Кіріспе

Израиль мемлекетінің туы (Degel Yīsraʾel; علم إسرائيل ʿAlam Isrāʾīl) 1948 жылғы 28 қазанда, Израиль Тәуелсіздік декларациясынан бес ай өткен соң қабылданды. Ол ортасында көк Дәуіт жұлдызы бар ақ фоннан және жоғары және төменгі жағында екі көлденең көк жолақтан тұрады, бұл таллиттің (טַלִּית) дизайнын еске түсіреді. Израильдің туы туралы заңнамасында ресми өлшемдер 160 × 220 см деп көрсетілген. Сондықтан, ресми пропорциялар 8:11. Оның әртүрлі нұсқалары кездеседі, олардың арасында 2:3 кең таралған. Көк түс "қою аспан көгі" деп сипатталады және тудан туға өзгереді, таза көк түстен, кейде теңіз көкіні сияқты қараңғы көлеңкеден, таза цианға қарай 75% -ға жуық түске дейін және өте ашық көк түске дейін өзгереді. Тудың алғашқы нұсқасы 1885 жылы Ришон Ле-Ционның үшінші жылдығын атап өту кезінде көрсетілді. 1891 жылы сионисттік қозғалысқа арналған ұқсас нұсқа жасалды. Дәуіттің жұлдызы (Маген Давид, מָגֵן דָּוִד), орта ғасырдың аяғында Прагаға жататын еврей символы, оны 1897 жылы Бірінші сионисттік конгресс қабылдады. Көк пен ақ түстер еврей халқының ұлттық түсі деген идеяны австриялық еврей ақыны Людвиг Август фон Франкл (1810-94) ертеректен айтқан. "Иудеяның түстері" атты өлеңінде ол былай деп жазады:

1885 жылы Ришон Ле-Цион ауыл шаруашылығының ауыл тұрғындары өзінің үшінші жылдық мерейтойына арналған шеруде Израиль Белкинд пен Фанни Абрамович жасаған көк Дәуіт жұлдызы бейнеленген көк және ақ туды қолданды. 1891 жылы ауыл шаруашылығындағы ауылдың негізін қалаушылардың бірі Михаэль Халперин көк және ақ түсті туымен көк гексаграммамен және "נס ציונה" (Nes Ziona, "Сионның байрағы": кейіннен қаланың қазіргі атауы ретінде қабылданған) мәтінімен бірге ұшып жүрді. "Маккаби" деген еврей сөзі мен Дәуіт жұлдызы бейнеленген көк және ақ түсті ту 1891 жылы Бнай Сион білім беру қоғамы қолданды. Джейкоб Барух Асковит (1844-1908) және оның ұлы Чарльз Асковит 1891 жылы 24 шілдеде Бостондағы Бнай Сион білім беру қоғамының Сион залын бағыштау кезінде көрсетілген "Иудеяның туын" жобалады. Бұл тудың түбіне көк түсті жолақтар салынған ақ түсті, ал ортасына көк түсті еврей әріптерімен жазылған "Макаби" деген сөзді бейнелейтін Дәуіттің алты қырлы қалқаны салынған. Теодор Герцль 1896 жылы "Дер Юденштат" атты еңбегінде былай деп жазды: "Бізде ту жоқ, ал бізге керек. Егер біз көптеген еркектерді басқаруды қаласақ, олардың бастарының үстінде белгі қоюымыз керек. Мен жеті алтын жұлдызы бар ақ туды ұсынамын. Ақ өрісі біздің таза жаңа өмірімізді бейнелейді; жұлдыздар біздің жұмыс күнінің жеті алтын сағатын бейнелейді. Біз Уәде етілген жерге құрмет белгісін көтеріп барамыз". Жаңадан пайда болған сионисттік қозғалыстың ресми туы жоқ екенін білген белгілі сионист Дэвид Вольфсон (1856-1914) Герцль ұсынған дизайнның айтарлықтай қолдау таппай жатқанын сезінді. Алайда Герцльдің алғашқы ұсынысы - бұл еврейлік дәстүрлі символикадан мүлдем айырылған ту болды: жеті алтын жұлдыз болашақ ағартылған мемлекеттің 7 сағаттық жұмыс күнін білдірді, бұл әлеуметшіл заңнамаларды алға жылжытты. 1897 жылы Базельде өткен Сионисттердің бірінші конгресін дайындауда Вольфсон былай деп жазды: "Конгресс залында қандай ту ілгізіп қоямыз? Содан кейін маған бір ой келді. Бізде көк және ақ түсті ту бар. Бізге (Құдайға) сиыну үшін орамал - киіміміз. Сол үшін мына Талитті қапшығынан алып, Исраилдің және басқа ұлттардың көз алдында ашып салайық. Сондықтан мен Дәуіттің қалқаны бейнеленген көк-ақ түсті ту жасаттым. Конгресс-холл үстінде желбіреген ұлттық ту осылай пайда болды". Нью-Йорктің Hovevei Zion мүшесі Моррис Харрис өзінің шатырлық дүкенін қабылдау үшін қолайлы баннер мен безендірулерді жобалауға пайдаланды, ал анасы Лена Харрис туы тігілді. Ту екі көк жолақтан және ортасында үлкен көк Дәуіт жұлдызынан жасалды, көк және ақ түстер таллиттің дизайнынан таңдалды. Байрақтың өлшемі Америка Құрама Штаттарының туымен бірдей болды және ол Сион туы деп аталды. Ол 1898 жылы Швейцарияда өткен екінші сионисттік конгрессте ресми сионисттік ту ретінде қабылданды және басқа ұлттардың туларымен бірге 1904 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын өткізген Бүкіләлемдік көрменің бір ғимаратында ұшырылды. Луизиана сатып алу көрмесінде үлкен сионисттік кездесулер өтті. 1935 жылы нацистік Германия қабылдаған нәсілдік Нюрнберг заңдары сионисттік туға сілтеме жасап, яһудилерге рейх пен ұлттық туды немесе неміс ұлттық түстерін көрсетуге тыйым салынғанын, бірақ "еврей түстерін" көрсетуге рұқсат етілгенін айтты. 1948 жылы мамыр айында Уақытша мемлекеттік кеңес Израиль жұртшылығынан туды ұсынуын сұрады және олар 164 өтініш алды. Бастапқыда кеңес сионисттік тудың дәстүрлі дизайнынан бас тартып, мүлдем жаңа нәрсе жасағысы келді, бұл әлемдегі яһудилерге екіұшты адалдықпен айыпталудан сақтау үшін қажет болды, себебі олар сионисттік туды шетел мемлекетінің туы деп қабылдауы мүмкін. 1948 жылғы 14 қазанда, әлемнің түкпір-түкпірінен келген сионисттік өкілдер Израильдік әріптестерінің алаңдаушылығын сейілтіп, Сионисттік ұйымның туын Израиль мемлекетінің ресми туы ретінде қабылдады.

Сын

Израиль арабтарының сын-пікірін Израильдің араб азаматтары үшін жоғары бақылау комитеті көтерді, ол Израильдің ұлттық рәміздері, оның ішінде оның туы еврей көпшілігіне қатысты ресми бейімділікті білдіреді және Израильдегі арабтар мен еврейлер арасындағы теңсіздікті күшейтеді деп мәлімдеді. Алайда, көптеген басқа елдердің де туларында діни сипаттағы белгілер бар. Мысалы, Алжир, Сауд Арабиясы және Пәкістанның туларында мұсылмандық символдар, ал Скандинавия елдерінің, Грекияның, Швейцарияның және Ұлыбританияның туларында христиандық символдар бар. Жаратылыс кітабында көрсетілген Уәде етілген жердің шекараларына сүйене отырып, Ясир Арафат пен Хамас сияқты палестиналықтар Израиль туындағы екі көк жолақтың Нил және Евфрат өзендерін бейнелейтінін және Израильдің арадағы барлық жерді басып алуды көздегенін мәлімдеді. Хамас келісімінде: «Палестинадан кейін сионистер Нилден Евфратқа дейін кеңейуге ұмтылады» делінген. 2006 жылы Хамас басшысы Махмуд әл-Захар «Нилден Евфратқа» деген мәселені келтіре отырып, Израильдің туын өзгертуді талап етті. Араб жазушысы Сақр Әбу Фахр бұл талаптарға жауап ретінде «Нилден Евфратқа» деген пікірдің еврейлер туралы кең тараған, негізсіз және оны жоққа шығаратын көптеген дәлелдер бар қате түсінік екенін жазды, бірақ ол араб әлемінде таралуда. Қатаң сақталған православиелік яһудилердің сын-пікірлері олардың ерте замандағы сионизмге қарсылығына байланысты, ал кейбіреулері бастапқыда діни символ болған Дәуіт жұлдызына тыйым салуға дейін барды, себебі Дүниежүзілік сионисттік ұйым оны қабылдағаннан кейін ол «бұзылған» деп есептелді. Осыған ұқсас, раввин Моза Фейнштейн сияқты замандас басшылар Израиль туын синагогаларда көрсетуді ұнатпайтын «ақылсыз және мәнсіз зат» деп атады, ал Хазон Иш аймақта басқа синагога болмаса да, Израиль туымен безендірілген синагогада дұға етуден аулақ болу керек деп жазды. Бұрынғы Сефардтық Израильдің Бас раввині Овадия Йосеф Израиль туын синагогаларда желбіретуге тыйым салды, оны «жамандық жасаушылардың іс-әрекеттерін еске түсіретін нәрсе» деп атады, ал раввин Жоел Тейтельбаум туды «ирескеулік ту» деп атады және оны жалған құдайға табыну нысаны деп қарады. Барлық мемлекеттік қаржыландырылатын мектептерде Израиль туының ілінуі талап етілгеніне қарамастан (1997 жылдан бері), хареди яһудилері көбінесе оны көрсетуден бас тартады, бірақ мемлекеттік қаржыландыруға алғыс айтудың сирек символдық ишарасы ретінде Поневеж иешивасы тәуелсіздік күнінде жылына бір рет туды көтереді. Киелі жердегі яһудилердің егемендігін қалпына келтіруге теологиялық қарсылық білдіретін кейбір маргиналдық топтар тәуелсіздік күнінде оны өртеп жібереді. 2019 жылы Нью-Джерси штатының Лейквуд қалашығындағы кошерлік сэндвич дүкені Израильдің Тәуелсіздік күніне орай Израиль туын іліп қойғанда дау туғызды.

Белгілі жалаулар

1949 жылғы "Сия туы", қазіргі Эйлат қаласының жанындағы Тәуелсіздік соғысы кезінде көтерілген. Бұл қолмен жасалған туды бірнеше израильдік сарбаз бағанаға көтеріп, сол сәт фотоға түсірілген. Бұл фотосурет 1945 жылы Иво Джима аралында Сурибачи тауына АҚШ туын көтерудің танымал суретімен салыстырылды. Сол сурет сияқты, "Сия туының" көтерілуі де ескерткіш ретінде көшірілген. Йом Кипур соғысы кезінде Будапешт бекінісінің қоршауында үздіксіз желбіреген Израиль туы қазір Латрундағы Израиль броньдық корпусының ескерткішінде сақтаулы. Будапешт бекінісі – соғыс кезінде Бар-Лев желісіндегі Израильдің қолында қалған жалғыз нығайтылған бекініс болды. 2007 жылғы әлемдік рекордтық ту Масада тау бекінісіне жақын әуежайда ашылды. Филиппинде жасалған бұл тудың өлшемдері және салмағы бұрынғы рекордты бұзып, Гиннес рекордтар кітабының өкілдерімен өлшеніп, расталды. Оны филиппиндік кәсіпкер және евангелист-христиан Грейс Галиндес Гупана Израильге қолдау көрсету мақсатындағы діни нысан және дипломатиялық ишара ретінде жасады. Филиппиндегі шіркеулерде көбінесе Израиль туы қойылған. Бұл рекорд кейін бірнеше рет жаңадан оздырылды.