Кіріспе
Сасанидтер империясының шамамен 240-270 жылдар аралығындағы билеушісі Шапур I (кейде Шабур I деп те жазылады) – Иран патшаларының екінші Сасанид патшасы. Оның билік ету мерзімінің нақты уақыты даулы, бірақ ол 240 жылдан 270 жылға дейін билік жүргізгендігі қабылданған, оның әкесі Ардашир I 242 жылы қайтыс болғанға дейін бірге билеген. Өзінің бірге билеу кезеңінде ол әкесіне Хатра қаласын жаулап алу және қиратуға көмектесті, ислам дәстүрінде айтылғандай, оның болашақ әйелі әл-Надираның іс-қимылы қаланың құлауына ықпал етті. Шапур Ардашир I-нің империясын консолидациялап, кеңейтті, Рим империясына қарсы соғыс жүргізіп, Нисибис және Карра қалаларын басып алды, тіпті Рим Сириясына дейін шабуыл жасады. 243 жылы Резена шайқасында Рим императоры Гордиан III-тен жеңілгенімен, келесі жылы Мисихе шайқасында жеңіске жетіп, жаңа Рим императоры Филипп Арабты римдіктер "нағыз арсыз келісім" деп санаған тиімді бейбіт келісімге қол қоюға мәжбүр етті. Шапур кейіннен Рим империясындағы саяси тұрақсыздықтан пайдаланып, 252/3-256 жылдары оған қарсы екінші жорыққа шықты, Антиохия және Дура-Европос қалаларын тонады. 260 жылы үшінші жорығында Рим императоры Валерианды жеңіп, тұтқынға алды. Ол Рим провинцияларын тұрақты түрде басып алуға қызығушылық танытпады, керісінше, тонау мен қарақшылыққа көшті, осы арқылы көп байлыққа ие болды. Мысалы, Антиохиядан әкелінген тұтқындар жаңадан қайта құрылған Гундешапур қаласына орналастырылды, ол кейіннен ғылым орталығы ретінде танымал болды. 260 жылдары Шапурдың қол астындағылары Пальмира патшасы Оденатусқа қарсы жеңіліске ұшырады. Шапурдың Хажиабадтағы жазуынша, ол өмірінің соңына дейін сарайда белсенді болып, садақ атумен шұғылданды. 270 жылдың мамыр айында Бишапур қаласында қайтыс болды. Шапур "Ирандықтар мен ирандық емес халықтардың патшасы" деген атақты қолданған алғашқы иран монархы болды; оған дейін патшалық титулы "Ирандықтардың патшасы" болған. Ол бұл атақты өзінің жорықтары барысында депортациялаған Рим азаматтарының көптеу санына байланысты қабылдады. Алайда, бұл атақ оның ұлы және мұрагері I Хормизд тұсында ресми түрде бекітілді. Шапур жаңа зороастрийлік от ғибадатханаларын салғызды, грек және үндік көздерден сенімге жаңа элементтерді енгізді, сондай-ақ қалаларды қайта құру және жаңадан салу бойынша кең ауқымды бағдарлама жүргізді.
Shapur I (also spelled Shabuhr I; ) was the second Sasanian King of Kings of Iran. The precise dating of his reign is disputed, but it is generally agreed that he ruled from 240 to 270, with his father Ardashir I as co regent until the death of the latter in 242. During his co regency, he helped his father with the conquest and destruction of the city of Hatra, whose fall was facilitated, according to Islamic tradition, by the actions of his future wife al Nadirah. Shapur also consolidated and expanded the empire of Ardashir I, waged war against the Roman Empire, and seized its cities of Nisibis and Carrhae while he was advancing as far as Roman Syria. Although he was defeated at the Battle of Resaena in 243 by Roman emperor Gordian III , he was the following year able to win the Battle of Misiche and force the new Roman emperor Philip the Arab to sign a favorable peace treaty that was regarded by the Romans as "a most shameful treaty". Shapur later took advantage of the political turmoil within the Roman Empire by undertaking a second expedition against it in 252/3–256, sacking the cities of Antioch and Dura Europos. In 260, during his third campaign, he defeated and captured the Roman emperor, Valerian. He did not seem interested in permanently occupying the Roman provinces, choosing instead to resort to plundering and pillaging, gaining vast amounts of riches. The captives of Antioch, for example, were allocated to the newly reconstructed city of Gundeshapur, later famous as a center of scholarship. In the 260s, subordinates of Shapur suffered setbacks against Odaenathus, the king of Palmyra. According to Shapur's inscription at Hajiabad, he still remained active at the court in his later years, participating in archery. He died of illness in Bishapur, most likely in May 270. Shapur was the first Iranian monarch to use the title of "King of Kings of Iranians and non Iranians"; beforehand the royal titulary had been "King of Kings of Iranians". He had adopted the title due to the influx of Roman citizens whom he had deported during his campaigns. However, it was first under his son and successor Hormizd I, that the title became regularised. Shapur had new Zoroastrian fire temples constructed, incorporated new elements into the faith from Greek and Indian sources, and conducted an extensive program of rebuilding and refounding of cities.
Этимология
"Шапур" – Сасанид Иранында кең таралған есім, оны үш Сасанид монархы және Сасанид дәуірінің және одан кейінгі кезеңдердің басқа да көрнекті тұлғалары қолданған. Ежелгі иран тіліндегі *xšayaθiya. puθra ("патшаның ұлы") сөзінен туындаған бұл есім бастапқыда атақ болған, бірақ кем дегенде 2-ші ғасырдың соңында жеке есімге айналған. Кейбір араб-парсы деректерінде Арсакид патшаларының тізімінде де кездеседі, алайда бұл уақытқа қатысты қателік. Шапур есімі басқа тілдерде мынадай түрде жазылады: грек тілінде – Сапур, Сабур және Сапурис; латын тілінде – Сапорес және Сапор; араб тілінде – Сабур және Шабур; жаңа парсы тілінде – Шапур, Шахпур, Шахфур.
Өмірбаян
Жартылай аңыздық "Кар Намаг и Ардашир и Пабаган" бойынша, орта парсы тілінде жазылған Ардашир I-нің өмірбаянында парфян патшасы Артабан IV-нің қызы Зиджакан күйеуі Ардаширді улап өлтіруге тырысты. Ардашир оның ниетін білген соң, оны өлімге кесуге бұйрық берді. Бірақ ол жүкті екенін білгенде, мобадтар (жұбыншылар) бұған қарсы шықты. Дегенмен Ардашир оны өлімге кесуді талап етті, соның салдарынан мобадтар оны және ұлы Шапурды жеті жыл жасырды. Кейін Ардашир оның ізгі мінез-құлықтарын байқап, оны асырап алды. Осындай оқиғалар иран тарихнамасында да кездеседі. Біздің заманымыздан бұрын V ғасырдағы грек тарихшысы Геродоттың мәлімдемесіне сәйкес, медиялық патша Астиаг немересі Кирді өлтіруді қалаған, себебі ол бір күні оны тақтан құлатып жібереді деп сенген. Ұқсас оқиға иранның мифологиялық патшасы Кай Хосров туралы әңгімеде де бар. Қазіргі заманғы тарихшы Боннердің пікірінше, Шапурдың дүниеге келуі мен көтерілісі туралы әңгіме "Ардаширдің арсакид әйел немесе парфян аристократиясымен байланысты асыл әйелмен некелескенін жасыруы мүмкін". Шапур өзінің жазуларында анасын Муррод деп атаған.
Иранның тарихы мен жағдайы
Шапур I – Ардашир I мен оның әйелі Муррод немесе Денагтың ұлы. Отбасының тегі белгісіз; Парста (Персис деп те аталады) қоныстанғанмен, олар бұл аймақтың түпкілікті халқы емес, көшпенділер болып көрінеді. Тарихшы Марек Ян Олбрихт бұл отбасының Сакастандық индо-парфтықтардан тарағанын жорамалдаған. Ирантанушы Ходадад Резахани ертедегі Сасанилер мен индо-парфтықтар арасындағы ұқсастықтарды, мысалы, олардың ақшаларының үлгілерін атап өтті. Дегенмен, ол «дәлелдер әлі де толыққанды болмауы мүмкін» деп мәлімдеді. Парс – Иранның оңтүстік-батыс жазығындағы аймақ, ирандықтардың оңтүстік-батыс тармағы – парсылардың отаны. Осы жерде алғашқы иран империясы – Ахеменидтер мемлекеті құрылды. Аймақ империяның орталығы ретінде Македония патшасы Ұлы Александр басып алғанға дейін сақталды. Б.з.д. III ғасырдың соңы немесе II ғасырының басында Парсқа жергілікті династиялар билік етті, олар Эллинистік Селевкид империясына бағынышты болды. Бұл династиялар ежелгі парсы титулын – фратарака («жетекші, басшы, алға басушы») танысты, ол Ахеменид дәуірінде де кездеседі. Кейіннен фратарака Вадфрадад II (шамамен б.з.д. 138 ж.) Иранның Парфян (Арсакид) империясының вассалы болды. Фратаракалар көп ұзамай Персия патшаларымен ауыстырылды, бұл Арсакид монархы Фраат II билікке келген кезде болған болуы мүмкін. Фратаракалардан өзгеше, Персия патшалары «шах» («патша») атағын қолданды және жаңа династияның негізін қалады, оны Дараянидтер деп атауға болады. Vologases V тұсында Парфян империясы римдіктермен соғыстар, азаматтық соғыстар және аймақтық көтерілістер салдарынан әлсіреп қалды. Рим императоры Септимий Север 196 жылы парфяндық аймақтарға шабуыл жасады, ал екі жылдан кейін тағы да солай істеді, бұл жолы парфян астанасы Ктесифонды тонады. Сол уақытта Мидия мен Парста да көтерілістер болды. Ирантанушы Турадж Дарьяидің пікірінше, Vologases V билігі «парфтар тарихындағы шешуші кезең болды, себебі династия беделінің көп бөлігін жоғалтты». Парфян патшалары енді әлсіреген Парфян билеушілеріне сүйене алмады. Шындығында, 205/6 жылы Пабаг көтеріліс жасап, Персияның Базрангид билеушісі Гочихрды құлатып, Истахрды өзіне қаратып алды. 208 жылы Vologases VI әкесі Vologases V-тің орнына Арсакид империясының патшасы болды. Ол 208 жылдан 213 жылға дейін даусыз патша ретінде билік етті, бірақ кейіннен ағасы Артабан IV-пен династиялық күреске қатысты, ол 216 жылға қарай империяның көп бөлігін бақылап, тіпті Рим империясы тарапынан жоғарғы билеуші ретінде танылды. Артабан IV жақын арада Рим императоры Каракалламен қақтығысты, оның әскерін 217 жылы Нисибисте тоқтата алды. Келесі жылы екі империя арасында бейбітшілік орнатылды, Арсакидтер Месопотамияның көп бөлігін сақтап қалды. Алайда Артабан IV-ке әлі де інісі Vologases VI-мен күресуге тура келді, ол әлі де монеталар шығарып, оған қарсы шықты. Сасанид әулеті сонымен қатар Парста жылдам дамып, енді Ардаширдің басшылығымен көршілес аймақтар мен Кирман сияқты алыс жерлерді жаулап ала бастады. Бастапқыда Ардашир I-нің әрекеттері Артабан IV-ті алаңдатпады, бірақ кейіннен Арсакид патшасы оған қарсы тұруды шешті.
Ерте өмір және қос билік
Сасанид тас бедерлерінде бейнеленген Шапур, әкесінің арсакидтермен соғысына, оның ішінде Хормоздган шайқасына қатысты. Бұл шайқас 224 жылдың 28 сәуірінде болды, Артабан IV жеңіліп, қаза тапты, бұл Арсасид дәуірінің аяқталуын және Сасанидтердің 427 жылдық билігінің басталуын білдірді. Қайтыс болған Арсасид патшасының бас хатшысы Дад Виндад кейін Ардашир I тарапынан өлім жазасына кесілді. Ардашир Парстағы Сасани патшалық қаласы Ардашир Хваррада (қазіргі Фирузабад) жеңісін еске алу үшін екі тас рельеф жасату арқылы тойлады. Бірінші рельефте жеке шайқастың үш көрінісі бейнеленген: сол жақтан бастап парфян сарбазын ұстап алған парсы аристократы; Шапурдың парфян министрі Дад Виндадты найзамен тікелей шаншуы; және Ардашир I-нің Артабан IV-ті құлатуы. Екінші рельеф, шайқастың салдарынан бейнелеуге арналған болуы мүмкін, жеңіске жеткен Ардашир I-ге Зороастризмнің жоғарғы құдайы Ахура Маздадан оттың ғибадатханасының үстінен патшалық белгісі табыс етілуін көрсетеді, ал Шапур және тағы екі ханзада артынан қадағалап тұр. Ардашир Шапурды "барлық балаларының ішіндегі ең мейірімді, ең дана, батыл және қабілеттісі" деп есептеді және оны магнаттар кеңесінде өзінің мұрагері етіп тағайындады.
Шығыс майданы
Сасанидтер империясының шығыс провинциялары Кушандар және Сакалар жерімен (қазіргі Түркіменстан, Ауғанстан және Пәкістан) шектесетін. Шапурдың әкесі Ардашир I-нің әскери операциялары жергілікті Кушан және Сака патшаларын салық төлеуге мәжбүр етті, ал осы бағыну белгісіне қанағаттанған Ардашир олардың территорияларын жаулап алудан тартынған сияқты. Әл-Табари Сақастандағы (Сакалардың жері, Систан) Зранг қаласын қайта салғанын айтады, бірақ шығыстағы Сасанид кезеңіндегі жаңа елді мекеннің құрылуының жалғыз нақты мысалы – Шапур I-нің Дихистанда (бұрынғы Парфия, парфяндардың Кушандарға жоғалтқан жері) «Көрікті қала» Нишапурды салғаны. 241 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Шапур Рим Сириясында басталған жорығын тоқтату қажеттігін сезінді және шығыстағы Сасанид билігін қайта орнатуға тырысты, мүмкін Кушан және Сака патшалары салық міндеттемелерін орындауда немқұрайлы болғандықтан. Алайда, ол ең алдымен «Тау мидиялықтарымен» күресуге тиіс болды – бұл, мүмкін, Каспий теңізі жағалауындағы Гилан тауларында болды. Оларды бағындырғаннан кейін, ол ұлы Бахрамды (кейіннен Бахрам I) олардың патшасы етіп тағайындады. Содан кейін ол шығысқа жорық жасап, Кушандардың көп бөлігін басып алды және ұлы Нәрсехті Саканшах – Сакалар патшасы – етіп Систанға тағайындады. 242 жылы Шапур Хорезмді жаулап алды. Шапур өзінің империясы Пешаварға дейін созылғанын мақтан тұта алатын, ал қазіргі Ауғанстандағы Раги Бибидегі рельефі осы мәлімдемені растайды. Шапур I Нақш-и Рустам жазуында Кушандардың (Kūšān šahr) «Пурушапураға» (Пешавар) дейінгі территориясына ие екенін жариялайды, бұл оның Бактрия және тіпті Хиндукуштан оңтүстікке қарайғы аймақтарды бақылағанын көрсетеді: «Мен, Маздаға табынған ием, Шапур, Иран патшаларының патшасы және Иранның (Ērānšahr) иесімін, Персистің, Парфиялық Индостанның, Пашкабурға дейінгі және Каш, Суғд және Чачестанға дейінгі Кушан жерлерін иеленемін». Агатьяс Бахрам II (274–293 жж.) кейін Сакалар жерінде жорық жасап, ағасы Хормиздті оның патшасы етіп тағайындағанын айтады. Хормизд көтеріліс жасағанда, Panegyrici Latini оның әскерлерін Сакк (Сакалар), Руфи (Куси/Кушандар) және Гели (Гелан/Гилактар, Гилан тұрғындары) деп атайды. Гилактардың осы шығыс халықтарының арасында орынсыз екенін және Шапур I Кушан жеріне жорық жасамас бұрын тау мидиялықтарымен күресуге мәжбүр болғанын ескеретін болсақ, бұл Гилактар Шапур I-нің солтүстік-батыс жорығында тұтқындалған жауынгерлердің ұрпақтары болуы мүмкін. Олар Сасанид әскеріне күштеп алынып, Шапурдың солтүстік-шығыс жорығы аяқталғаннан кейін Мерв, Нишапур немесе Зрангта тұқым қуалайтын гарнизон ретінде қоныстандырылды, бұл Сасанидтердегі әскери тұтқындармен қарым-қатынас жасаудың әдеттегі тәсілі.
I, the Mazda worshipping lord, Shapur, king of kings of Iran and An Iran (I) am the Master of the Domain of Iran (Ērānšahr) and possess the territory of Persis, Parthian Hindestan, the Domain of the Kushan up to the limits of Paškabur and up to Kash, Sughd, and Chachestan.|Naqsh e Rostam inscription of Shapur I
He seems to have garrisoned the Eastern territories with POW's from his previous campaign against the Medes of the Mountains. Agathias claims Bahram II (274–293 CE) later campaigned in the land of the Sakas and appointed his brother Hormizd as its king. When Hormizd revolted, the Panegyrici Latini list his forces as the Sacci (Sakas), the Rufii (Cusii/Kushans) and the Geli (Gelans / Gilaks, the inhabitants of Gilan). Since the Gilaks are obviously out of place among these easterners, and as we know that Shapur I had to fight the Medes of the Mountains first before marching to the land of the Kushans, it is conceivable those Gilaks were the descendants of warriors captured during Shapur I's North western campaign, forcibly drafted into the Sasanian army, and settled as a hereditary garrison in Merv, Nishapur, or Zrang after the conclusion of Shapur's north eastern campaign, the usual Sasanian practise with prisoners of war.
Бірінші римдік соғыс
Ардашир I өзінің билігінің соңына қарай Рим империясына қарсы соғысты жаңартты, ал Шапур I Месопотамияның Нисибис және Карра бекіністерін бағындырып, Сирияға шабуыл жасады. 242 жылы бала император Гордиан III-нің қайын атасы римдіктерді сасанилерге қарсы "үлкен армиямен және көп мөлшерде алтынмен" (сасани тас рельефінде көрсетілгендей) аттандырды және Антиохияда қыстады, ал Шапур Гилан, Хорасан және Систанды бағындырумен айналысты. Сол жерде римдік генерал Таймисетей сасанилермен шайқасып, бірнеше жеңіске жетті, Карра мен Нисибисті қайта басып алды және, ақыры, Резена шайқасында сасани әскерін жеңіп, парсыларды барлық басып алынған қалаларды тұрғындарына зардапсыз қайтаруға мәжбүр етті. "Біз Нисибиске жеттік, тіпті Ктесифонға да жетеміз!" - деп Сенатқа қуанышпен жазды жас император Гордиан III, ол әкесінің орнына Таймисетеймен бірге болған еді. Кейін римдіктер Месопотамияның шығысына басып кірді, бірақ Шығыстан оралған Шапур I-нің қатты қарсылығына тап болды. Таймисетейтің қазасы туралы мәлімет белгісіз, оның орнын араб Филипп басып алды. Жас император Гордиан III Мисик шайқасына қатысты, онда қаза тапты немесе жеңілістен кейін римдіктер оны өлтірді. Римдіктер император ретінде араб Филиппті сайлады. Филипп бұрынғы үміткерлердің қателіктерін қайталағысы келмеді және Сенатта өзінің билігін бекіту үшін Римге оралуы керектігін түсінді. Филипп 244 жылы Шапур I-мен бейбіт келісімге келді; ол Арменияның Парсының ықпал аймағында екендігіне келісті. Одан бөлек, ол парсыларға 500 мың алтын динар көлемінде өтемақы төлеуге міндетті болды. Филипп перстермен бейбітшілік орнағанын жариялайтын монеталарды дереу шығарды (pax fundata cum Persis). Бірақ Филипп кейін келісімді бұзып, жоғалған жерлерді қайта басып алды. Шапур I бұл жеңісті Парстағы бірнеше тас рельефінде бейнеледі.
Екінші римдік соғыс
Шапур I 250 жылы Месопотамияға шапты, бірақ Хорасанда да қиындықтар туындады, сондықтан Шапур I сол жаққа барып, мәселені шешуге мәжбүр болды. Хорасандағы мәселені шешкен соң, ол римдік территорияларды басып алуды жалғастырды, кейін Барбалисс шайқасында 60 000 римдік әскерді талқандады. Одан кейін Сирияның римдік провинциясын және оған бағынған барлық аймақтарды өртеп, қиратты. Шапур I Арменияны қайта басып алды және парфяндық Анакқа Армения патшасы II Хосровты өлтіруге бұйырды. Анак Шапурдың бұйрығын орындап, 258 жылы Хосровты өлтірді; бірақ Анақ өзі де көп ұзамай армяндықтардың қолынан қаза тапты. Шапур содан кейін өз ұлы I Хормиздті «Арменияның Ұлы патшасы» деп тағайындады. Армения бағындырылғаннан кейін Грузия Сасани империясына бағынып, сасани әкімінің бақылауына өтті. Грузия мен Арменияның бағынуы сасанилердің солтүстік шекарасын нығайтты. Сирияға шапқанда Шапур Антакия сияқты маңызды римдік қалаларды басып алды. Император Валериан (253–260) оған қарсы жорыққа шықты, 257 жылға қарай Валериан Антакияны қайтарып алып, Сирия провинциясын римдіктерге қайтарды. Шапур әскерлерінің жылдам шегінуі Валерианды парсыларды Эдессаға дейін қууға итерді, бірақ олар жеңіліске ұшырады, ал Валериан және қалған римдік әскер Шапурдың тұтқынына айналды. Шапур Кіші Азияға ілгерілеп, Кесарияны басып алып, 400 000 тұрғынын оңтүстік Сасани провинцияларына жер аударды. Валерианға қарсы жеңіс Нақш-е Рустамдағы қабырғалық бейнеде бейнеленген, онда Шапур патшалық қару-жарағы мен тәжі киіп, атқа отырған күйде көрсетілген. Оның алдында римдік киім киген адам тізе бүгіп, рақым сұрап тұр. Бұл көрініс басқа жартасқа ойылған жазуларда да қайталанады. Христиандық дәстүр бойынша Шапур I христиандарды қудалаған Валерианды қорлап, Патшалардың патшасы императорды атқа міну үшін табандық ретінде пайдаланды, және ол кейін жаудың қолында азапты өлімге ұшырады. Алайда, Шапурдың шығысқа жер аударған жоғарыда аталған гилактар сияқты, парсылардың тұтқынға алынған әскери тұтқындарға қатысуы жағымсыз болғанымен, құрметті болды. Олар тұтқынға алынған римдіктерді және олардың императорын өз армиясына қабылдап, алыс Хузистанның Бишапур қаласына жер аударды, онда олар гарнизон ретінде орналастырылып, Шапур үшін көпірлі бөгет салды. Бірақ кейін парсы әскерлері римдік офицер Балиста мен Пальмираның билеушісі Септимий Оденатус тарапынан жеңіліске ұшырады, олар патшаның харемін басып алды. Шапур Сирияның шығыс шекарасын тонап, 260 жылдың соңында Ктесифонға оралды. 264 жылы Септимий Оденатус Ктесифонға жетті, бірақ қаланы басып ала алмады. Шапур үңгірінде орналасқан Шапур I-нің алып мүсіні Сасани империясының ең таңғажайып мүсіндерінің бірі болып табылады.
Азшылықтармен қарым-қатынас
Шапур Талмудта көп рет еске алынады, онда ол еврей арамей тілінде "Шабур Малка" (שבור מלכא) деп аталған, бұл "Шапур патшасы" деген мағынаны білдіреді. Ол еврей қауымымен жақсы қарым-қатынаста болды және Месопотамияның ірі еврей қауымдарынан шыққан талмуд ғалымдары – вавилондық аморраимдердің ең белгілісі Шмуэльдің досы болды.
Римдік соғыс тұтқындары
Шапурдың жорықтары Рим империясын ресурстардан айырды, ал жаулап алынған қалалардан Хузестан, Асуристан және Парс сияқты Сасанидтер провинцияларына көптеген римдіктерді жер аудару арқылы өзінің қазынасын қалпына келтіріп, оны айтарлықтай байытты. Депортацияланған шеберлер мен білікті жұмысшылардың келуі Иранның ішкі саудасын қайта жандандырды.
Өлім
Бишапурда Шапур аурудан қайтыс болды. Ол 270 жылдың мамыр айында дүниеден өтті, және оның орнын ұлы I Хормизд басады. Оның басқа екі ұлы, Баһрам I және Нарсех те Сасани империясының патшалары болды, ал тағы бір ұлы, Шапур Мешаншах, Шапурдан бұрын қайтыс болып, империяда жоғары мәртебелі лауазымдарды иеленген ұрпақтарды қалдырды.
Оның билігі кезіндегі әкімдер
Сапур тұсында Сасанидтер сарайы, оның ішіндегі аумақтары да, оның әкесінен әлдеқайда кеңейді. Оның жазбаларында бірнеше әкімдер мен қарастырылған патшалар есімдері аталады: Ардашир, Құм әкімі; Варзин, Спахан әкімі; Тияник, Хамадан әкімі; Ардашир, Нерез әкімі; Нарсех, Ринд әкімі; Фриек, Гундишапур әкімі; Растак, Ве Ардашир әкімі; Амазасп III, Иберия патшасы. Сапурдың тұсында оның бірнеше туыстары мен ұлдары Сасанидтер провинцияларының әкімдері қызметін атқарды: Бахрам, Гилан әкімі; Нарсех, Синд, Сақастан және Туран әкімі; Ардашир, Кирман әкімі; Хормизд Ардашир, Армения әкімі; Шапур Мешаншах, Мешан әкімі; Ардашир, Адиабен әкімі.
Оның билігі кезіндегі лауазымды адамдар
Шапурдың Нақш-е-Рустамдағы жазуында оның бірнеше лауазымды адамдарының есімдері қашалған. Олардың көптегені Шапурдың әкесіне қызмет еткен шенеуніктердің балалары еді. Шапурдың билігі тұсында Папак патшалық гвардиясының қолбасшысы (хазарбед), Пероз кавалерия бастығы (аспбед), Вахунам мен Шапур дін істерінің директоры, Кирдисро империяның билеушісі (бидахш), Вардбад "қызметтер бастығы", Хормизд бас жазушы, Надук "түрме бастығы", Папак "есік күзетшісі", Михрхваст қазынашы, Шапур армия қолбасшысы, Артатш Михран хатшы, Зик "салтанат шебері" қызметін атқарды.
Әскер
Шапурдың тұсында Иран әскері 2 және 3 ғасырлардағы ұзақ төмендеуден кейін қайта жанданды, бұл римдіктерге Парфян империясының соңында Таяу Шығыс және Месопотамияға жорықтар жасауға мүмкіндік берді. Дегенмен, әскердің құрамы Парфян әскерімен бірдей болды; Арсакид әулетіне қызмет еткен Парфян ақсүйектері енді Сасанид әскеріне қызмет етті, Сасанид армиясының көп бөлігін құрады. Алайда, Сасанидтер римдіктерге ұқсас, жеңіл тізбекті қару-жарақпен жабдықталған, көбірек катафракттарды қолданған сияқты. Иран қоғамы жоғары деңгейде әскерилендірілген және элитасы өзін «жауынгерлік дворяндық» (артештаран) деп атаса да, оның халқы Рим империясына қарағанда әлдеқайда аз, кедей және аз орталықтандырылған мемлекет болды. Осының салдарынан Сасанид шаһы толық уақытты жауынгерлерге аз қол жеткізе алды және ақсүйектерден сарбаздар алуға тәуелді болды. Ерекшеліктерге патшаның жеке қауіпсіздік қызметі, гарнизондық сарбаздар және Ираннан тыс жерлерден шақырылған бөлімшелер жатты. Ақсүйектердің көп бөлігін Иран үстіртінде орналасқан күшті Парфян ақсүйек отбасылары (узурган деп аталады) құрады. Олар Сасанид феодалдық армиясының тірегі болды және көбінесе тәуелсіздікке ие болды. Парфян дворяндары Сасанид шаһына жеке пайдасы үшін, адалдық серті бойынша және, мүмкін, парсы билеушілерімен ортақ «арий» (ирандық) туыстық сезімі үшін қызмет етті. Шапурдың тұсында соғыс пилдерін қолданғандығы туралы да мәлімет бар, ол оларды Хатра қаласын қирату үшін пайдаланды. Шахнамеде («Патшалар кітабында») айтылғандай, ол оларды Валерианға қарсы да қолданған болуы мүмкін.
Ескерткіштер
Шапур I басқа да рельефтер мен жартасқа жазылған жазуларды қалдырды. Естахр маңындағы Нақш-е-Раджабта грек тілінде аудармасы бар рельеф орналасқан. Мұнда Шапур I өзін "Маздаяснан (Ахурамаздаға табынушы), құдай Шапур, ирандықтар мен ирандық емес халықтардың патшасы, құдай текті, Маздаяснанның ұлы, құдай Ардашир, арийлердің патшасы, құдай патша Папақтың немересі" деп атайды. Естахрдағы тағы бір ұзын жазуда патшаның ақсүйектерінің алдында садақ атудағы ерліктері айтылады. Оның лауазымдарынан Шапур I бүкіл жер бетіне билік етуді қалағанын білеміз, бірақ іс жүзінде оның билігі Ардашир I-нің билігінен көп айырмаған. Шапур I ежелгі Ахеменидтердің астанасы Сузаға жақын Гундишапур деген үлкен қала салдырды және Карун өзенінің бір бөлігін басқа бағытқа бұрған римдік тұтқындар салған бөгет және суару жүйесі арқылы аймақтың құнарлылығын арттырды. Бұл бөгет әлі күнге дейін "Банде-е-Каисар" деп аталады. 260 жылы Валериан жеңілгеннен кейін тұтқынға алынған римдік әскерлердің еңбегімен Бишапур қаласын салуға да жауапты болды. Шапур Хорасанда Пушанг атты қала да салды.
Shapur I built the great town Gundishapur near the old Achaemenid capital Susa, and increased the fertility of the district with a dam and irrigation system—built by Roman prisoners—that redirected part of the Karun River. The barrier is still called Band e Kaisar, "the mole of the Caesar". He is also responsible for building the city of Bishapur, with the labours of Roman soldiers captured after the defeat of Valerian in 260. Shapur also built a town named Pushang in Khorasan.
Дін саясаты
Барлық жазбаларда Шапур өзін мзддйсн ("Маздаға құлшылық етуші") деп атайды. Қағбадағы жазуында да оның соғыстары мен діни мекемелері туралы толыққанды айтылған. Ол өзінің міндеті бар деп сенді: "Осы себепті, құдайлар бізді өздерінің құралы (dstkrt) ретінде жаратты, және құдайлардың көмегімен біз өзімізге іздедік және ұстадық, осы халықтардың (štry) барлығын да сол себепті провинциядан провинцияға көптеген Varahrān оттарын (ʾtwry wlhlʾn) құрдық, және көптеген мовмардтармен (mowmard) адал болдық, сондай-ақ құдайларға зор құлшылық еттік". Зороастризм дінінің жұбаны Картирдің айтуынша, Шапур зороастризмдіктерге жомарттықпен қарады және олардың дін қызметкерлеріне римдіктерге қарсы жорықтарында оған ілесіп жүруге рұқсат берді. Тарихшы Продс Октор Скьярвёнің сөзіне қарағанда, Шапур "ылақ зороастризмдік" болған. Шапурдың билігі тұсында ирандық пайғамбар Мани негізін салған манихейлік дін гүлденді. Шапур Маниге жақсы қарым-қатынас жасады, ал 242 жылы пайғамбар Сасанидтер сарайына қосылып, Шапурды орта парсы тілінде жазылған жалғыз еңбегі – Шабухраған арқылы оның дініне көндіруге тырысты. Алайда Шапур манихейшілікке өтпеді және зороастризмді ұстанды.
Ақша және императорлық идеология
Ардаширдің титулы "Ирандықтардың патшаларының патшасы" болған кезде, Шапур оны "және ирандық емес" деген сөз тіркесін қосып, сәл өзгертті. Ұзартылған титул империяға жаңа территориялардың қосылуын көрсетеді, алайда "ирандық емес" (aneran) деп нақты не есептелгені белгісіз. Бұл жаңа титул оның жазуларында қолданылса да, оның монеталарында дерлік қолданылмады. Титул алғаш рет Хормизд I тұсында қалыптасты.
Мәдени суреттер
Шапур Гарри Сайдеботтомның тарихи романдар сериясында үшінші ғасырдағы рим армиясының кәсіби әскери қызметкері, басты кейіпкер Маркус Клодиус Баллистаның жауларының бірі болып бейнеленеді.