірінің Аврелианға үйленгенін, ал Аврелианның патшайымның басқа қыздарын атақты римдіктерге бергенін жазды. Саузерннің айтуынша, императордың Зенобияның қызымен некелесуі – жалған. Тағы бір тегі туралы мәлімдеме – Флоренциялық Зенобийдің (337–417) патшайыммен қарым-қатынасы; Гиролами банктік отбасы бесінші ғасырдағы әулиеден шыққан деп мәлімдеді, ал айтылған қарым-қатынас алғаш рет 1286 жылы айтылды. Отбасы өздерінің тамырларын Зенобияға дейін кеңейтіп, әулие оның ұрпағы екенін мәлімдеді.

Бағалау және мұра

Зенобияны бағалау қиын; патшайым күйеуінің үстемдігіне қауіп төнгенде батыл болды және тақты басып алып, Оденатустың өлімінен кейін аймақты билік вакуумынан қорғады. Уотсонның айтуынша, ол Оденатустың қалдырған мұрасын "көз тартарлық күш көрсетісіне" айналдырды. Уотсонның пікірінше, Зенобияны толыққанды билікке құмар тұлға ретінде де, немесе бір мақсат үшін күрескен өзімшіл батыр ретінде де қарастыруға болмайды; тарихшы Дэвид Графтың сөзіне сүйенсек, "Ол ұлы үшін алған атақтары мен жауапкершіліктерін қастер тұтқан, ал оның бағдарламасы күйеуі Оденатустың бағдарламасынан гөрі көлемді әрі қиялдағысырақ, жай ғана амбициялық емес болды". Зенобия ғалымдарға, академиктерге, музыканттарға және актерлерге шабыт сыйлады; оның даңқы Батыста сақталған, ал Таяу Шығыста ең жоғары деңгейде. Ол Клеопатра мен Будика сияқты, қаһармандықпен билік құрған, трагикалық соңы болған патшайым ретінде танылады. Патшайымның аңызы оны жазушылар мен тарихшылардың қажеттіліктеріне бейімделуге болатын бейнеге айналдырды. Осылайша, Зенобия түрлі кезеңдерде бостандық күрескері, қанаушылардың батыры және ұлттық символ болды. Тарихшы Михаил Ростовцевтің айтуынша, Екатерина Ұлы өзін Зенобиямен, әскери күш пен интеллектуалды орта құрған әйел ретінде салыстыруды ұнатқан. 1930 жылдары Мысырдағы феминистік баспасөздің арқасында Зенобия араб тіліндегі әйелдер журналдарының оқырмандары үшін күшті, ұлтшыл көшбасшы ретінде танымал болды. Оның ең ұзаққа созылған мұрасы Сирияда, онда патшайым ұлттық символ саналады. Зенобия сириялық ұлтшылдардың иконасына айналды; ол батыстағы білімді сириялықтардың арасында құлшынысқа ие болды, ал журналист Салим Аль Бустанидің 1871 жылғы романы "Зенобия, Пальмира патшайымы" (Zenobia malikat Tadmor) деп аталды. Сириялық ұлтшыл Ильяс Матар 1874 жылы Сирия тарихының алғашқы нұсқасын араб тілінде жазды ("al 'Uqud al durriyya fi tarikh al mamlaka al Suriyya; Сирия патшалығы тарихындағы інжу-маржан алқасы"), Зенобияға қызығушылық танытып, оны кітабына енгізді. Матар патшайымның Сирияның бұрынғы даңқын қайтаруға үміттенген жаңа Зенобияның пайда болуына себепкер болады деп ойлады. Сирия тарихының тағы бір нұсқасын 1881 жылы Юржи Янни жазды, онда Янни Зенобияны "отанның қызы" деп атады және оның "даңқты өткеніне" құштарлық танытты. Янни Аврелианды Сирияның патшайымын тұтқындап, оның бақыты мен тәуелсіздігінен айырған тиран деп сипаттады. Қазіргі Сирияда Зенобия патриоттық символ ретінде қарастырылады; оның суреті банкноттарда бейнеленді, ал 1997 жылы ол "Әл-Абабид" (Анархия) телесериалының тақырыбы болды. Бұл сериалды араб тілінде сөйлейтін миллиондаған адам тамашалады. Ол Израиль-Палестина қақтығысын Сирия тұрғысынан қарастырды, онда патшайымның күресі палестиналықтардың өзін-өзі анықтау құқығын алу үшін күресін бейнеледі. Зенобияның өмірбаянын Сирияның бұрынғы қорғаныс министрі және елдің ең танымал тұлғаларының бірі Мұстафа Тлас жазды.

Миф, романтизм және танымал мәдениет

Харольд Мэттингли Зенобияны "тарихтағы ең романтикалық тұлғалардың бірі" деп атады. Саузерннің сөзіне сәйкес, "нағыз Зенобия – құпиялы, мүмкін, толыққанды қол жеткізбейтін, романшылар, драматургтер мен тарихшылар қолда бар деректерді сіңіре алады, бірақ түрлі деңгейдегі болжамдарға баруға мәжбүр". Ол ежелгі және заманауи жазушылардың романтикалық және идеологиялық тұрғыдан жазылған өмірбаяндарының тақырыбы болды. "Август тарихы" Зенобияның өмірін идеологиялық тұрғыдан баяндаудың ең айқын мысалы болып табылады және авторы оны император Галлиенді сынау мақсатымен жазғанын мойындады. "Август тарихы" бойынша, Галлиен әйелге империяның бір бөлігін басқаруға рұқсат бергендіктен әлсіз болды, ал Зенобия императордан да қабілетті билеуші болды. "Август тарихы" Клавдий Готик өміріне көшкен кезде, жазушы Зенобияның шығыс шекарасын қорғауын Клавдийдың билікті даналықпен тапсыруы ретінде сипаттап, оқиға өзгерді. "Август тарихы" Аурелианның өмірбаянына жеткенде, автордың Зенобияға деген көзқарасы күрт өзгерді; патшайым кінәлі, өршіл, мақтанқор қорқақ ретінде бейнеленді; оның даналығы жоққа шығарылды және оның іс-әрекеттері кеңесшілердің манипуляциясының нәтижесі деп есептелді. "Август тарихының" авторы Зенобияның "керемет" сұлулығын атап өтті, оған әйелге тән ұялдырық пен тұрақсыздық тән екенін (өзін құтқару үшін кеңесшілеріне сатқандығының себебі) көрсетті. Патшайымның жынысы "Август тарихы" үшін мәселе тудырды, өйткені ол Аурелианның жеңісіне көлеңке түсірді. Авторы Зенобияға көптеген еркектік қасиеттерді жатқызып, Аурелианды қауіпті амазонка патшайымын басып алған батыр ретінде көрсетуге тырысты. "Август тарихы" бойынша, Зенобияның дауысы ашық, еркектік болды, ол император сияқты киінді (императрица емес), атпен жүрді, оған күтім көрген әйелдердің орнына евнухтар болды, әскерімен бірге жорыққа шықты, генералдарымен бірге ішті, ақшаға мұқият қарады (оның жынысының стереотиптік шығындарға бейімділігіне қарамастан) және аң аулау сияқты еркектік хоббилермен айналысты. Джованни Боккаччо 14 ғасырда патшайым туралы фантастикалық әңгіме жазды, онда ол бала кезінде күресуді, орманды аралауды және ешкілерді өлтіруді, қыз балаға лайық ойын-сауықтан артық көретін еркек бала болып суреттелген. Бұл романтикалық есептерде Зенобияның тазалығы тақырыбы басты орын алды; "Август тарихы" бойынша, ол жыныстық қатынастан бас тартты және Оденатусқа тек бала көру үшін ғана төсегіне кіргізді. Оның тазалығы кейбір еркек тарихшыларға әсер етті; Эдвард Гиббон Зенобияның тазалығы мен батылдығы Клеопатрадан асып түсетінін жазды. Боккаччоның сөзіне сәйкес, Зенобия бала кезінде ұлдармен күрескенде, өзінің тазалығын сақтады. 17 ғасырда Пальмираға келген саяхатшылар Батыс әлемінің Зенобияға деген романтикалық қызығушылығын қайта жақтандырды. Бұл қызығушылық 19 ғасырдың ортасында, Леди Гестер Стэнхоп Пальмираға келген кезде өршіп, ол жергілікті халықтың оны патшайым сияқты күткенін жазды; оны ән-күймен және бимен қарсы алған, ал қаланың бағаналарында бедуин жауынгерлері тұрған. Салтанатты шеру Пальмира аркасының астында Стэнхопты "шөлдің патшайымы" деп таққа отыртумен аяқталды. Зенобияға қызығушылық танытқан Уильям Уэр оның өмірі туралы фантастикалық әңгіме жазды. 20 ғасырдың жазушылары мен драматургтары, мысалы Хейли Элизабет Гарвуд және Ник Дир де патшайым туралы жазды.