Жертеңіздік диета: денсаулыққа пайдасы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Жерорта теңізі аймағынан шабыттанған диета – 1990 жылдары танымал болған диеталық ұсыным.

Жерорта теңізі диетасы – Оңтүстік Испания, Оңтүстік Италия және Крит аймақтарының тамақтану әдеттері мен дәстүрлі тағамдарынан шабыттанған, 1960 жылдардың басында қалыптасқан диета. Бұл Жерорта теңізі елдерінің асханаларын қамтитын Жерорта теңізі асханасынан және Солтүстік-Батыс Испания мен Португалияның Атлантикалық диетасынан ерекшеленеді. Белгілі бір уақыт пен орынға негізделгенімен, "Жерорта теңізі диетасы" кейіннен көптеген ғылыми зерттеулердің нәтижелеріне сүйене отырып жетілдірілді. Бұл тәсіл негізінен өсімдіктерге негізделген тамақтануға баса назар аударады, оған өңделмеген астықтар, дәнді дақылдар, көкөністер мен жемістер кіреді. Сондай-ақ, балық, сүт өнімдері (көбінесе ірімшік және йогурт) және азырақ мөлшерде қызыл ет тұтыну да кіреді. Зәйтүн майының барлық себептерге байланысты өлім-жітімді және созылмалы аурулардың қаупін азайтуға қабілетті денсаулыққа пайдалы факторы ретінде зерттелгені анықталды. Байқау зерттеулерінде Жерорта теңізі диетасының өлім-жітімнің төмендеуімен байланысты екені көрсетілді. 2017 жылғы шолу Жерорта теңізі диетасының жүрек аурулары мен ерте өлім қаупін төмендетуге көмектесетінін дәлелдеді. Жерорта теңізі диетасы семіз адамдарға салмақ жоғалтуға көмектесуі мүмкін. Жерорта теңізі диетасы 2015–2020 жылдарға арналған американдықтарға арналған диеталық ұсынымдарда DASH диетасы және вегетариандық диетамен бірге үш пайдалы диетаның бірі ретінде ұсынылады. Тамақтану бойынша ұсыным ретінде Жерорта теңізі диетасы ЮНЕСКО-ның 2010 жылы "Жерорта теңізі диетасы" деген тақырыптағы Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізген мәдени дәстүрлерден өзгеше. Бұл диета "егіншілік, жинау, балық аулау, мал шаруашылығы, сақтау, өңдеу, тамақ дайындау және әсіресе тамақпен бөлісу және оны жеуге қатысты білім, дағды, рәсімдер, символдар мен дәстүрлер жиынтығы" ретінде сипатталды.

Денсаулыққа әсері

2017 жылғы шолуда Жерорта теңізі диетасын ұстану жүрек-қан тамырлары ауруларының, қатерлі ісіктердің, нейродегенеративті аурулардың, диабеттің және ерте өлімнің қаупін азайтуға мүмкіндік беретіні анықталды. 2016 жылғы шолуда басқа диеталармен салыстырғанда ұқсас салмақ жоғалту байқалды. 2019 жылғы Кокрейн шолуы Жерорта теңізі стиліндегі диеталық кеңестің жүрек-қан тамырлары ауруларының пайда болуына және қауіп факторларына, сондай-ақ бұл аурулары бар және жоқ адамдарға тигізетін әсері әлі де толық анықталмағанын көрсетті. АҚШ-тың 2015–2020 жылғы ұлттық нұсқаулықтары "Денсаулыққа пайдалы Жерорта теңізі стиліндегі тамақтану үлгісін" жасады, ол Жерорта теңізі диетасының үлгілеріне және оның денсаулыққа тигізетін оң әсерлеріне сәйкес бағаланды. Бұл үлгі "Денсаулыққа пайдалы АҚШ стиліндегі тамақтану үлгісінен" құрастырылған, бірақ оның құрамында жемістер мен теңіз өнімдері көбірек, ал сүт өнімдері азырақ.

Жүрек- қан тамырлары аурулары

Жерорта теңізі диетасы жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін азайтуға мүмкіндік беретін диеталық үлгілердің бірі болып саналады. Алайда, 2016 жылдың басында жүргізілген мұқият саралаулар, Жерорта теңізі диетасының жүрек-қан тамырлары ауруларының қауіп факторларына тигізетін әсерін зерттеген бұрынғы жүйелі шолулардың сапасы туралы алаңдаушылық тудырды. Бұл шолулар, диетаның жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын алуға қабілеттілігінің дәлелдері "шешімді емес және өте өзгермелі" екенін айта отырып, одан әрі стандартталған зерттеулер қажеттігін көрсетті. 2016 жылғы шолулардың нәтижелері, Жерорта теңізі диетасының жүрек-қан тамырлары ауруларының қауіп факторларын жақсарту мүмкіндігі, мысалы, гипертония және басқа да жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін төмендету туралы ұқсас қорытындыларға келді. Жерорта теңізі диетасы Аполипопротеин B деңгейін төмендету үшін ұсынылады. Бұл диетада қаныққан майлар аз, ал моноқанықпаған майлар мен диеталық талшықтар көп. Мүмкін болатын факторлардың бірі – Жерорта теңізі диетасындағы зәйтүн майының денсаулыққа тигізетін әсері. Зәйтүн майы моноқанықпаған майларға, әсіресе олеин қышқылына бай, және оның денсаулыққа пайдалы болу мүмкіндігі зерттелуде. Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігінің диеталық өнімдер, тамақтану және аллергия жөніндегі тобы, зәйтүн майының полифенолдарының қан липидтерінің тотығуына қарсы қорғанысын және диетадағы қаныққан майларды олеин қышқылымен алмастыру арқылы қалыпты қан LDL холестерині деңгейін сақтауға көмектесетіні туралы денсаулыққа қатысты мәлімдемелерді бекітті (Еуропалық Комиссияның 2012 жылғы 16 мамырдағы (EU) 432/2012 регламенті). 2014 жылғы мета-талдау, зәйтүн майын көп мөлшерде тұтынудың барлық себептерге байланысты өлім-жітім, жүрек-қан тамырлары аурулары және инсульт қаупін азайтумен байланысты екенін көрсетті, ал жануарлар мен өсімдіктерден алынған аралас моноқанықпаған май қышқылдарының әсері айтарлықтай болған жоқ. Американдық Жүрек қауымдастығы Жерорта теңізі диетасын жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін азайтуға көмектесетін пайдалы диеталық үлгі ретінде қарастырды. 2023 жылғы шолу Жерорта теңізі диетасын ұстанған әйелдерде өлім-жітім және жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупі төмендегенін көрсететін деректерді анықтады.

The Mediterranean diet is included among dietary patterns that may reduce the risk of cardiovascular diseases. However, more cautious reviews arose in early 2016, raising concerns about the quality of previous systematic reviews examining the impact of a Mediterranean diet on cardiovascular risk factors. These reviews insisted upon the need for further standardized research, stating that the evidence for possible prevention of cardiovascular disease by the diet was "limited and highly variable". Reviews in 2016 17 reached similar conclusions about the ability of a Mediterranean diet to improve cardiovascular risk factors, such as lowering the risk for hypertension and other cardiovascular diseases. A Mediterranean diet is recommended as a means of lowering Apolipoprotein B. The Mediterranean diet is low in saturated fat with high amounts of monounsaturated fat and dietary fiber. One possible factor is the potential health effects of olive oil in the Mediterranean diet. Olive oil contains monounsaturated fats, most notably oleic acid, which is under clinical research for its potential health benefits. The European Food Safety Authority Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies approved health claims on olive oil, for protection by its polyphenols against oxidation of blood lipids and for the contribution to the maintenance of normal blood LDL cholesterol levels by replacing saturated fats in the diet with oleic acid (Commission Regulation (EU) 432/2012 of 16 May 2012). A 2014 meta analysis concluded that an elevated consumption of olive oil is associated with reduced risk of all cause mortality, cardiovascular events and stroke, while monounsaturated fatty acids of mixed animal and plant origin showed no significant effects. The American Heart Association discussed the Mediterranean diet as a healthy dietary pattern that may reduce the risk of cardiovascular diseases. A 2023 review found evidence for a reduction of mortality and cardiovascular disease risk in women on a Mediterranean type diet.

Диабет

2014 жылы екі мета-талдау орта теңіз диетасының 2-типті қант диабетіне шағу қаупін азайтумен байланысты екенін көрсетті, бұл 2017 жылғы шолудың қорытындыларымен сәйкес келеді.

Қатерлі ісік

2008 жылы жасалған мета-талдау Жерорта теңізі диетасын қатаң сақтаудың қатерлі ісіктен өлу қаупін 6%-ға төмендетумен байланысты екенін көрсетті. 2014 жылғы тағы бір шолу Жерорта теңізі диетасына ұстанудың қатерлі ісік ауруынан өлу қаупін азайтумен байланысты екенін анықтады. 2017 жылғы шолу қатерлі ісіктің азаюын көрсетті, бірақ дәлелдер жеткіліксіз болды.

Семіздікте салмақ жоғалту

Жерорта теңізі диетасын ұстанатын артық салмақты ересектер азырақ калория тұтыну арқылы салмақтан айырылуы мүмкін. 2019 жылғы шолу көрсеткендей, Жерорта теңізі диетасы семіз адамдарға тамақ мөлшерін азайтуға және тамақтандыру сапасын жақсартуға көмектеседі, нәтижесінде дене салмағының төмендеуіне әкелуі мүмкін. 2013 жылғы жүйелі шолу бойынша, Жерорта теңізі диетасын ұстану Альцгеймер ауруының қаупін азайтумен және когнитивтік қабілеттердің нашарлауын баяулатумен байланысты. 2013 жылғы тағы бір жүйелі шолу ұқсас қорытындыларға келді, сонымен қатар жеңіл когнитивтік бұзылудан Альцгеймер ауруына өту қаупінің төмендеуімен байланыс бар екенін көрсетті, бірақ осы мәселе бойынша жүргізілген зерттеулердің саны аз екенін атап өтті.

Үлкен депрессиялық бұзылыс

Жерорта теңізі диетасын ұстану мен депрессияға шалдығу қаупінің төмендеуі арасында байланыс бар. Бұл байланыстарды анықтаған зерттеулер байқауға негіделген және себеп-салдар қатынасын дәлелдей алмайды.

Глютен

Жерорта теңізілік диета көбінесе макарон және нан сияқты глютен қамтитын өнімдерді қамтиды, сондықтан осы диетаның кеңінен қолданылуы глютенге байланысты аурулардың көбеюіне себеп болуы мүмкін.

Қоршаған ортаға әсері

Жерорта теңізі диетасын немесе өсімдік негізді диетаны тұтыну экологиялық және ауыл шаруашылығының тұрақтылығын жақсартуға көмектесуі мүмкін, бұл ықтимал түрде сүт өнімдерін, шайнайтын малдың етін және жоғары өңделген тағамдарды аз қолдануға байланысты. Малға жем беруге жұмсалатын энергия мөлшері мен қоршаған ортаға тигізетін әсері, олардың тағамдық құндылығынан артық. 2014 жылғы жылыжай газдарының шығарындыларын талдау нәтижесінде зерттеушілер Жерорта теңізі диетасы 2050 жылға қарай азық-түлік өндірісінен шығарылатын газдардың мөлшерін жан басына шаққанда 30%-ға дейін азайтуға мүмкіндік беретінін анықтады.

Тарих және зерттеулер

Жерорта теңізі диетасының тұжырымдамасын алғаш рет 1975 жылы американ биологы Ансел Киз және химигі Маргарет Киз (ерлі-зайыптылар) жариялады, бірақ 1990-жылдарға дейін кеңінен танылмады. Жерорта теңізі диетасының пайдалы екенін көрсететін объективті деректер Калабрия, Неаполь және Мадридтегі эпидемиологиялық зерттеулердің нәтижелерінен алынды, бұл нәтижелер 1970 жылы алғаш рет жарияланған және 1980 жылы кітап түрінде баяндалған «Жеті ел зерттеуімен» расталды. Жерорта теңізі диетасының ең көп таралған нұсқасын 1990-жылдардың ортасынан бастап Гарвард университетінің Халық денсаулығы мектебінің профессоры Уолтер Виллет және оның әріптестері ұсынды. Жерорта теңізі диетасы бір парадоксқа негізделген: Жерорта теңізі елдерінде тұратын адамдар салыстырмалы түрде көп май тұтынуға бейім болса да, олардағы жүрек-қан тамырлары ауруларының көрсеткіші АҚШ сияқты май тұтыну деңгейі ұқсас елдерге қарағанда әлдеқайда төмен. Бұл құбылыс «француз парадоксы» деп аталады. 2011 жылға қарай кейбір авторлар Жерорта теңізі диетасын салмақ жоғалтуға бағытталған диета ретінде қарастырды. 2016 жылдан бері Америка Жүрек қауымдастығы және Америка Диабет қауымдастығы Жерорта теңізі диетасын жүрек-қан тамырлары аурулары және 2-типті диабет қаупін азайтуға көмектесетін салауатты тамақтану үлгісі ретінде ұсынады. 2018 жылы «European Journal of Public Health» журналы жаһандық экономикадағы тамақтану таңдаулары мен азық-түлік өнімдерінің біртектілігіне байланысты дәстүрлі Жерорта теңізі диетасының құндылығына күмән келтірді.