Кіріспе

Темір дәуірі мен Рим Британиясының келт халқы Корновилер (*Cornowī) – Темір дәуірі мен Рим Британиясының келт халқы, негізінен қазіргі Англия графтықтары Чешир, Шропшир, солтүстік Стаффордшир, солтүстік Херефордшир және Уэльс графтықтарының шығыс бөліктерінде – Флинтшир, Поуис және Врексхэмде қоныстанған. Рим билігіне дейінгі олардың астанасы, болжам бойынша, Урекин төбесіндегі бекініс болған. Птолемейдің 2 ғасырдағы "География" еңбегінде олардың екі қаласы аталады: Дева Виктрикс (Честер) және Вирокониум Корновиорум (Вроксетер), Рим үкімдігі кезінде олардың астанасы болған қалалар. Олардың территориясы солтүстікте Бриганттармен, шығыста Кориелтаувилермен, оңтүстікте Добуннилермен, ал батыста Десеанглилер мен Ордвикстермен шектесетін. Британ аралдарының ең солтүстігінде (қазіргі Кэйтнес) және Корнуоллда тұрған халықтар да осы атпен белгілі болған, бірақ басым пікірге және академиялық зерттеулерге сәйкес, олар мүлдем бөлек және туыс емес халықтар болған. (Ежелгі кельт халықтары мен тайпаларының тізімін қараңыз).

Номенклатура

Птолемейдің еңбектерінде бұл тайпа туралы бірінші рет 2 ғасырда кездеседі: "Олардан шығысқа қарай1 Корнавилер, олардың арасында қалалар бар: Дева,2 Легио XX Виктрикс 17*30 56°45, Вирокониум3 16*45 55°45". (Птолемей География II. ii) Атауы "Мүйізді халық" дегенді білдіруі мүмкін. Грэхам Уэбстер The Cornovii (1991) еңбегінде Энн Росстің болжамын келтіріп, тайпа атының тайпалар соңынан ерген "мүйізді құдайға" табынумен байланысты тотемдік культ атауы болуы мүмкін екенін айтады. Бұған тікелей дәлел болмаса да, Уэбстер Абботс-Бромлидегі "Мүйіз биінің" ежелгі діни ғұрыптан сақталған деп санайтынын (мұны басқа фольклоршылар сұраққа толы қарсылықпен қабылдаған) атап өтеді. Абботс-Бромли Вроксетердегі (Вирконий Корновиорум) ескі тайпалық орталықтан солтүстік-шығысқа қарай 35 миль (55 км) қашықтықта орналасқан. Сонымен қатар, Уэбстер профессор Чарльз Томас Шотландияда осындай тотемдік этнонимдерге "нақты дәлелдер" келтіргенін айтады.

Археологиялық дерек

Вебстер (1991) Корновийлердің ерекше керамикалық бұйымдарды аз өндіргенін мәлімдейді. Дегенмен, Чеширдегі Пултон қаласында жүргізілген жаңа зерттеулер үлкен мөлшерде (10 кг; 22 фунт) өте қалың қыш ыдыстарды (VCP) немесе брикеттеуді (briquetage) анықтады. Мұндай ыдыстар тұз өндіру, сақтау және тасымалдаумен байланысты. Олардың орналасқан жерлері төбе бекіністерінің құрылыс ерекшеліктерімен және металл өнімдерімен анықталады. Корновийлер көптеген төбе бекіністерін салған, оның ішінде Биттерли маңындағы Титтерстоун Кли бекінісі де бар. Ескі Освестри төбе бекінісі де Корновийлердің мекендеген жері болған деп саналады. Осы төбе бекіністерінің бірі, шамасы, тарихшы Тацит 50 жылы Каратак басқарған қарсылықтың соңғы панасы деп атаған.

Корновиялық әйел Ведиканың қабірі

Корновийлер жерінен шыққан, отыз жасар әйелдің Ведика есімді қабір тасы Йоркширдегі Икли қаласында, белгілі Корновийлер аумағынан тыс жерде табылған. DIS MANIBVS VEDIC [ ] RICONIS FILIA ANNORVM XXX C CORNOVIA H S E "Рухтарға және Ведикаға, отыз жасар, Вириконың қызы, Корновийден; ол осы жерде жатыр". Бұл – Икли (Римдік Вербея) қаласында бейбіт тұрғындардың болғанын көрсететін жалғыз жазбалық дәлел. Ведика, мүмкін, 47 жылдың басында Публий Осторий Скапула басқарған батысқа қарайғы кеңею кезінде қаза тапқан Корновийдің "Вироко" басшысының қызы болған шығар.

Римге дейінгі тарих

47 жылы Корновия аумағына римдіктердің басып кіруінен бұрын, ең маңызды Корновиялық төбелер Титтерстон Клидің Биттерли маңындағысы (қазірге дейін қазба жұмыстары жүргізілген жалғыз төбе), Ромсли маңындағы Честертон қабырғалары және Редкастлдың жанындағы Уэстон маңындағы Бьюри қабырғалары болды. Темір дәуіріндегі Корнови тайпасының басқа төбе бекіністеріне Веллингтон маңындағы Врекин төбе бекінісі, Поугнхилл және Ескі Озвестри маңындағы Кейнхам лагері жатады. Бұл лагерьлердің барлығы Шропшир графтығында орналасқан, бірақ Поуис аймағындағы Брейддин төбе бекінісінде де маңызды қоныс болған. Кейбір зерттеушілер металл және әсем қыш ыдыстардың сирек кездесуін Корновийлердің аса бай немесе дамыған британдық тайпа болмағанын, олардың негізгі шаруашылығы мал өсірумен байланысты болғанын көрсетеді, бірақ өзен аңғарларында астық егілісі де болған. Дегенмен, Пултонның жазық жеріндегі археологиялық қазбалар металл өңдеу және керамиканың көптеген дәлелдерін көрсетті. Атап айтқанда, дөңгелек үйдің ор қазылған жерінен табылған темір балтаның салтанатты түрде жерленгені, олардың айтарлықтай мөлшердегі іздестірілген байлығын көрсетеді. Бұл жазық жерлердегі тұрғындар, ауыл шаруалары болған, олар төбе бекіністерінде тұратын жергілікті басшыларға мал мен астық түрінде салық төлеуге міндетті болған.

Рим дәуірі

Тұқымдық цивитас астанасы – Рим Британиясындағы төртінші ірі қала Вирокониум Корновиорум (немесе жай ғана "Вирокониум") болды. Ол 1 ғасырдың ортасында легионерлік бекініс ретінде пайда болды, мүмкін XIV легион, содан кейін XX легион гарнизонға орналасқан. Уотлинг көшесінің басты бөлігі Дубриумнан (Довер) Вирокониумға (Вроксетер) дейін созылады. Жер атауының өзі шығыстан орналасқан жерге қарап тұрған Врэкин төбелік бекінісін еске түсіреді. Корновийлердің көптеген төбелік бекіністері болған сияқты, ең үлкені және халыққа толысы – Романо-британ тайпасының астанасы орналасқан жердегі Врэкиндегі бекініс. Вирокониумның соңғы мөлшері, аймақтағы Римге дейінгі елді мекендердің санынан алынған халық санының шамамен есебімен үйлеспейді; археологиялық деректер аймақтың сиреп қоныстанғандығын көрсетеді. Мүмкін, халықтың көп бөлігі тас негізі жоқ ағаш үйлерде тұрған, бұл археологиялық іздерді табуды қиындатқан. Дегенмен, қазіргі Вроксетер ауылының жанында Вирокониумның әсерлі римдік қираған орындары сақталған. Қала цивитас астанасы ретінде толыққан кезде Вирокониум үлкен өсімді көрді, классикалық римдік қоныстың барлық қалыпты белгілері болды: форум-базилика, дүкендер және, әрине, моншалар. Археологиялық қазбалар мен одан кейінгі зерттеулер кезінде табылған моншалардың және жаттығу алаңының алып құрылымдық қалдықтары Вирокониумның ең гүлденген кезеңі 2 және 3 ғасырлар аралығында болғанын көрсетеді және осы аймақтық экономикалық орталықтың сәттілігін дәлелдейді. Бірақ 4 ғасырға қарай аймақ құлдырауға бастаған сияқты. Вирокониум Корновиорум және Каллева Атребатум (Силчестер) – Рим Британиясындағы жалғыз ірі римдік қоныстар, олар Римнен кейінгі кезеңде үлкен қалаларға айналмаған. Бұл, мүмкін, 9 ғасырда салынған Шрусберидің жақын орналасуына байланысты болған, оны қорғау оңайырақ болды, бірақ Вроксетер ауылы да өсуін жалғастырды. Вроксетер аймағында тым көп құрылыс болмағандықтан, римдік материалдардың көп бөлігі Британияның басқа аймақтарына қарағанда жақсы сақталған. Осының нәтижесінде қала археологтар мен Рим Британиясын зерттеушілердің сүйікті орнына айналды.

Кохорс Primae Cornoviorum

Cohors Primae Cornoviorum – Британияда қызмет еткен жалғыз британдық тайпалық әскерлік бөлім. I Корновийлер когортасы осы тайпадан салынғандықтан, «Корновийлердің» деген мағынаны білдіретін «Cornoviorum» атауын алған. Бұл әскери бөлімнің саны белгісіз. Когорта жаяу әскер тобы болған және шамамен 500 адамнан тұрған болуы мүмкін. Бұл бөлімдер Гадриан қабырғасының шығыс бөлігінде орналасқан Понс Элий (Ньюкасл-апон-Тайн) гарнизонын 4-ші ғасырдың соңында құрады. Бұл туралы «Notitia Dignitatum» еңбегінде жазылған.

Пошталық станциялар, елді мекендер және әскери станциялар

Бовий атауы жақын маңдағы кішігірім елді мекенге (Тилстон, Чешир) сілтеме жасай алады – Антонин ішкі жолдарында есімделген. Бовиумның тағы бір үміткері – Уэльстегі Честерден оңтүстікке қарай 7 миль қашықтықтағы Ди өзенінің арғы жағындағы Холтта, Legio XX Valeria легионының ірі қыш құмыралары мен плитка фабрикасы орналасқан жер. Уилдерспул (Уоррингтон, Чешир маңы) – Диан өзенінің оңтүстік жағалауында, Мерси өзеніне құятын жерге жақын орналасқан шағын елді мекен. Heronbridge (Cheshire) – Ди өзенінің батыс жағалауында, Честерден оңтүстікке қарай. Ффрид (Клвид) – Десеанглилермен шекараға жақын орналасқан бекініс және маңызды римдік құрылыстар. Бравониум (Линтвардин, Херефордшир) – Уэльс шебіндегі Watling Street батысындағы шағын жол бойындағы қала және маңызды әскери кешен. Уксакона (Кызыл төбе, Окенгейтс маңы, Шропшир) – Watling Street бойындағы шағын елді мекен, Вроксетерден шығысқа қарай. Pennocrucium (Water Eaton) – Пенкриджден оңтүстікке қарай Watling Street бойындағы шағын қала және әскери кешен. Letocetum (Wall, near Lichfield, South Staffordshire) – Watling және Icknield Street көшелерінің қиылысына жақын, Личфилдтің оңтүстігіндегі шағын қала және әскери кешен. Бұл, әкімшілік аймағының (pagus) орталығы болған, онда үлкен қоғамдық монша және мансио болған. Knighton – Бұл елді мекен, римдіктер Оффаның алдындағы жер үйінділерін салған кезде құрылған болуы мүмкін. Rutunium (Harcourt Park, Shropshire) – Роден өзенінің қиылысында, Вроксетер мен Честердегі әскери бекіністер арасындағы солтүстікке қарай созылған шағын елді мекен және пошта станциясы. Mediolanum (Whitchurch) (Shropshire) – Рим-Британдық елді мекен, оның қазіргі көше жоспары кішкентай қабырғалы қала болғанын көрсетеді. Salinae (Middlewich, Cheshire) – Тұз өндіретін қала. Condate (Northwich, Cheshire) – Тұз өндірісі болған болуы мүмкін. Levobrinta (Forden Gaer, Powys) – Бұл әскери орын, мүмкін, Корновиан аймағының оңтүстік-батыс шекарасын белгілеген. Chesterton (near Newcastle under Lyme, Staffordshire) – Мидлвичтен Дербиге дейінгі жолда, мүмкін, бұрынғы Нерондық бекіністің орнында салынған шағын қала. Rocester (North Staffordshire) – Корновия шебіндегі бұрынғы Флавийлік бекінісінің орнында салынған шағын қала, солтүстікте Бриганттар және шығыста Кориелтаувилермен шектес. Malpas, Cheshire – Уитчерч – Честер жолындағы шағын елді мекен.

Римнен кейінгі тарих

Римдіктер басып алғаннан кейін Корновия жерлері әскери және экономикалық операциялардың орталығына айналды. Вирокониум Корновиорум Рим Британиясының ең маңызды қалаларының бірі болды, онда Легио XIV Gemina біраз уақытқа орналасты. Римдіктер сондай-ақ аймақта мыс, қорғасын және күміс сияқты металдарды өндірді. Кейбір римдік мәдениетке сіңген Корновиялықтар Рим легионерлері ретінде қызмет еткені белгілі. V ғасырда Вирокониумда қалалық өмір жалғасты, бірақ көптеген ғимараттар тозығы жетті. Дегенмен, 530 және 570 жылдар аралығында ағаштан қайта құруға масштабты бағдарлама жүргізілді, ескі базиликаның көп бөлігі бұзылып, жаңа ғимараттармен алмастырылды. Бұл ғимараттардың арасында екі қабатты, ағаштан жасалған өте үлкен ғимарат, сондай-ақ бірнеше қойма және тұрғын үйлер болған болуы мүмкін. Барлығы 33 жаңа ғимарат салынды. Соңғы қазбаларды жүргізген археологтар «олардың құрылысы мұқият жоспарланып, орындалғанын» және «білікті жұмысшылар күші қолданылып, римдік өлшемдерге сәйкес шеберлікпен салынғанын» айтады. Бұл қайта құру бағдарламасын кім бастағаны белгісіз, бірақ ол епископ болуы мүмкін. Кейбір ғимараттар үш рет жаңартылып, қауымшалық бірлестік шамамен 75 жылға созылған, бірақ кейбір себептермен көптеген ғимараттар бұзылды.

Қараңғы дәуір

Осы кезеңнен кейін және Англия орталығында англдардың күшінің тынымсыз кеңеюімен, Корновия тайпалық аймағы Пенгверн патшалығының билігіне көшті. Мерция билеушілерімен, әсіресе Пенда патшасымен әскери одақ құрғаннан кейін, 642 жылдан кейін Пенгверн көрші Мерцияға қосылды. Жергілікті корновиялықтар Мерция билігі кезінде бұл аймақта, мүмкін, Врекенсаете тайпасы ретінде тұруын жалғастырған болуы мүмкін. Римдік Вирокониум Корновиорум қаласы ежескі уэльс тілінде Каер Гурикон деп аталады. Каер Гурикон ретінде ол Рим дәуірінен кейінгі кезеңде Поуис патшалығының астанасы болған болуы мүмкін, бірақ Мерцияның басып кіруі сияқты англосаксондық қысымдар британдықтарды 717 жылға дейін Матрафал қамалына көшіруге мәжбүр етті. Пенгверн мен Поуис өзі римдіктерге дейінгі Корновий тайпасының аумағының кейінгі бөліктері болуы мүмкін, олардың цивитасы Вирокониум Корновиорум болды. Уақыт өте келе, Поуис пен Мерция билігі арасындағы кезеңде осы аймақта Магонсайт кіші патшалығы да пайда болды.

Моррис теориясы: Корнуоллға сілтеме

Қазіргі заманғы ғылым кеңінен қабылдамаса да, Джон Моррис теориясы Мидлендс Корновиі мен кейінгі Корнуолл арасындағы болжамдық байланысты қарастырады. 1973 жылғы "Артур дәуірі" еңбегінде Моррис Константиннің Врокстер әулеті туралы айтады, оның аты Гилдастың Дюмонияның лас арыстанының тирандық баласы ретінде Константинге жасаған сілтемесінде, тікелей болмаса да, кездеседі. Осы теория бойынша, Вирокониумның басты Корновиандық әулеттері шамамен 430 жылы Думнонияға көшіп кеткен болуы мүмкін. Моррис Конгар деп те белгілі Дукко (473 ж. қайтыс болған) оның құрған игілігіндегі монах екенін де атап өтеді. Моррис осы есімнің Бристольдің оңтүстігіндегі Сомерсеттегі Конгресберидің қазіргі атында сақталғанын мәлімдейді. Cadbury Congresbury бекінісі – Уэльсте және "Dumnonia" аймағында 3-шы ғасырдан 6-шы ғасырға дейін үздіксіз пайдаланылғанына сенімді дәлелдер табылган жалғыз маңызды бекініс.

Уанборо, Уилтшир

Рим дәуірінде Уанбородағы елді мекен Дюрокорновиум деп аталды және қазіргі орнынан солтүстік-батысқа қарай, Антониндік саяхатнамада көрсетілген жол торабында орналасқан. Марлбороу Доунс тауларының тіктеу беткейіне дейін Эрмин жолындағы соңғы викус болғандықтан, Дюрокорновиум Оксфордшир жазығынан көтерілуге дейін жылқыларды суаруға арналған орын болды. Бұл атаудың неліктен қолданылғаны түсініксіз, себебі ол екі Корнови тайпасының жерлерінен шалқары қашықтықта жатыр.