Иран патшасы Хосров I: Өмір және әскери жолдары

Кіріспе

Иран патшаларының патшасы Хосров I (Хосрау, Хосро немесе Хосроес; Жаңа парсы: خسرو []), дәстүрлі түрде Ануширван (انوشيروان [] "Өлмейтін жан") атағымен танымал, 531 жылдан 579 жылға дейін Иран патшаларының Сасани патшасы болды. Ол Кавад I-нің ұлы және мұрагері еді. Византиямен соғыста жаңарып келген империяны басқарған Хосров I 532 жылы олармен "Мәңгілік бейбітшілік" деп аталған бейбіт келісімге келді, онда Византия императоры Юстиниан I сасанидтерге 11 000 фунт алтын төледі. Хосров одан әрі билігін нығайтуға күш салды, оның ішінде өзінің інісі Бауи сияқты қастандық жасаушыларды жазалады. Византиялық клиенттер мен қарастырылған елдер – Гассанидтердің әрекеттеріне наразы болып, Италиядан келген остготтардың жігерленуімен Хосров бейбіт келісімді бұзып, 540 жылы Византияға қарсы соғыс жариялады. Ол маңызды Антакия қаласын тонады және халқын Парсыға жер аударды. 541 жылы ол Лазикаға шапқындап кірді және оны парсылық протекторатқа айналдырып, Лазика соғысын бастады. 545 жылы екі империя Месопотамия мен Сириядағы соғыстарды тоқтатуға келісті, бірақ Лазикадағы соғыс жалғасты. 557 жылы уақытша келісімге қол жеткізілді, ал 562 жылы 50 жылдық бейбіт келісім жасалды. 572 жылы Юстинианның ізбасары Юстин II бейбіт келісімді бұзып, Византия әскерін Сасанидтердің Арзанене аймағына жіберді. Келесі жылы Хосров маңызды Византия бекінісі Дараны қоршап алып, басып алды, бұл Юстин II-нің ақылынан айырылуына әкелді. Соғыс 591 жылға дейін жалғасты, Хосровтың өмірінен кейін де тоқтамады. Хосровтың соғыстары тек батыста ғана емес, шығыста да жүргізілді. Гөктүрктермен одақтасып, ол V ғасырда Сасанидтерге бірнеше жеңіліс сыйлап, Хосровтың атасы Пероз I-нің өліміне себеп болған Хефталиттер империясын жойды. Оңтүстікте парсы әскерлері, Вахрез басшылығымен, Аксумиттерді жеңіп, Йеменді бағындырды. Хосров I мінезімен, ізгілігімен және білімімен танымал болды. Өзінің амбициялық билігі кезінде ол әкесі бастаған әлеуметтік, әскери және экономикалық реформаларды жалғастырып, халықтың әл-ауқатын арттырды, мемлекеттік кірістерді көбейтті, кәсіби армия құрды және көптеген қалалар, сарайлар мен инфрақұрылымды салды немесе қайта жаңартты. Ол әдебиет пен философияға қызығушылық танытты және оның билігінде Иранда өнер мен ғылым гүлденді. Ол Сасанид патшаларының ең көрнектісі болды және оның аты, Рим тарихындағы Цезарь сияқты, Сасанид патшаларының атауына айналды. Ол қайтыс болған кезде Сасанид империясы Шапур II-ден бері ең үлкен аумақты – батыста Йеменнен шығыста Гандараға дейін жетті. Оның орнына ұлы Хормизд IV отырды.

King of Kings of Iran

Khosrow I (also spelled Khosrau, Khusro or Chosroes; ; New Persian: خسرو []), traditionally known by his epithet of Anushirvan (انوشيروان [] "the Immortal Soul"), was the Sasanian King of Kings of Iran from 531 to 579. He was the son and successor of Kavad I
Inheriting a reinvigorated empire at war with the Byzantines, Khosrow I made a peace treaty with them in 532, known as the Perpetual Peace, in which the Byzantine emperor Justinian I paid 11,000 pounds of gold to the Sasanians. Khosrow then focused on consolidating his power, executing conspirators, including his uncle Bawi. Dissatisfied with the actions of the Byzantine clients and vassals, the Ghassanids, and encouraged by the Ostrogoth envoys from Italy, Khosrow violated the peace treaty and declared war against the Byzantines in 540. He sacked the major city of Antioch and deported its population to Persia. In 541, he invaded Lazica and made it an Iranian protectorate, thus initiating the Lazic War. In 545, the two empires agreed to halt the wars in Mesopotamia and Syria, while it waged on in Lazica. A truce was made in 557, and by 562 a Fifty Year Peace Treaty was made. In 572, Justin II, the successor of Justinian, broke the peace treaty and sent a Byzantine force into the Sasanian region of Arzanene. The following year, Khosrow besieged and captured the important Byzantine fortress city of Dara, which led Justin II to insanity. The war would last till 591, outliving Khosrow. Khosrow's wars were not only based in the west. To the east, in an alliance with the Göktürks, he finally put an end to the Hephthalite Empire, which had inflicted a handful of defeats on the Sasanians in the 5th century, killing Khosrow's grandfather Peroz I. To the south, Iranian forces led by Wahrez defeated the Aksumites and conquered Yemen. Khosrow I was known for his character, virtues and knowledge. During his ambitious reign, he continued his father's project of making major social, military, and economic reforms, promoting the welfare of the people, increasing state revenues, establishing a professional army, and founding or rebuilding many cities, palaces, and much infrastructure. He was interested in literature and philosophy, and under his reign, art and science flourished in Iran. He was the most distinguished of the Sasanian kings, and his name became, like that of Caesar in the history of Rome, a designation of the Sasanian kings. At the time of his death, the Sasanian Empire had reached its greatest extent since Shapur II, stretching from Yemen in the west to Gandhara in the east. He was succeeded by his son Hormizd IV.

Атауы мен лауазымдары

"Хосров" – ғалымдар қолданатын оның есімінің жаңа парсы түрі; оның түпнұсқа аты орта парсы тіліндегі Хусрау, ал ол өз кезегінде Авеста тіліндегі Хаосрауа ("жақсы даңқы бар адам") сөзінен туындаған. Бұл есім грек тілінде Хосроес (Χοσρόης) деп, ал араб тілінде Кисра деп жазылады. Жеке есімінен бөлек, ол көздерде "Ануширван" ("Абди шаңсыз жан") деген лақабымен кеңінен танымал, бұл орта парсы тіліндегі anūšag ruwān сөзінің жаңа парсы нұсқасы. Одан басқа, Аноширван, Анушираван және Ноуширван деген де түрлері бар. Хосровты "Дадгар" ("Әділет таратушы") деп те білген.

Тарихнама

Ислам дәуірінен бастау алған көптеген дереккөздер, мысалы әл-Табаридің «Пайғамбарлар мен патшалар тарихы» (араб тілінде) және Фердоусидің (1020 ж. қайтыс болды) ортағасырлық парсы дастаны «Шахнаме» («Патшалар кітабы»), Хосровтың реформалары туралы көптеген мәліметтер береді. Сондықтан, олардың екеуі де ақпараттарын орта парсы тарихының «Ходайнама» («Тәңірлер кітабы») кітабынан алған болуы мүмкін. Басқа да еңбектер тәуелсіз түрде жазылған, мысалы, Хосровтың өзі жазған «Сират Ануширван» автобиографиясы, ол Мискавейдің (932–1030) еңбегінде сақталған. Хосров туралы бірнеше грек дереккөздерінде де айтылады, мысалы, Прокопий, Агафий және Менандр Протектордың еңбектерінде, олар Хосровтың иран-рим соғыстарын басқаруы туралы маңызды мәліметтер келтіреді. Сириялық авторлар, мысалы, Иоанн Ефестік және Захария Ретор да өз еңбектерінде Хосровты еске алады, оның жорықтарының рим шекарасындағы халыққа келтірген салдары туралы түсінік береді.

Өмірбаян

Хосров I шамамен 512-514 жылдар аралығында Иранның орталық бөлігіндегі Спахан провинциясындағы Ардестан қаласында дүниеге келген. Ахеменидтер дәуірінен бастау алған қала Хосров заманында гүлденген, және онда Кай Бахман мифологиялық патша құрған дегенді айтатын от ғибадатханасы да болған, Сасанидтер одан тарағандарын мәлімдеген. Хосров Сасанидтер шахы Кавад I-нің кіші ұлы еді. Оның анасы – Иранның белгілі генералы Бавидің қарындасы, Испахбудхан әйелі болған. Испахбудхандар – Сасанидтер империясының элиталық аристократиясын құраған Иранның жеті ұлы үйінің бірі. Олар осыншалық деңгейде мәртебелі болғандықтан, «Сасанидтердің туыстары және серіктестері» деп есептелген. Бұл әулет сонымен қатар Батыс, яғни Сасанидтер империясының оңтүстік-батыс аймақтарының (Хварваран) спэбэді лауазымын иеленген. Аристократиялық немесе жоғарғы сынып отбасыларының дәстүріне сәйкес, Хосров бес-жеті жас аралығында мектепке (фрахенгестан) барып оқуын бастаған. Онда ол жазуды үйреніп, болашақ рухани қызметкерге арналған оқу үлгісімен яшт, Хадохт, Баян Ясн және Вендидатты оқыған. Сонымен қатар, ол Авестаның орта парсы тіліне аудармасын, Зендті зерттеген. Кейін ол атқа міну, садақпен ату, поло (човган) және әскери тактиканы үйренген.

Хосровты қабылдау туралы Византиямен келіссөздер

520 жылы Кавад, қарсылас ағалары мен маздакит ағымының қаупінен Хосровтың мұрагерлігін сақтап қалу үшін, император Юстин I-ге оны асырап алуды ұсынды. Бұл ұсынысты Византия императоры мен оның жүйесі Юстиниан бастапқыда қуана қарсы алды, бірақ Юстиннің квесторы Прокл Хосровтың кейін Византия тағын басып алуы мүмкін деген опасынан бұл қадамға қарсы шықты. Византиялықтар Хосроны римдік емес, егербар ретінде асырап алуға қарсы ұсыныс жасады. Келіссөздер ақырында келісімге келмеді. Хосров византиялықтардың өзіне деген құрметсіздігін сезінді және оларға деген көзқарасы нашарлады. Махбод, Сияушпен бірге келіссөздерде дипломат ретінде қатысқан, соңғысын келіссөздерді қасақана бұзуға тырысқан деп айыптады. Хосровтан айырмашылығы, ол маздакит (немесе кем дегенде маздакиттерге жақын болған) болды, сондықтан таққа талапкер ретінде олардың қолдауы болды. Кавус өзінің үлкен жасының арқасында тақтың заңды мұрагері екенін мәлімдеді. Бірақ Хосровтың әскерлері оны жеңіп, Ктесифонға алып келді, онда Хосров дінбасыларды шақырып, Кавусты өкінуге және кешірім сұрауға шақырды, осылайша оны босатуға болатын еді. Кавус өлімді артық көріп, Хосровты өзін өлтіруге мәжбүр етті. Хосров «Кавус сияқты бауырын өлтіруге мәжбүрлеген тағдырды» қарғыды. Хосровтың билігіне тағы бір қауіп – оның інісі Бави болды, ол Иран аристократиясының басқа өкілдерімен бірге Хосровты құлатып, Хосровтың інісі Жамаспаның ұлы Кавадты Иран шахы етіп тағайындауға тырысқан құпия жоспарға қатысты. Хосров бұл жоспарды білген соң, барлық інілерін және олардың ұрпақтарын, сондай-ақ Бави мен осы құпия жоспарға қатысқан аристократтарды жазалап өлтірді. Хосров сонымен қатар әлі бала болған Кавадты өлтіруге бұйрық берді. Ол сарайдан алыс, Адергудунбадтың тәрбиесінде болды. Хосров Кавадты өлтіру туралы бұйрық жіберді, бірақ Адергудунбад бұйрыққа бағынбады және оны жасырын тәрбиеледі, бірақ 541 жылы оның ұлы Бахрам шаһқа сатқындық жасады. Хосров оны өлтірді, бірақ Кавад немесе оның орнына өзін Кавад деп таныстырған адам Византия империясына қашып кетті.

In c. 520, Kavad, in order to secure the succession of Khosrow, whose position was threatened by rival brothers and the Mazdakite sect, proposed that Emperor Justin I adopt him. The proposal was initially greeted with enthusiasm by the Byzantine Emperor and his nephew, Justinian, but Justin's quaestor, Proclus, opposed the move, due to the concern of Khosrow possibly later try to take over the Byzantine throne. The Byzantines instead made a counter proposal to adopt Khosrow not as a Roman, but a barbarian. In the end the negotiations did not come to a consensus. Khosrow reportedly felt insulted by the Byzantines, and his attitude deteriorated towards them. Mahbod, who had along with Siyawush acted as the diplomats of the negotiations, accused the latter of purposely sabotaging the negotiations. Unlike Khosrow, he was a Mazdakite (or at least had strong Mazdakite sympathies), and thus had their support as the candidate for the throne. Kawus asserted to be the legitimate heir of the throne due to his older age. He was, however, defeated by Khosrow's forces and taken to Ctesiphon, where Khosrow summoned the priests and urged Kawus to make confessions and ask for forgiveness, so that he could be released. Kawus refused, preferring death, forcing Khosrow to have him killed. Khosrow reportedly "cursed the fortunes" for "forcing him to kill a brother like Kawus." Another danger to Khosrow's rule was that of his uncle Bawi, who along with other members of the Iranian aristocracy, became involved in a conspiracy in which they tried to overthrow Khosrow and make Kavad, the son of Khosrow's brother Jamasp, the shah of Iran. Upon learning of the plot, Khosrow executed all his brothers and their offspring, along with Bawi and the other aristocrats who were involved. Khosrow also ordered the execution of Kavad, who was still a child, and was away from the court, being raised by Adergoudounbades. Khosrow sent orders to kill Kavad, but Adergoudounbades disobeyed and brought him up in secret, until he was betrayed to the shah in 541 by his own son, Bahram. Khosrow had him executed, but Kavad, or someone claiming to be him, managed to flee to the Byzantine Empire.

Қорытынды

Хосров I – Сасанидтер империясындағы философ патшаның үлгісі. Таққа отырғанда Хосров феодалдық дворяндарға немесе бас жұмаларға билікті қайтарудың орнына, өзінің үкіметін орталықтандырды. Хосровтың билеу кезеңі Сасанидтер империясының ең сәтті кезеңдерінің бірі саналады. 531 жылы Рим мен Иран арасындағы бейбіт келісім Хосровқа билікті консолидациялауға және ішкі жақсартуларға назар аударуға мүмкіндік берді. Оның реформалары мен әскери науқандары Сасанидтер империясының қайта жандануын белгіледі, осы империя алыс Шығыстан алыс Батысқа философиялық сенімдерді де, сауда тауарларын да таратты. Хосровтың ішкі реформалары сыртқы шекарадағы реформалардан гөрі әлдеқайда маңызды болды. Келесі реформалар нәтижесінде ірі ақсүйек отбасыларының есебінен бюрократиялық мемлекет құрылды, бұл орталық үкіметті және Шаханшахтың билігін күшейтті. Әскер де қайта ұйымдастырылды және жергілікті дворяндарға емес, орталық үкіметке бағынды, бұл жақсы ұйымдастыруға, жылдам жұмылдыруға және әлдеқайда ірі атты әскерге мүмкіндік берді. Салық салу жүйесіндегі реформалар империяға тұрақтылық пен күшті экономиканы қамтамасыз етті, соның арқасында ұзақ мерзімді әскери науқандар жүргізілуіне және бюрократияның табысын арттыруға болатын болды.

Салық реформалары

Хосровтың салық реформаларын бірнеше ғалымдар мақтаған, олардың ең танымалсы – Ф. Алтейм. Қавад I кезінде басталып, Хосров толыққанды жүзеге асырған салық реформалары патша сарайын күшпен арттырды. Хосров пен Қавад билікке келгенге дейін, жердің көп бөлігі жеті парфян әулетіне тиесілі болды: Сурен, Уараз, Карен, Испабудхан, Спандияд, Михран және Зик. Бұл ірі жер иелері Сасани империясынан салықтан босатылып, өздерінің жергілікті провинциялық аймақтарында салық жинаушылар болып жұмыс істеді. Маздакит революциясы басталғанда, шаруалар мен төменгі тап өкілдері теңдік принципімен жердің үлкен бөліктерін басып алды, бұл үлкен көтеріліске әкелді. Осының салдарынан жер иелігі мен меншік құқығына қатысты жағдай шатас болды. Хосров империяның барлық жерін тексеріп, бірыңғай бағдарлама бойынша барлық жерге салық салуды бастады. Бұрын жергілікті ақсүйектерге түскен салықтар енді орталық үкімет қазынасына ауыстырылды. Хосров енгізген белгілі бір салық қазынаға тұрақты кіріс әкелді. Салықтың мөлшері өзгермегендіктен, қазына жылдық кірісті оңай есептей алды. Хосровтың салық реформасына дейін салықтар жердің өнімділігіне қарай жиналатын. Жаңа жүйеде салық әрбір жер учаскесіне арналған су құқығына сүйеніп есептелді. Күрма мен зәйтүн ағаштары өсірілген жерлерге салық салудың сәл өзгеше әдісі қолданылды, ол жердегі өнім беретін ағаштардың санына байланысты болды. Хосровтың салық реформалары бюрократия және әскери салалардағы келешек реформалардың негізі болды.

Әкімшілік реформалар

Хосровтың бюрократиялық реформасының ең басты белгісі – жаңа әлеуметтік топтың құрылуы болды. Бұрын Сасанид империясы үш әлеуметтік топтан тұрды: руханилар, дворяндар және шаруалар/қарапайым халық. Хосров дворяндар мен шаруалардың арасына төртінші топты қосты, олар дехандар деп аталды. Дехандар – Сасанид империясының шағын жер иелері, төменгі дәрежелі ақсүйектер. Хосров сыбайлас жемқор дворяндар мен руханилардың орнына, сенім мен адалдығымен көзге түсетін шенеуніктерді жоғары лауазымдарға тағайындады. Шағын жер иелері дехандар жоғары дворяндардан артықшылыққа ие болды, себебі олар сенімдірек болды және бюрократиядағы лауазымы үшін шахқа адалдықтарын сақтады. Дехандардың өркендеуі империяның тірегіне айналды, өйткені енді олар жердің көп бөлігін және жергілікті және провинциялық басқарудағы лауазымдарды иеленді. Ірі әулеттердің билігін шектеу империяны нығайтты. Өйткені бұрын әрбір ірі әулет үлкен аумақты басқарып, өздері патша болып санаған. «Шаханшах» аталымы, «патшалардың патшасы» деген мағынаны білдіреді, себебі Сасанид Иранында көптеген феодалдық патшалар болды, ал Шаханшах – олардың бәрінің билеушісі еді. Олардың құлдырауы олардың билігі орталық үкіметке қайта бағытталғанын білдірді, ал барлық салықтар енді жергілікті дворяндарға емес, орталық үкіметке түсті.

Әскери реформалар

Әскери реформалар Иран армиясын ұзаққа созылатын соғыстарды жүргізуге, бірнеше майданда шайқасуға және жылдамдатылған түрде орналасуға қабілетті етті. Хосров билігіне дейін, империяның басқа салалары сияқты, әскерлер үлкен әулеттердің феодалдық иелеріне сарбаздар мен атты әскерді ұсынуға тәуелді болды. Әрбір әулет Шаханшах шақырғанда өз әскерін және жабдығын беретін. Бұл жүйе төменгі дехкан аристократиясының пайда болуымен ауыстырылды, оларға орталық үкімет жалақы төлеп, жарақаттады. Сасанид әскерінің негізгі күші – Асваран атты әскері болды. Бұрын Асваран атты әскеріне тек ақсүйектер ғана қабылданатын, бұл өте шектеулі болғандықтан, жақсы даярланған сарбаздардың тапшылығына әкелді. Дехкан тобы аристократия саналғандықтан, олар атты әскерге қосылып, оның санын едәуір арттырды. Әскери реформа әскерлерді ұйымдастыру мен оқытуға баса назар аударды. Атты әскер Иран әскерінің ең маңызды бөлігі болып қала берді, ал жаяу мергендердің маңызы азайды, ал шаруалардың көпшілігі әскерлік құрамның ең төменгі сатысында болды. Хосров әрбір аймақтың басшысы болып табылатын спахбед немесе генералмен басқарылатын төрт әскери округ құрды. Хосровтың реформаларына дейін ирандықтардың генералы (Эран спахбеді) бүкіл империяның әскерін бақылаған. Төрт аймақ: батыста – Месопотамия, солтүстікте – Кавказ аймағы, орталық және оңтүстік-батыста – Парсы шығанағы, ал шығыста – Орталық Азия. Империяның осы жаңа төрт бөлікке бөлінуі тиімді әскери жүйені құрды және сонымен қатар "ұлы, көп аймақты, көпмәдениетті және көпұлтты империяның [әкімшілігін]” жетілдірді.

Жабдық

Хосровтың тұсында ат әскері (асваран) үшін жабдықтардың "тізімі" жазылды. Тізімге шлем, мойын қорғағышы, тізбекті қару, ламинарлы жилет немесе торсық, аяққа арналған қару, қолғап, қылыш, қалқан, екі садақ, қосалқы ішектері, 30 жебе, балта немесе тоқмақ, және атқа арналған қару кірді. Сасанидтік мөрлерде көрсетілген төрт спахбед осы кезеңде аттардың толық түрде қаруланғанын және Сасанидтік ат әскерінің ауыр тактикасын қолданғанын көрсетеді. Хосровтың реформаларына екі ғасыр бұрын қозғағыштар Сасанидтік ат әскеріне енгізілген болуы мүмкін (БИВАР (1972) бұл туралы айтады). Бірақ, оның әрекеті Византиялықтар мәселені шешіп алғанда сәтсіз аяқталды. Кейін Хосров Юстинианды лахмид билеушісі әл-Мундир III ибн әл-Нуманды оның дипломаты Суммус арқылы пара беруге тырысқаны үшін айыптады, сондай-ақ ол кейбір ғұндарды Иранға шабуыл жасауға батылдырды. Гассанид билеушісі әл-Харит ибн Жабала Мундирдің аумағына басып кіріп, көп олжаны алып кетті. Хосров Юстинианға осы оқиға туралы шағымданып, ұрланған байлықты, соның ішінде шабуыл кезінде өлтірілген арабтар үшін өтемақыны қайтаруды талап етті. Бірақ оның өтініші қабылданбады. Бұл оқиға, сондай-ақ, остгот патшасы Витигестің елшісінің қолдауы және Византия аумағында тұратын армянтардың билікке наразылығы Хосровты Византияға қарсы соғысты жаңаруға итермеледі. Юстинианның Солтүстік Африка мен Италиядағы үздіксіз соғыстары Хосровтың мұратына да септірген болуы керек. Хосровтың соғыс ниеті туралы хабардар болған Юстиниан оны ынталандыруға тырысты, бірақ бұл бекер болды.

Шығыс соғысы

Батыс Византиямен тұрақты бейбіт келісімге қол жеткізген Хосров енді назарын шығыстағы гефталиттерге аударды және олардың Орталық Азиядағы үстемдігін тоқтатуға кірісті. Хосровтың реформалары кезінде иран әскери күші өскенмен, сасанилер гефталиттерге өздері шабуыл жасау мүмкіндігіне күмәнданып, одақтастар іздеуді бастады. Олардың жауабы түркілердің Орталық Азияға жасаған шабуылдары болды. Түркі халықтарының Орталық Азияға қоныс аударуы оларды гефталиттердің табиғи жауы мен бәсекелесіне айналдырды. Гефталиттер күшті әскери күшке ие болғанымен, бірнеше майданда соғысу үшін жеткілікті ұйымдастырылмағандықтан, сасанилер мен Бірінші түркі қағандығы одақтасып, 557 жылы гефталиттердің әлсіздігі мен біртілдігін пайдаланып, екі жақты шабуыл жасады. Гол Зарриун шайқасынан кейін гефталиттер империясы құлап, Окс өзені маңында бірнеше кіші мемлекеттерге бөлінді. Гефталиттер патшасы Гадфар және оның қалған әскері оңтүстікке қарай сасани территориясына қашып, сонда пана тапты. Ал түркі қағаны Синдзибу гефталиттер ақсүйектерімен келісімге келіп, Шағаниян билеушісі Фаганишты жаңа гефталиттер патшасы етіп тағайындады. Бұл Хосровқа ұнамады, өйткені түркілердің гефталиттермен ынтымақтастығы оның шығыстағы билігіне қауіп төндіреді деп санады. Сондықтан ол Гурган жеріндегі сасани-түркі шекарасына қарай жорық жасады. Сол жерге жеткенде, Синдзибудың өкілі оны қарсы алып, сый-сияпат сыйлады. Хосров өзінің билігі мен әскери күшін көрсетіп, түріктерді оған одақтасуға көндірді. Одақтасу шартында Фагаништің Ктесифонға сасани сарайына жіберіліп, гефталиттер патшасы ретінде Хосровтың мақұлдауын алуы міндетті болды. Осылайша Фаганиш пен оның Шағаниян мемлекеті сасани империясының вассалына айналып, Окс өзені сасанилер мен түріктердің шығыс шекарасы болып белгіленді. Алайда, түріктер мен сасанилер арасындағы достық қарым-қатынас көп ұзамай нашарлады. Екі ел де Жібек жолы мен батыс пен шығыс арасындағы саудаға үстемдік еткісі келді. 562 жылы Хосров II гефталиттерді қайтадан жеңіп, түріктердің қаупін сейілтті. 568 жылы түрік елшілігі Византияға сасани империясына қарсы одақтасу және екі жақты шабуыл жасау туралы ұсыныспен келді. Сасанилер үшін өте жақсысы, бұл ұсыныс ешқандай нәтиже бермеді. Кейін 569/570 жылдары Синдзибу сасани шекаралық жерлерін шапты және тонады, бірақ көп ұзамай келісімге қол қойылды. Хосров түркі қағанының қызының сапасын бағалау үшін Михранситад есімді михранидті жіберді. Армян деректерінде оның аты Каен, ал парсы деректерінде Каким хакан деп жазылған. Михранситадтың Орталық Азияға сапарынан кейін Хосров Каким хаканға үйленді. Кейбір деректерге сәйкес, Хосровтың мұрагері IV Хормизд түрік ханшайымының ұлы болған. Алайда, "Иран энциклопедиясында" түрік қағанының қызымен некелесу хронологиялық тұрғыдан мүмкін емес деп айтылады және Хормизд 540 жылы, Хосровтың үйленуінен отыз жыл бұрын дүниеге келгендігі жазылған.

With a stable peace agreement with the Byzantines in the west, Khosrow was now able to focus his attention on the eastern Hephthalites and end their domination over Central Asia. Even with the growth of Iranian military power under Khosrow's reforms, the Sasanians were still uneasy at the prospect of attacking the Hephthalite on their own and began to seek allies. Their answer came in the form of Turkic incursions into Central Asia. The movement of Turkic people into Central Asia very quickly made them natural enemies and competitors to the Hephthalites. The Hephthalites were a strong military power but they lacked the organization to fight on multiple fronts. The Sasanians and the First Turkic Khaganate made an alliance and in 557 launched a two pronged attack on the Hephthalites, taking advantage of their disorganization and disunity. The Hephthalite Empire was destroyed after the battle of Gol Zarriun, and broke into several minor kingdoms around the Oxus. The Hephthalite king Ghadfar and what was left of his men fled southward to Sasanian territory, where they took refuge. Meanwhile, the Turkic Khagan Sinjibu reached an agreement with the Hephthalite nobility, and appointed Faghanish, the ruler of Chaghaniyan, as the new Hephthalite king. This was much to the dislike of Khosrow, who considered the Turkic collaboration with the Hephthalites to pose a danger for his rule in the east, and thus marched towards the Sasanian Turkic border in Gurgan. When he reached the place, he was met by a Turkic delegate of Sinjibu that presented him gifts. There Khosrow asserted his authority and military potency, and persuaded the Turks to make an alliance with him. The alliance contained a treaty that made it obligatory for Faghanish to be sent to the Sasanian court in Ctesiphon and gain the approval of Khosrow for his status as Hephthalite king. Faghanish and his kingdom of Chaghaniyan thus became a vassal of the Sasanian Empire, which set the Oxus as the eastern frontier the Sasanians and Turks. However, friendly relations between Turks and Sasanians quickly deteriorated after that. Both Turks and Iranians wanted to dominate the Silk Road and the trade industry between the west and the far east. In 562 Khosrow II defeated the Hephthalites once again, and then stopped the threat of the Turks. In 568 a Turkic embassy was sent to Byzantine to propose an alliance and two pronged attack on the Sasanian Empire. Fortunately for the Sasanians, nothing ever came from this proposal. Later in 569/570, Sinjibu attacked and pillaged Sasanian border lands, but a treaty was soon signed. Khosrow then sent a Mihranid named Mihransitad, to estimate the quality of the daughter of the Turkic Khagan. According to Armenian sources her name was Kayen, while Persian sources states that her name was Qaqim khaqan. After Mihransitad's visit in Central Asia, Khosrow married Qaqim khaqan. According to some sources, Hormizd IV, the successor of Khosrow, was the son of the Turkic princess. However, Encyclopædia Iranica states that the "marriage with the daughter of the Turkic khaqan is chronologically impossible", and says that Hormizd was born in 540, thirty years before Khosrow's marriage.

Йемендегі Абиссинияға қарсы науқан

522 жылы Хосров билікке келгенге дейін, миафизит эфиопиялықтар тобы Оңтүстік Арабиядағы үстемдік құрған гимьяриттерге шабуыл жасады. Жергілікті араб басшысы шабуылды тойтарды және сасанилерден көмек сұрады, ал эфиопиялықтар бұрын Византияға көмекке жүгінді. Эфиопиялықтар Қызыл теңіз арқылы тағы бір әскер жіберіп, араб басшысын өлтіріп, аймаққа эфиопиялық патшаны таққа отырғызды. 531 жылы Юстиниан Йемендегі эфиопиялықтарға сасанилердің үндістермен теңіз саудасын тоқтатуды ұсынды. Эфиопиялықтар бұл ұсынысты қабылдамады, себебі Абраха есімді эфиопиялық генерал Йемен тағын басып алып, тәуелсіз мемлекет құрды. Абраха қайтыс болғаннан кейін, оның ұлдарының бірі Мад Кариб елден қуылды, ал оның туған інісі таққа отырды. Юстинианнан көмек ала алмаған Мад Кариб Хосровтан көмек сұрады, ол Йеменнің қазіргі патшасын құлату үшін Вахрез басшылығындағы шағын флот пен әскерді жіберді. Мад Карибтің ұлы Саиф, Сана'а қаласын басып алғаннан кейін таққа отырды. Юстиниан Йемендегі сасанилердің теңіз үстемдігіне кінәлі болды. Йемендік арабтарға қолдау көрсетпеу арқылы Хосров Мад Карибке көмектесіп, осылайша Йеменді Сасани империясының княздығы ретінде орнатып, бекітті.

Византия империясымен соғыс, 572591

565 жылы Юстиниан қайтыс болып, таққа Юстиниан II-ді қалдырды. 555 жылы Арменияның Сасанидтердің әкімі және Хосровтың туысы Чихор Вишнасп (сондай-ақ Сурен деп аталды) Арменияның астанасы Двинде от ғибадатханасын салып, Мамиконян әулетінің танымал және беделді өкілін өлтірді. Бұл жазалау зор наразылық тудырып, 572 жылы губернаторға қарсы көтеріліс пен қырғынға, соның ішінде Двиннің басып алынуына әкелді. Юстин II осы көтерілісті пайдаланып, Хосровқа жыл сайынғы салық төлеуді тоқтатуға себеп ретінде пайдаланды, бұл он жыл бұрын жасалған 51 жылдық бейбіт келісімді тиімді түрде бұзды. Хосров, тағы бір соғыстан қашынбаққа тырысып, Юстиннің ойын өзгерту үшін Константинопольге Себохт есімді христиан елшісін жіберді. Бірақ Юстин елшінің сөзін тыңдаудан бас тартып, өзінің одақтастары санайтын армяндарға Хосровқа қарсы соғыста көмектесуге дайын болды. Сол жылы византиялық әскер Сасанидтердің аумағына кіріп, Нисибисті қоршауға алды. Хосров осы уақытта Голон Михранды Арменияға әскер жіберді, бірақ ол Тарон шайқасында армян көтерілісшілерінің басшысы Вардан III Мамиконяннан жеңіліп, соғыс пілдерін олжа ретінде тартып алды. Бірақ Голон Михран кейін Англді басып алды. Осы кезде Сиуния князі Вахан Хосровтан өзінің сарайын Двиннен Шығыс Армениядағы Пайтакаран астанасына көшіруге рұқсат сұрады. Вахан сондай-ақ Пайтакаранды Адурбадаган провинциясымен біріктіруді өтінді. Хосров келісіп, оның сұрағандарын орындады. 573 жылы Хосров Адарханды Сирияға басып кіруге жіберді, ал өзі үш Михранид әскери шенеунігі Изадгушап, Фарибурз және Бахрам Чобинмен бірге Дараға қарай жорық жасады. Төрт айдан кейін олар қаланы басып алды, ал Адархан Сириядағы бірнеше қалаларды, соның ішінде Апамеяны тонады. Бұл византиялық сәтсіздіктерден кейін Юстин ақыл-есінен айырылып, тақтан бас тарды. 578 жылы оның орнына жоғары әскери шенеунік Тиберий келді. Хосров Арменияға тағы да басып кірді, өзінің басымдығына сенімді болды және бастапқыда сәттілікке жетті. Бірақ жағдай тез өзгерді, византиялықтар жергілікті халықтан көп қолдау алды. Бұл Сасанидтерді тағы бір келісімге келуге мәжбүр етті. Бірақ кейін Хосров 12 000 ирандық сарбаздан және оның одақтастары жіберген 8 000 араб сарбазынан тұратын әскермен Сириядағы Резейна мен Констанция маңындағы жерлерді қиратты, жағдайды өзгертіп, тағы да басымдыққа ие болды. Осы уақытта Хосровтың бас генералдарының бірі Тамхосрау Мористі Теодосиополиске шабуыл жасап алдап, Мартирополис пен Амиданың ауылдарын тонады. Бірақ жаңа тағайындалған византиялық бас қолбасшы Морис майданға кіргеннен кейін соғыстың бағыты тез өзгерді және көптеген Сасанид елді мекендерін басып алды. Көтеріліс Хосров Арменияға кешірім жасап, оларды Сасани империясына қайтарған кезде аяқталды. 579 жылы Хосровтың қайтысымен бейбіт келіссөздер қайта басталды, бірақ оның ұлы IV Хормизд таққа отырып, олар үзіліп қалды.

Justinian died in 565 and left Justin II to succeed the throne. In 555, the Sasanian governor of Armenia and a relative of Khosrow, Chihor Vishnasp (also known as Suren), built a fire temple at the Armenian capital Dvin and put to death a popular and influential member of the Mamikonian family. This execution created tremendous civil unrest and led to a revolt and massacre of the governor including the capture of Dvin in 572. Justin II took advantage of this revolt and used it as an excuse to stop paying annual payments to Khosrow, effectively putting an end to the 51 year peace treaty that was established ten years earlier. Khosrow, who tried to avoid another war, sent a Christian diplomat named Sebokht to Constantinople in order to try to persuade Justin to change his mind. Justin, however, refused to listen to the diplomat, and prepared to help the Armenians, whom he considered his allies, in their war against Khosrow. A Byzantine army was sent into Sasanian territory and besieged Nisibis in the same year. Meanwhile, Khosrow sent an army under Golon Mihran to Armenia, but the latter was defeated in Taron by the Armenian rebel leader Vardan III Mamikonian, who captured his war elephants as war booty. Sometime later, however, Golon Mihran managed to seize Angl. During the same time, the Siunian prince Vahan asked for Khosrow's permission that he could move his court from Dvin to the capital of Paytakaran, a region in eastern Armenia. Furthermore, Vahan also requested that Paytakaran should be merged with the Adurbadagan province. Khosrow accepted, and did what he asked. In 573, Khosrow sent an army under Adarmahan to invade Syria, while he himself along with the three Mihranid military officers Izadgushasp, Fariburz and Bahram Chobin led an army towards Dara, where they captured the city after four months, while Adarmahan sacked several cities in Syria, which included Apamea. Justin reportedly lost his mind after these Byzantine disasters, and abdicated. He was succeeded by Tiberius, a high ranking military officer in 578. Khosrow invaded Armenia once again feeling that he had the upper hand, and was initially successful. Soon after, the tables turned and the Byzantines gained a lot of local support. This made the Sasanians attempt another truce. However, sometime later, Khosrow, with an army consisting of 12,000 Iranian soldiers including a combined of Sabir Arab soldiers numbering 8,000 sent by his allies, ravaged the places around Resaina and Constantia in Syria, thus turning the tables once more. During the same time, one of Khosrow's chief generals, Tamkhosrau, managed to trick Maurice by faking an invasion of Theodosiopolis, and then plundered the countryside of Martyropolis and Amida. However, the tables of the war quickly turned again when the newly appointed Byzantine supreme commander Maurice entered the field and captured many Sasanian settlements. The revolt came to an end when Khosrow gave amnesty to Armenia and brought them back into the Sasanian empire. Peace negotiations were once again brought back up, but abruptly ended with the death of Khosrow in 579, who was succeeded by his son Hormizd IV.

Дін саясаты

Хосров, барлық Сасанид билеушілері сияқты, зороастризмді ұстанды. V ғасырдан бастап Сасанид патшалары мемлекеттегі діни азшылықтардың маңыздылығын білген және оларды әкімшілік құрылымға біріктіруге тырысты, онда заңдық принциптерге сәйкес, барлығы тікелей «mard / zan ī šahr», яғни «ер/әйел азамат (Империяның)» ретінде қарастырылды. Яһудилер, әсіресе христиандар, Иранды қабылдап, өзін оның бір бөлігі деп санады. Хосровтың тұсында Шығыс шіркеуінің басшысы «Иран католикосы» (Ērān Cathollicos) атағын алды. Сасанид патшалары тек саяси мүдделері үшін басқа діндерді қуғынға түсірді. Бұл Хосровқа да қатысты, ол, Эберхард Сауэрдің сөзімен, «қиын жолмен жүруге тиіс болды». Хосровтың өзі шіркеуді кеңінен пайдаланды және оның патриархы Аба I-ді жақсы көрді, оны зороастрий дін қызметкерлеріне қарсы қорғауды қалады. Бірақ Аба Византиямен байланыста болды деген айып тағылды, бұл 540 жылы басталған соғыс тұсында ауыр жағдай еді. Нәтижесінде, 542 жылы Аба лауазымынан алынды, бірақ өлім жазасынан гөрі жер аударылды. Хосров тіпті 518 жылы тойда жиналған басқа әскерлердің алдында зороастризмнен бас тартқан Кавказдағы ирандық әскерлердің михранид қолбасшысы Григориймен жақсы қарым-қатынаста болды. Бұл сот мүшелерінің арасында наразылық тудырды, олар Хосровты осындай күшті және ықпалды отбасынан шыққан діннен тайған адаммен күресуге шақырып, «Охрмаздтың қызметшілері болған Михран әулетінен шыққан осындай ұлы адамның қазір Мәсіхтің қызметшісі болуы – магияның діні үшін үлкен арсыздық» деді. Сондықтан Хосров Григорийді босатып, түрмеге қамауға мәжбүр болды, бірақ Михранидтер Хосровтың таңдауы жеткіліксіз деп санады. Григорийдің әкесінің інісі Михранның ұлы Хосровтан Григорийді «біздің тегімізге арсыздық әкелгені үшін» өлім жазасына кесуді өтінді. Соңғысы осындай өтініш жасауға мүмкіндік алды, себебі ол жақында шығыста Гефталиттерді жеңген еді; Григорий ақырында өлімге кесілді. Алайда Хосров Сасанидтердің араласуымен зороастризмге қайшы келетін кез келген сенім мен тәжірибеге ие адамдарға қатал және жылдам жаза берді. Салт-дәстүр мен принциптердегі ауытқушылық «империялық діннің негізін шайқап, әлеуметтік және саяси жамандық» ретінде діннен тайғанудан да өткен қауіпті еді (Пейне). Хосровтың «Сират Ануширван» автобиографиялық еңбегінде, ол олардан хабар алғаннан кейін, дінге қайшы келетін ақсүйектерді бірден өлімге жіберді. Кітапта Хосровтың тағы бір топты – манихейлерді Ираннан қуғынға түсіргені де айтылады. Бұл патшалықтың діни алаяқтардың саяси құрылымды бұзуына қатысты алаңдауынан туындады, бұл Кавад пен Хосровтың билігінде Маздакиттердің әрекеттерінен бұрыннан болған еді.

Khosrow, like all other Sasanian rulers, was an adherent of Zoroastrianism. Since the 5th century, the Sasanian monarchs had been made aware of the significance of the religious minorities in the realm, and as a result tried to homogenize them into a structure of administration where according to legal principles, all would be treated straightforwardly as mard / zan ī šahr, i. e. "man/woman citizen (of the Empire)." Jews and notably Christians had accepted the concept of Iran and considered themselves part of the nation. By the time of Khosrow, the leader of the Church of the East had the title of "Catholicos of Iran" (Ērān Cathollicos). Sasanian monarchs only persecuted other religions when it was in their urgent political interests to do. This also applied to Khosrow, who, in the words of Eberhard Sauer, had to "walk a fine line". Khosrow himself used the church considerably, and was fond of its Patriarch, Aba I, whom he wanted to defend against the Zoroastrian priests. Nevertheless, Aba was accused of working with the Byzantines, which was a serious allegation due to the war that had begun in 540. Consequently, in 542, Aba was dismissed from his post, but was only exiled instead of being executed. Khosrow even enjoyed good relations with Gregory, the Mihranid commander of the Iranian troops in the Caucasus, who had showily disowned Zoroastrianism in front of other troops massed at a feast in 518. This resulted in discontent amongst members of the court, who pressured Khosrow to deal with an apostate from such a powerful and influential family, stating that "It is a great dishonor for the religion of the Magians that such a great man from the lineage of the house of Mihran, who have always been servants of Ohrmazd, now becomes a servant of Christ." Khosrow was thus forced to have Gregory relieved and incarcerated, yet the Mihranids deemed Khosrow's choice insufficient. A son of Gregory's paternal uncle, Mihran, asked Khosrow to execute Gregory for "bringing dishonor to our lineage". The latter was in a good position to make such request, due to recently having defeated the Hephthalites in the east; Gregory was eventually executed. Khosrow did however deal harshly and swiftly with people with of any belief or practice that ran contrary to Sasanian mediated Zoroastrian orthodoxy. Aberrance in ceremony and principle exceeded apostasy as "a social and political evil in undermining the foundations of the imperial religion (Payne)." According to Khosrow's supposed autobiographical work of Sirat Anushirwan, he had a party of nobles practicing unorthodoxy executed instantly when he found out about them. According to the book, Khosrow also had another group−supposedly Manichaeans−banished from Iran. This was due to the royal anxieties regarding the chance of religious rogues to upset the political structure, which had recently occurred during Kavad and Khosrow's reigns by the Mazdakites.

Құрылыстар

Хосров өзінің ұзақ билігі кезінде көптеген қоғамдық жұмыстарға тапсырыс бергені мәлім, мысалы, көпірлер, жолдар, бөгеттер және қабырғалар. Иранның шекарасын қорғау үшін Хосров өзінің империясы төңірегінде Қытайдың Ұлы қабырғасы және Солтүстік Англиядағы Адриан қабырғасына ұқсас қабырғалар жүйесін салдырып, нығайтты. Ол оны империяның бір жағына емес, төрт жағына орнатты. Орта парсы деректеріне сәйкес, Хосров I Каспий теңізінің шығыс жағалауынан басталып, гефталиттер сияқты көшпелі тайпалардың шабуылдарын тоқтату мақсатында Горганның Ұлы қабырғасын салуға бұйрық берді. Оңтүстік-батыста тағы бір қабырға салынды, ол war i tāzigān ("арабтардың қабырғасы") деп аталды. Солтүстік-шығыста Таммиша қабырғасы да салынған болуы мүмкін. Қорғаныс құрылымдарынан өзге, Хосров Азористан аймағында ірі канал жүйесін құрылыс жасады, ол исламдық дереккөздерде Нахраван каналы деп белгілі. Оның барлық құрылыстарының арасында ең есте қаларлық және маңызды жетістігі – ол Ктесифонда салдырған "Так-и Кәсра" сарайы еді. Сарай, қазірге дейін тұрса да, қираған күйде, империяның ең тамаша сәулеттік жетістіктерінің бірін көрсетеді. 540 жылы Антиохия тоналып алынғаннан кейін Хосров тұтқынға алған халқы үшін Ктесифонның оңтүстігінде жаңа қала салды. Ол Тигр өзенінің шығыс жағасында орналасқан және ресми түрде Weh andīōg husraw ("Хосров салған Антиохиядан жақсы қала" немесе "Хосровтың жақсы Антиохиясы") деп аталды. Қалада Антиохия үлгісіндегі қоғамдық моншалар, ипподром және көшелер болды. Христиан халқына дін тану және жерлеу еркіндігі берілді. Қала бейресми түрде Румаган ("Гректер қаласы") деп танылды, кейіннен Халифат кезінде ар-Румия деп аталды. Қаланың қалдықтары, көбінесе, әлі қазба жұмыстары жүргізілмеген және бүгінге дейін Bustan Kisra ("Хосров бақтары") деп аталатын жерде орналасқан.

Ақша шығару

Сасанидтердің қайта жаңғыруы оның билігі тұсында болды, сондықтан Хосров өзінің ерекше соғылған монеталарында "Ирандықтар батыл болды" (ērān abē bēm kard) және "Ирандықтар күшті болды" (ērān abzonhēnēd) деген жазуларды түсірді.

Философ патша

Хосров I өзінің мінез-құлқы, ізгі қасиеттері және грек философиясын білуі үшін Иранда да, басқа жерлерде де құрметке бөленді. Кейбір римдіктер оны нағыз философ патша деп санады. Хосров I философия мен білімнің ұлы меценаты ретінде танымал болды. Сеерт жылнамасында былай делінген: Хосрау философияны терең білген, оны Кардудың сириялық епископы Мар Бар Самма және парсы Пауылдан оқыған. Хосров I-нің философиялық ойлары белгілі:

Хосров I 529 жылы Юстиниан Афинадағы неоплатонизм мектебін жапқан кезде Шығыс Рим империясынан келген босқындарды қабылдады. Ол үнді философиясына, ғылымына, математикасына және медицинасына зор қызығушылық танытты. Үндістан сарайына бірнеше елшілік пен сыйлықтар жіберіп, өз сарайында оқыту үшін философтарды қайтаруды сұрады. Хосров грек, санскрит және сирия тілдерінен орта парсы тіліне көптеген мәтіндерді аударды. Ол Платон философиясына деген үлкен қызығушылығы үшін грек босқындарынан «Платонның философ патшасы» деген лақап алды. Нөлдеке Хосров I-ні «ирандықтардың ең тиімді және ең жақсы патшаларының бірі болғанына» сендіреді. Сасанид империясында грек, иран, үнді және армян білімдерінің синтезі орын алды. Осы синтездің нәтижесінде бимарстан – патологиялық бөлімдерге бөлінген палаталар тұжырымдамасын енгізген алғашқы аурухана құрылды. Грек фармакологиясы мен ирандық және үнді дәстүрлерінің үйлесуі медицинада маңызды жетістіктерге әкелді. Тарихшы Ричард Фрайдың сөзіне қарағанда, білімнің осы үлкен ағыны Хосровтың билігі кезінде және одан кейін қайта өрлеуді тудырды. [[Файл:Хосров патша шахмат тақтасының алдында отыр, ал оның уәзирі мен Каннудж елшісі шахмат ойнайды. Шахнаме, біздің заманымыздың 10-ғасыры.jpg|thumb|Хосров патша шахмат тақтасының алдында отыр, ал оның уәзирі мен Каннаудждың үнді елшісі шахмат ойнайды. Шахнаме, біздің заманымыздың 10-ғасыры. Ойын Иранға жіберілгенде, оған мынадай хат қоса берілді: «Есімің Патшалардың патшасы болғандықтан, сіздің билігіңіз біздің даналарыңыз сіздің даналарыңыздан артық болуын білдіреді. Не осы шахмат ойынының мәнін түсіндіріңіз, немесе кіріс жіберіп, салық төлеңіз». Хосровтың бас уәзирі жұмбақты шешіп, шахмат ойнаудың жолын тапты. Жауап ретінде дана уәзір нәрді (backgammon) ойынын ойлап тапты және сол хабармен бірге үнді сарайына жіберді. Үнді патшасы жұмбақты шеше алмады және салық төлеуге мәжбүр болды.

Khosrow I accepted refugees coming from the Eastern Roman Empire when Justinian closed the neo Platonist schools in Athens in 529. He was greatly interested in Indian philosophy, science, mathematics, and medicine. He sent multiple embassies and gifts to the Indian court and requested them to send back philosophers to teach in his court in return. Khosrow made many translations of texts from Greek, Sanskrit, and Syriac into Middle Persian. He received the title of "Plato's Philosopher King" by the Greek refugees that he allowed into his empire because of his great interest in Platonic philosophy. Nöldeke states that Khosrow I was "certainly one of the most efficient and best kings that the Iranians have ever had". A synthesis of Greek, Iranian, Indian, and Armenian learning traditions took place within the Sasanian Empire. One outcome of this synthesis created what is known as bimaristan, the first hospital that introduced a concept of segregating wards according to pathology. Greek pharmacology fused with Iranian and Indian traditions resulted in significant advances in medicine. According to historian Richard Frye, this great influx of knowledge created a renaissance during, and proceeding Khosrow's reign. [[File:King Khosrow sits before the chessboard, while his vizir and the envoy of Qannuj are playing chess. Shahnameh, 10th century CE. jpg|thumb|King Khosrow sits before the chessboard, while his vizir and the Indian envoy of Kannauj are playing chess. Shahnama, 10th century CE. When the game was sent to Iran it came with a letter which read: "As your name is the King of Kings, all your emperorship over us connotes that your wise men should be wiser than ours. Either you send us an explanation of this game of chess or send revenue and tribute us." Khosrow's grand vizier successfully solved the riddle and figured out how to play chess. In response the wise vizier created the game backgammon and sent it to the Indian court with the same message. The Indian king was not able to solve the riddle and was forced to pay tribute.

Мұра

Бас бармақ оң жақтағы Анушируанның "Әділ" мүсіні Тегерандағы сот ғимаратында, Пахлави әулеті тұсында тапсырылған. Бас бармақ Анушируанның Мәшхедтегі Фердоуси қабіріндегі мүсіні, Пахлави әулеті тұсында салынған. Хосровтың жетістіктері өте табысты болғанымен және империяны орталықтандыруға көмектескенімен, олар оның өлімінен кейін ұзаққа созылмады. Жергілікті шенеуніктер мен ірі ақсүйек отбасылары өздерінің билігінен айырылғанына наразылық білдіріп, оның өлімінен кейін билікті қайтаруға асықты. Хосровтың билігі ислам мәдениеті мен саяси өміріне зор әсер етті. Оның көптеген саясаты мен реформалары ислам мемлекетінің орталықтандырылмаған конфедерациядан орталықтандырылған империяға өзгеру кезеңінде енгізілді. Хосров I билігінен шабыттанған көптеген исламдық еңбектер бар, мысалы, Джахиздің "Китаб ат-Тадж" еңбегі. Хосровтың билігіне қатысты ислам мәтіндерінің көптігі фактіні жалғаннан ажыратуды қиындатады. Оның тұсында ежелгі Қытай, Үндістан және батыс әлемі арасындағы Жібек жолы дамытылып, мүмкін құрылған да болуы мүмкін. Ричард Фрай Хосровтың Византия империясымен және шығыс Хефталиттермен болған көптеген соғыстарының мақсаты Сасанидтердің осы сауда жолындағы басымдығын орнату болғанын айтады.

Ежелгі шығармалар

Прокопий, Соғыстар тарихы.