Кіріспе

Америка Азамат соғысының медбикесі және Америка Қызыл Крестінің негізін қалаушы (1821–1912)

Кларисса Харлоу Бартон (25 желтоқсан 1821 – 12 сәуір 1912) – Америка Қызыл Крестін құрған американдық медбике. Ол Америка Азамат соғысында госпитальда медбике болып жұмыс істеген, сондай-ақ мұғалім және патенттік кеңседе қызметкер болды. Сол кезде медбикелік білімі жетілдірілмегендіктен және ол медбикелік мектебіне бармағандықтан, өздігінен үйреніп, медбикелік көмек көрсетті. Бартон әйелдерге дауыс беру құқығы берілмеген заманда гуманитарлық қызмет атқарғанымен және азаматтық құқықтарды қорғағанымен ерекше көзге түсті. 1973 жылы ол Ұлттық әйелдер даңқы залына енгізілді.

Ерте өмір

Клариса Харлоу Бартон 1821 жылғы 25 желтоқсанда Массачусетс штатының Солтүстік Оксфорд қаласында, шағын шаруашылық қожалықтарында дүниеге келді. Ол Сэмюэл Ричардсонның «Кларисса» романының басты кейіпкерінің құрметіне аталған. Оның әкесі капитан Стивен Бартон, жергілікті милицияның мүшесі және оның қызының патриотизмі мен гуманистік көзқарастарына әсер еткен таңдаулы адам болды. Бартонның анасы Сара Стоун Бартон еді. 1825 жылы, Бартон үш жасқа толғанда, оны ағасы Стивенмен бірге мектепке жіберді, онда ол оқу және емле жазуда өте жақсы нәтижелер көрсетті. Мектепте ол Нэнси Фиттспен жақын дос болады. Бартон бала кезінде өте ұялшақ болған, ал Фиттс оның жалғыз таныс балалық досы еді. 1832 жылдан бастап, Бартон он жасқа толғанда, ол ағасы Дэвид қора төбесінен құлап, басына ауыр жарақат алғаннан кейін екі жыл бойы оған күтім жасады. Ағасына көмектесіп жатқанда, ол рецепт бойынша дәрі-дәрмек беруді және қан сору әдісін үйренді, онда науқастан теріге жабыстырылған шаншықтар арқылы қан алынды. Дэвид ақырында толыққанды жазылып кетті. Оралғаннан кейін Бартонның отбасы, күйеуінің қайтысынан кейін төрт бала мен шаруашылықты басқаруға қалған Бартонның туысының жесіріне көмектесу үшін көшіп кетті. Бартон отбасының тұратын үйіне жөндеу және күтім жұмыстарын жүргізуге көмектесті. Бартонның ата-анасы оның ұялшақтығынан арылуына көмектесу үшін оны мұғалім болуға ынталандырды. Ол Нью-Йорктегі Клинтон либералды институтында оқыды. 17 жасында, 1839 жылы ол алғашқы мұғалімдік куәлігін алды. Бартон жұмысшылардың балаларына білім алуға мүмкіндік беретін тиімді аудандастыру науқанын ұйымдастырды.

Кәсіби өмірінің алғашқы жылдары

Бартон 1838 жылы педагог болып жұмыс істеуге кірісіп, 11 жыл бойы Оксфорд, Массачусетс қаласы мен оның төңірегіндегі мектептерде қызмет етті. Бартон мұғалім ретінде жақсы танылды; ол балаларды, әсіресе ұлдарды қалай түсіну керектігін білді, себебі бала кезінде ол өзінің ағалары мен туыстарының қоғамдастығын ұнатқан. Ол олар сияқты әрекет етуді үйреніп, өзінің қамқорлығындағы ұлдармен қарым-қатынас жасау және оларды басқару оңайырақ болды. Бір жылдан кейін ол 600-дан астам адамды оқытуға көмектесетін тағы бір әйелді жұмысқа алды. Екеуі де жылына 250 доллар табады. Бұл жетістік қала тұрғындарын жаңа мектеп ғимараты үшін шамамен 4000 доллар жинауға итермеледі. Ғимарат салынғаннан кейін, Бартонның орнына мектеп директоры болып мектеп кеңесі сайлаған адам тағайындалды. Олар үлкен мекеменің басшысы болуды әйелге лайықсыз деп санады. Ол "әйел көмекшісі" лауазымына төмендетілді және денсаулығына зиян келтіретін ауыр жағдайда жұмыс істеді, содан кейін жұмыстан кетіп қалды. 1855 жылы ол Вашингтонға көшіп, АҚШ Патент бюросында клерк болып жұмыс істей бастады. Бұл федералдық үкіметте әйелдің тұрақты клерк лауазымын алғаны және ер адамның жалақысына тең жалақы алғаны алғашқы рет болды. Үш жыл бойы ол еркек клерктерден көп мазақтаулар мен жалақорлықтарды бастан өткерді. Кейіннен, әйелдердің мемлекеттік кеңселерде жұмыс істеуіне қарсы саяси күштердің ықпалымен, оның лауазымы көшірмешіге дейін төмендетілді, ал 1858 жылы Джеймс Бьюкененнің басшылығымен ол "Қара республикашыл" болғаны үшін жұмыстан шығарылды. Осы күні ол өзін әскерге қатысты жұмыстармен байланыстырды және Одақ әскерлері үшін медициналық жабдықтар жинауға кірісті. Одақтың жауынгерлік даласына тікелей азық-түлік жеткізуге және одан әрі қолдау алуға дейін, Бартон 1862 жылдың басында өзінің тұрғын үйін қойма ретінде пайдаланды және бірнеше достарының көмегімен жабдықтарды таратты, сонымен қатар Соғыс министрлігі мен далалық хирургтардың қарсылығына қарамастан. Бірінші Булл-Ран шайқасынан кейін Бартон Массачусетс газетінде жабдықтар туралы хабарлама жариялады, нәтижесінде көптеген жабдықтар түсті. Ол жабдықтарды таратумен, далалық ауруханаларды тазалаумен, жараларды таңумен және Седар тауы, Екінші Булл-Ран, Антиетам және Фредериксбург сияқты бірнеше шайқастарда жарақат алған сарбаздарға тамақ берумен айналысты. Бартон Одақ және Конфедерация әскерлеріне көмектесті. Соғыста медбике болып жұмыс істеуге деген адалдығы туралы айтқанда, Клара былай деді: "Кім болса да қалғанша мен мұнда болып, қолымнан келгеннің бәрін істеймін. Мен қауіпке тап болуым мүмкін, бірақ одан ешқашан қорқымаймын, ал біздің сарбаздарымыз тұрып, шайқаса алады, мен тұрып, оларды тамақтандырып, емдей аламын."

1863 жылдың сәуірінде Бартон өзінің ағасы Дэвидпен бірге Одақтың теңіз аралдарында орналасқан Оңтүстік Каролинадағы Порт-Рояльге барды, оның теңіз күштеріндегі кварталмейстер болып тағайындалғаннан кейін. Клара Бартон 1864 жылдың басына дейін Теңіз аралдарында тұрды. Оңтүстік Каролинада ол бұрын құл болған адамдарды оқыту үшін оңтүстікке барған әйгілі аболиционист және феминист Франсис Дана Баркер Гейджбен дос болды (Порт-Роял экспериментіне қараңыз). 1864 жылы Одақ генералы Бенджамин Батлер оны Джеймс армиясының алдындағы ауруханалардың "жауапты әйел" ретінде тағайындады. Оның ең қиын жағдайларының бірі - оның киімінің жеңінен өтіп, оған тимеген, бірақ оған көмек көрсетіп жатқан адамды өлтірген оқ тиген кезде болды. Ол "Американың Флоренс Найтингейлі" деп аталды. Ол 1862 жылдың тамызында Солтүстік Вирджиниядағы Седар тауы шайқасынан кейін кезекші хирургқа көмекке келгеннен кейін "Солғыс алаңының періштесі" деп те аталды. Ол ауыр жарақат алған сарбаздарға көмектесу үшін көптеген жабдықтармен түн ортасында далалық ауруханаға келді. Бұл атау оның Феерфакс станциясы, Шантилли, Харперс Ферри, Саут-Маунтин, Антиетам, Фредериксбург, Чарльстон, Петербург және Колд-Харбор шайқастарында әскерлерге қызмет еткен кездегі уақтылы көмегінен туындады.

Соғыстан кейінгі

Америка Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Бартон мыңдаған хаттардың, қайғылы туыстарынан соғыс департаментіне жауапсыз қалғанын анықтады, себебі олар сұраған солдаттар белгісіз қабірлерге жерленген. Көптеген сарбаздар "жоғалған" деп тіркелді. Жағдайды өзгертуге ниеттенген Бартон президент Линкольнмен байланысқа түсті, оған жауапсыз сауалдарға ресми жауап беруге рұқсат етіледі деген үмітпен. Оған рұқсат берілді және "Жоғалғандарды іздеу" жұмысы басталды. Соғыстан кейін ол 437 ½ Седьмая көшесі, Солтүстік-Батыс, Вашингтон, округ, Галерея алаңындағы Жоғалған сарбаздар кеңсесін басқарды. Бұл кеңсе соғыста қаза тапқан немесе жоғалған жауынгерлерді табу және анықтау мақсатымен құрылған. Бартон және оның көмекшілері 41 855 сауалға жауап жазып, 22 000-нан астам жоғалған ер адамды табуға көмектесті. Бартон 1865 жылдың жазында Андерсонвилл түрме лагерінде, Грузиядағы Конфедерацияның соғыс тұтқындары лагерінде қайтыс болған 13 000 адамды табуға, анықтауға және лайықты жерлеуге көмектесті. Ол келесі төрт жылда осы жұмысты жалғастырып, 20 000 одақтық сарбазды жерледі және олардың қабірлерін белгіледі.

Америка Қызыл Кресті

Клара Бартон 1865-1868 жылдар аралығында ел бойынша соғыс тәжірибесі туралы лекциялар оқып, кең танымал болды. Осы кезеңде ол Сьюзан Б. Энтонимен танысып, әйелдердің сайлау құқығы үшін күрестің қозғалысына қатысты. Ол Фредерик Дугласпен танысып, азаматтық құқықтарды қорғау ісіне белсенді түрде араласты. Елді аралап шаршағаннан кейін, ол дене және рухани күйзеліске ұшырады, дәрігерлер оны жұмысынан алыс, тыныш жерге баруға кеңес берді. 1868 жылы ол "Жоғалған әскерлер" кеңсесін жабылып, Еуропаға сапар шекті. 1869 жылы Швейцарияның Женева қаласына барғанда, Бартон Қызыл Крест ұйымымен және доктор Аппиамен танысты. Кейін ол Америкадағы Қызыл Крест бөлімінің өкілі болуға шақырылды және американдық Қызыл Кресттің құрылуына қаржылық көмек табуға қолғабыс етті. Ол сондай-ақ Генри Дюнанттың "Солферино естелігі" атты кітабымен танысты, онда бейтараптық сақтала отырып, ерікті түрде көмек көрсету үшін ұлттық қоғамдар құру қажеттігі айтылған. 1870 жылы Франко-прусс соғысы басталғанда, ол Баден герцогинясына әскери госпитальдерді дайындауға көмектесті және соғыс кезінде Қызыл Крест қоғамына зор қолдау көрсетті. 1871 жылы неміс билігі мен Страсбургтағы көмек комитетінің өтініші бойынша, Париж қаласы қоршаудан кейін Страсбургтағы кедейлерге жұмыс табуына көмектесті, ал 1871 жылы Париждің мұқтаж халқына азық-түлік таратуды ұйымдастырды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Баденнің алтын кресімен және пруссиялық темір кресімен марапатталды. АҚШ-қа оралғаннан кейін Бартон Халықаралық Қызыл Крест комитетін (ХҚКК) АҚШ үкіметі мойындауы үшін күресті бастады. 1873 жылы ол осы жоба бойынша жұмыс істеуге кірісті. 1878 жылы ол президент Рутерфорд Б. Хейзбен кездесті, ол сол кездегі көптеген американдықтардың пікірін білдірді: АҚШ тағы да Азамат соғысы сияқты қайғылы оқиғаға тап болмайды. Бартон президент Честер Артурдың кезінде, жаңа американдық Қызыл Крест соғыстан басқа да, жер сілкінісі, орман өрттері және дауылдар сияқты табиғи апаттарға да жауап бере алатынын дәлелдеп, күресін жемісті аяқтады. Бартон қоғамның американдық бөлімшесінің президенті болды, ал оның алғашқы ресми отырысы 1881 жылдың 21 мамырында Вашингтондағы пәтерінде өтті. Бірінші жергілікті бөлімше 1881 жылдың 22 тамызында Нью-Йорк штатының Ливингстон округіндегі Дансвилл қаласында құрылды, онда ол шалғайдағы үйінде тұрды. Испан-американ соғысы басталғанда қоғамның рөлі өзгерді, ол босқындар мен соғыс тұтқындарына көмектесті. Испан-американ соғысы аяқталғаннан кейін, Сантьяго халқы Бартонның құрметіне қала алаңында мүсін орнатты, ол бүгінге дейін тұр. АҚШ-та Бартонның еңбегі көптеген газеттерде мақталып, Қызыл Крест ұйымының жұмысы туралы жеке баяндады. 1884 жылы Огайо өзеніндегі су тасқынына көмектесті, 1887 жылы Техас штатын ашаршылықтан құтқару үшін азық-түлікпен және керек-жарақпен қамтамасыз етті, 1888 жылы торнадодан кейін жұмысшыларды Иллинойс штатына жіберді, сондай-ақ сол жылы Флорида штатына сары қызылша эпидемиясына қарсы жұмысшыларды аттандырды. 1889 жылы Джонстаундағы су тасқынынан кейін бірнеше күн ішінде 50 дәрігер мен медбикеден тұратын делегациясын басқарып, жаңадан құрылған жетімдер үйін ашты. Бартонның кәсіби және жеке қаражаттарын араластырғаны туралы сын айтылғаннан кейін, 1904 жылы 83 жасында Америка Қызыл Крестінің президенті лауазымынан кетуге мәжбүр болды, өйткені оның жеке басымдыққа ұмтылатын басшылық стилі ұйымдық қайырымдылықтың ресми құрылымына сай келмеді. Азамат соғысындағы батыл әйелдердің құрметіне Қызыл Крест штабы құрылды. Салтанатты ашылу кезінде ешкім сөз сөйлемеді, бұл әйелдер мен олардың еңбегіне деген құрметтің белгісі болды. Президенттік лауазымынан кеткеннен кейін Бартон Ұлттық алғашқы көмек қоғамын құрды.

Клара Бартонның жоғалған сарбаздар кеңсесі

1869 жылы Бартон Жоғалған сарбаздар кеңсесін жабылып, Еуропаға аттанды. Оның ескі пансионатының үшінші қабаты 1913 жылы тақтамен жабылды, ал ол жер ұмытылды. Бұл орынның "жоғалуына" Вашингтон қаласы 1870 жылдары мекенжайлар жүйесін өзгертуі себеп болды. Пансионат 437 ½ Солтүстік-Батыс жетінші көшеге (бұрынғы 488 ½ Батыс жетінші көшеге) айналды. 1997 жылы Бас қызмет көрсетулер басқармасының аға шебер ұстасы Ричард Лайонс ғимаратты бұзуға дайындалу үшін тексеруге шақырылды. Ол шатыр бөлмесінен Бартонға тиесілі көптеген заттарды тапты, олардың ішінде табельдер, киім-кешек, Азамат соғысының сарбаздарының шұлықтары, әскер шатыры, Азамат соғысы дәуірінің газеттері және Жоғалған сарбаздар кеңсесімен байланысты көптеген құжаттар болды. Осы жаңалықтың арқасында Ұлттық парктік қызмет ғимаратты бұзудан сақтап қалды. Дегенмен, орынды қалпына келтіруге бірнеше жыл кетті. 2015 жылы Ұлттық Азамат соғысы медицинасы мұражайы басқаратын Клара Бартонның Жоғалған сарбаздар кеңсесі мұражайы ашылды.

Шығармалық бейнелер

Энн Риналдидің "Барлық сүйектерді нөмірлеу" романы Бартон мен Андерсонвилл түрмесін, Азамат соғысы кезіндегі қорқынышты жағдайларға толы түрмені көрсетеді. "Мерішікерлік періште" (Angel of Mercy, MGM, 1939) – Эдвард Л. Канның режиссерлік туындысы, оның басты рөлдерін Сара Хаден (Бартон) және Энн Ратерфорд сомдады. "Вояджерлер!" (1982–1983) атты NBC телесериалында Финес Богг пен Джеффри Джонс тарихтың дұрыс бағытта дамуын қамтамасыз ету үшін уақыт арқылы саяхаттайды. Сериалдың 1-ші маусымының 9-шы эпизоды "Марко және достарының саяхаттары", алғашқы көрсетілімі 1982 жылдың 3 желтоқсанында болған. Эпизодта Финес пен Джеффри Бартонды (Патрисия Донахью) өртенген шарабадан құтқарады, бірақ ол түтінге уланып, жан тәсілім етуге айналып жатыр. Джеффри (1982 жылғы жас бала) Бартон заманында белгісіз болған ауыздан ауызға жасалатын тыныс алуды (реанимация) қолданып, оның өмірін сақтап қалады, соның арқасында ол Америка Қызыл Крестін құруға мүмкіндік алады. Манди Мур "Мас тарих" (Drunk History) эпизодында Бартонның рөлін ойнайды, онда Амбер Раффин Азамат соғысы кезінде және одан кейін Бартонның жетістіктерін баяндайды. "Америка: Фильм" (America: The Motion Picture) Меган Лихи дауыстаған Клара Бартонның өте көркемделген нұсқасын ұсынады. HBO-ның "Алтын ғасыр" (The Gilded Age, 2022) сериалында Бартонның рөлін Линда Эмонд ойнайды.

Басқа естеліктер

Клара Бартонның Массачусетс штатында дүниеге келген үйі қазір мұражай ретінде жұртшылыққа ашық. 1948 жылы Бартонның суреті және Америка Қызыл Крестінің символы бейнеленген марка шығарылды. Бартон 1973 жылы Ұлттық әйелдер даңқы залына енгізілді. 2019 жылы Бартон "Government Executive" журналының "Үкімет даңқы залының" тұңғыш құрамының мүшесі ретінде таныстырылды. Америка тарихы ұлттық мұражайының үшінші қабатындағы шығыс жақ қанатындағы 3-бөлмедегі көрмелер АҚШ-тың соғыстағы тарихына арналған. Бір кезде Қызыл Кресттің Клара Бартон жедел жәрдем машинасы осы жердегі ең маңызды экспонаттардың бірі болған, бірақ қазір көрмеге қойылмайды. "Сидней Макс" атты Disney телешоудағы мектеп Клара Бартон атындағы орта мектеп деп аталды. Клара Бартон 2008 жылы Нью-Джерси даңқы залына енгізілді.

Жарияланған еңбектер

Бартон, Клара Х. Қызыл Крест: бейбіт және соғыс кезеңдерінде. Вашингтон, округ Колумбия: Америка тарихи баспасы, 1898 жыл. Бартон, Клара Х. Қызыл Крест тарихы: далалық жұмыстардан алынған сырғазылдар. Нью-Йорк: Д. Апплтон және компаниясы, 1904. Бартон, Клара Х. Менің бала кезімнің тарихы. Нью-Йорк: Бейкер және Тейлор компаниясы, 1907. 1980 жылы Arno Press баспасында қайта басылды.

Тарихнама

Amico, Элеонора Б., ред. Reader's Guide to Women's Studies (Fitzroy Dearborn, 1998) 56–57 беттер.