Кіріспе

Батыс Хорватиядағы округ Истрия округі – Хорватияның ең батыс округі, Истрия түбегінің көп бөлігін қамтиды. Округтың әкімшілік орталықтары – Пазин, Пула және Пореч қалалары. Истрия округі Хорватияда итальян тілінде сөйлейтін халықтың ең көп санына ие. Ол Словениямен шектеседі.

Тарих

Пула (лат. Pietas Julia) маңындағы үңгірлерде, Лим шығанағында, Шанджада және Румальд үңгірінде тас дәуірінің археологиялық қалдықтары табылды. Аймақта б.з.д. 6000–2000 жылдар аралығындағы тас дәуірінің ескі қоныстары да кездеседі. 400-ден астам орын қола дәуіріне (б.з.д. 1800–1000 жж.) жатқызылған. Қару-жарақ, құралдар және әшекейлер сияқты көптеген археологиялық табылар ерте темір дәуірінен, яғни біздің заманымыздың басына дейінгі кезеңнен қалған. Истрия түбегін римдіктер "магикалық жер" деп атаған. Оның аты аймақта тұрған Иллирия тайпасы – хистрлерден шыққан. Римдіктер оларды аймақтың қиын өңірлеріне байланысты бағындыру қиын болған қарақшылар деп сипаттаған. Екі әскери науқаннан кейін рим легиондары б.з.д. 177 жылы оларды толық бағындырды. 476 жылы Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Истрияны готтар, содан кейін византиялықтар жаулап алды. Византиялық билік кезінде аймақ қысқа мерзімге авариялардың билігінде болды. 751 жылы Истрияны ломбардтар, 774 жылы авариялар, 789 жылы Карл Ұлы тұсында франктар басып алды және одан кейін Картин, Мерано, Бавария сияқты әртүрлі герцогтардың билігінде болды. Кейіннен оны Аквилея патриархтары басқарды. 1267 жылы Венеция Республикасы Истрия түбегінің батыс және оңтүстік жағалауын, жергілікті итальяндық қауымның күшті болуына байланысты қосып алды; осы кезеңде аймақ гүлденді. Істрияның ірі қалалары итальяндық үкімет астында қайта жанданды, және осы жарты мыңжылдықта сәулет және мәдениет жағынан дамыды. Истрияның шығыс бөлігі Габсбургтердің басқаруында болды және оның астанасы Писино (нем. Mitterburg) қаласымен "Императорлық Истрия" деп аталды. 1797 жылы Наполеон жасаған Кампо-Формио шарты бойынша жарым арал және Венеция Республикасының барлық жері Габсбург Австриясына өтті. 1805 жылы Пресбург шарты бойынша Истрия Италия Корольдігіне берілді. 1809 жылы Шёнбрунн шарты бойынша Истрия Францияға өтті. 1815 жылы Вена конгресі Австрияның Солтүстік Адриатика теңізіндегі Истрияға иелігін растады. Өңірлік басқару бірліктері Гориция (Гориция округі), Триест (Истрия аймағы) және Риека (Пазин округі және Кварнер шығанағы) қалаларында құрылды. 1849 жылдан бастап олар Австриялық Littoral құрамына біріктірілді. Триест еркін порты басқа басқару аймақтарынан тыс жеке басқару бірлігі болып табылды. 1861 жылдан 1918/1920 жылға дейін Аустрия-Мажар империясындағы аймақтық парламенттің орны Паренцода (қазіргі: Пореч) орналасқан. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Рапалло шарты бойынша 1920 жылы Истрия Италияның құрамына кірді. Фашизм және кейіннен нацистік оккупация аймақтағы этникалық қарым-қатынастың толерантты сипатын жойды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Истрия Югославияға қосылды, көптеген этникалық итальяндықтар (Истрия итальяндықтары) Истрия-Далмациядан кетуге мәжбүр болды. Коммунистік Югославияның құлауынан кейін Истрия тәуелсіз Хорватияның құрамына кірді және соңғы соғыста бұл аймақта ешқандай шайқас болған жоқ. Бүгінде ол Хорватияның ең дамыған экономикалық аймақтарының бірі. Қазіргі уақытта округке көбірек автономия беру туралы талаптар көтерілуде. Бұл "Истриялық" деп аталады. Роберт Кох және жазушы Джеймс Джойс Истрияда өмір сүрді және жұмыс істеді. Жазушы Жюль Верн Пазиндегі карьер және үңгір туралы естігеннен кейін "Матиас Сандорф" романын жазуға шабыттанды, ал ақын Данте Алигьери Истрияға сапар шегіп, оның жөнінде бірнеше жол жазды. Жарыс жүргізушілері Марио Андретти мен Алдо Андретти Истриядағы Монтона қаласында дүниеге келген.

География

Оның жағалауы ұзын, аралдарға толы. Истрияның кішігірім бөлігі Хорватияның Приморье-Горски Котар округіне жатады. Адриатика теңізі мен Карнаро шығанағы арқылы Венеция шығанағына қарама-қарсы орналасқан бұл аймақ Юлиан Альптарынан шалқары емес. Ең батыс нүктесі Савудрижада, ал ең оңтүстік нүктесі Премантура маңындағы Каменяк мүйісінде орналасқан. Жер бедері көбінесе суы аз, әктас үстірттерінен тұрады, себебі оның топографиясы карсттық. Солтүстік-шығыс бөлігі Динар Альптарының жалғасы. Ең биік нүктесі – теңіз деңгейінен жоғары Учка тауындағы Вояк, сондай-ақ Цицария таулары да бар. "Биела", "сива" және "крвена" Истрия (ақ, сұр және қызыл Истрия) деп аталатын үш түрі бар. Ақ Истрия тау шыңдарының айналасында, сұр Истрия – құнарлы жазықтарда, ал қызыл Истрия – жағалауға жақын жердегі терра росса немесе "црљеница" топырағындағы қан қызыл боялған жерлерде орналасқан. Пореч маңындағы Баредин үңгірі, Пазинчица жер асты өзені және Пазин маңындағы карсттық Пазин шұңқыры (Пазинская яма) геологиялық тартымдылықтар болып табылады. Лимский каналы – Скандинавиядан тыс континентальдық Еуропада фьордқа ең ұқсас құрылым (бірақ шындығында ол фьорд емес, риа). Ровиньге жақын жердегі карьер геологияны зерттеу үшін құрылған. Ең ұзын өзен – Мирна – тек ұзындығында, ал оның құятын жері Новиград маңында орналасқан. Истрия арқылы өтетін басқа өзендер – Драгонья және Раша өзендері. Континенттік жазықтар мен аңғарлар негізінен астық пен көкөніс өсіру сияқты ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Теңізге жақын қызыл топырақтар жүзім, жүзім қатары, зәйтүн және инжір өсіруге қолданылады. Ауыл шаруашылығы, экологиялық тағамдар өндірісі, зәйтүн бақтары және сапалы шарап өндірісі – Истрияның ауыл шаруашылығы секторының басты бағыты. Жағалау мен жақын аралдар маки бұталарына (көбінесе емен мен жиде ағаштарына) толы. Аумақтың үштен бірін көбінесе емен мен қарағай ағаштары алып жатыр. Бриюни ұлттық паркі мен Учка табиғат паркі – жақсы белгілі табиғи қорықтар және заңмен қорғалатын ландшафттар. Бұл тау жотасы шығыс Истриядан Лабинщина түбегіндегі Раша өзеніне дейін өзендер мен көлдерді сумен қамтамасыз етеді. Басқа қызықты жерлер: Лим шығанағы, Мотовун маңындағы орман, Пула маңындағы Златни Рт және Шияна орман парктері, Истрияның оңтүстігіндегі Каменяк қорғалған ландшафты және Ровинь маңындағы орнитологиялық станциясы бар Палуд қорығы. Бриони архипелагы 680-ге жуық өсімдік түрінің мекені болып табылады, сонымен қатар әртүрлі өсімдіктер мен зәйтүн бақтарымен әсемделген.

Климат

Солтүстігінен Альп тау тізбегі және ішкі таулы аймақ қорғайтын бұл аймақтың климаты Жерорта теңізі және ылғалды субтропиктік белдеудің арасында орналасқан. Қысы ылғалды, ал жазы құрғақ, бірақ толығымен құрғақ емес. Жалпы алғанда, климат өте жағымды, тамыз айындағы орташа ең жоғары температура 24°C, ал қаңтар айындағы орташа ең төменгі температура 5°C. Жазда күндіз жылы, кешке қарай салқын болады, бірақ ерекше ыстық толқындар жиі кездеседі. Ауа райы ылғалдыдан құрғаққа дейін өзгереді және күніне 10 сағаттан астам күн сәулесі түседі. Әсіресе Истра жағалауындағы Пореч, Врсар, Ровинь, Пула және басқа да қалаларда ауаның ылғалдылығы жоғары. Температура 10°C-тан жоғары 240 күннен астам сақталады. 30°C-тан жоғары ыстық үш аптадан аспайды. Дальмациядағыдан төмен температураға қарамастан, Адриатика теңізі тамыз айында 26°C-қа дейін жылынады, ал наурыз айында ең суық болады (9-11°C). Тіпті кішкентай, терең емес шығанақтарда да мұз қату сирек кездеседі. Желдің екі түрі бар: қыста солтүстіктен соққан бор суық әрі ашық ауа-райын әкеледі, ал жазда оңтүстіктен соққан юго жаңбырмен бірге келеді. Маэстраль – жазғы жеңіл жел, ішкі аймақтан теңізге қарай соғады. Теңіз суының тұздылығы 0,37%.

Экономика

Өңдеу өнеркәсібі жақсы дамыған, дәстүрлі ауыл шаруашылығы, теңіз балық аулау және өсіру, құрылыс және құрылыс материалдарын өндіру (әк, цемент, кірпіш, тас), сауда және көлік салалары дамыған. Өндірістің ең дамыған салалары – кеме жасау (1970-ші жылдардың басында оның "Ульяник" кеме жасау кемежайы "Berge Adria" және басқа да әлемдегі ең үлкен кемелерді жасады), металл өңдеу, ағаш өнеркәсібі, жиһаз өнеркәсібі, автомобиль құрамдастары өнеркәсібі, электр машиналары және құрылғылары өнеркәсібі, шыны, пластик, тоқыма және темекі өнеркәсібі. Экономикалық көрсеткіштер бойынша, өңдеу өнеркәсібі, туризм және сауда жетекші салалар болып табылады. Ауыл шаруашылығына, экологиялық тағам өндірісіне, шарап және зәйтүн өсіруге ерекше назар беріледі. Тарихи тұрғыдан өсірілген жергілікті шарап сорттарының ішінде "Малвазия" (ақ) және "Теран" (қызыл) бар. Истриялық зәйтүн өсірушілер 2000 жылдан бері "Flos Olei" халықаралық ең жақсы таза зәйтүн майы бойынша анықтамалығына енгізіліп келеді, ал Истрия 8 жыл бойы кірген зәйтүн өсірушілер саны бойынша әлемде екінші, кейін бірінші орынды иеленді. Осы анықтамалық бойынша Истрия 8 жыл қатарынан (2017-2024) әлемдегі ең жақсы зәйтүн өсіру аймағы деп танылды.

Туризм

Истриядағы ұйымдастырылған туризмнің тарихы римдіктер заманына дейін жетеді, сол кезде император Веспасиан Пула Аренасын сол кездегі көңіл көтеру үшін салдырған. 1866 жылы Аустрия-Мажарстан империясы тұсында австриялық және мажарлық патшалық және аристократиялық өкілдер жергілікті курорттарға баруды бастады және Поречті ашты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін туристік инфрақұрылымды дамытуға және оның маңыздылығын арттыруға айтарлықтай күш-жігер жұмсалды. Табиғи орта, тарих және мәдени мұрамен бірге инвестициялар Батыс жағалаудағы Пореч, Пула, Ровинь, Умаг, Новиград және Врсар қалаларында дамыған және бәсекеге қабілетті қызметтердің пайда болуына әкелді. Орталық орналасқан қалаларда, әсіресе Канфанарда, агротуризм дамып келе жатыр. 1994 жылы соғыстан кейін La Casa di Matiki-ден бастап, Орталық Истрияда бірнеше ерекше агротуристік жатақтар пайда болды, бұл жеке тұлғаларға, жұбайларға және отбасыларға Истрияның ауыл шаруашылығы өмір салты туралы біліп, өте шынайы Истрия тәжірибесін сезінуге мүмкіндік береді. Шығыс бөлігінде, басқа округ құрамында Рабак, Опатия сияқты курорттар бар. Истрия Хорватияның ең маңызды туристік бағыты болды және қазір де солай болып табылады, ол Батыс және Орталық Еуропадан келген, әсіресе Германия, Словения, Австрия және Италиядан келген қонақтарды қабылдайды. Аймақ Хорватияның барлық туристік аймақтарының арасында ең көп саяхатталатын өңір болып табылады, барлық келушілердің 27%-ы және Хорватияда өткізілген уақыттың 35%-ы осы аймаққа тиесілі.

Азшылық кеңестері мен өкілдері

Тікелей сайланған азшылық кеңестері мен өкілдері жергілікті немесе аймақтық билік органдарымен кеңес беруге міндетті, олар азшылықтардың құқықтары мен мүдделерін қорғау, қоғамдық өмірге интеграциялануы және жергілікті істерді басқаруға қатысуын ілгерілетеді. 2023 жылғы Хорватиядағы ұлттық азшылықтар кеңестері мен өкілдерінің сайлауында албандар, босниялықтар, монтенегриялықтар (22 мүше сайланды), ромалар, словендер (24 мүше сайланды), Хорватия сербтері және итальяндықтар Истрия округінің 25 мүшеден тұратын азшылық кеңестерін сайлау үшін қажетті заң талаптарын орындады, ал хорватиялық чехтер, венгрлер, македониялықтар және украиндықтар жеке өкілдерді сайлады. Немец, орыс және словак өкілдері үміткерлердің жетіспеуіне байланысты сайланбады. Округтағы көптеген муниципалитеттер, қалалар өздерінің жергілікті азшылық кеңестерін де сайлады.