Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыстағы жасырын операция. Jedburgh операциясы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық Арнайы операциялар атқарушылығының (SOE), АҚШ Стратегиялық қызмет басқармасының (OSS), еркін француз бюросының орталық барлау және әрекет бюросының («Барлау және әрекеттер орталық бюросы») және эмиграциядағы голланд және бельгия армияларының үш адамнан тұратын командалары парашютпен оккупацияланған Францияға, Нидерландыға және Бельгияға түсірілді. Jedburgh командаларының мақсаты 1944 жылдың 6 маусымында Францияға шабуыл жасаған одақтас күштерге саботаж бен партизандық соғыс арқылы көмектесу, сондай-ақ жергілікті қарсылық күштерін немістерге қарсы іс-қимылдарға жетектеу болды. Операцияның атауы Қорғаныс министрлігінің код кітабынан кездейсоқ таңдалды, бірақ операцияға қатысқандардың көптегені кейіннен атаудың орынды екенін айтты, себебі Шотландия шекарасындағы Джедбург қаласы орта ғасырдың соңында шекаралық қарақшылар деп белгілі болған шабуылшылардың әрекеттерімен танымал болды. Jedburgh операциясы – Еуропада SOE мен OSS арнайы операциялар бөлімі арасындағы алғашқы нақты ынтымақтастық. Соғыстың осы кезеңіне қарай SOE-дің мұндай ауқымды операцияны өздігінен жүргізуге жеткіліксіз ресурстары болды; мысалы, агенттер мен жабдықты түсіру үшін бар болғаны 23 Handley Page Halifax ұшағы қол жетімді болды, бұл SOE-нің қолданыстағы желілерін сақтауға қиындық тудырды. OSS RAF Харрингтоннан ұшқан Consolidated B 24 Liberator ұшақтарымен (Carpetbagger операциясы) бұл күшті күшейтті. OSS қатысуға ұмтылды, өйткені бұл оларға АҚШ-тың соғысқа қатысуының алдыңғы кезеңіндегіге қарағанда Солтүстік-Батыс Еуропаға көбірек агенттерді жіберуге мүмкіндік беретін бірден бір мүмкіндік болды. Дегенмен, американдық Жоғарғы Бас қолбасшы генерал Эйзенхауэр француздардың операцияны басқаратынын қамтамасыз етті және 1944 жылдың 9 маусымында Jedburgh командаларына Францияға басшылық етуді тапсырды.
Шығу тегі
Британдық арнайы операциялар басқармасы (SOE) және оның американдық әріптесі, стратегиялық қызметтер кеңсесі (OSS) 1943 жылдың мамырында Джедбургтер концепциясын жасады. Идея мынадай болды: нацистік Германия басып алған аумаққа парашютпен шағын әскери топтар жіберіліп, жергілікті қарсылық күштеріне көмек көрсету және әскери операцияларды жүргізу. Басып алынған Еуропада жұмыс істеген SOE агенттерінен өзгеше, Джедбург командалары қаруланған және әскери форма киген әскери қызметкерлерден құралды. Олар жұмыс істейтін еуропалық елдің тілін білу міндетті болды, бірақ радио операторлары үшін тіл талабы жеңілдетілді. Операция Jedburgh командаларындағы жігіттерді "Джедтер" деп атады, және олардың барлығы еріктілер болды. Джедбург операциялары кейбір Азия елдерінде де жүргізілді.
Джедбург командалары
Джедбург командалары әдетте бірінші есімдермен (мысалы, "Хью"), кейбір дәрі-дәрмектердің аттарымен (мысалы, "Новокаин") және неміс барлау қызметін шатастыру үшін таңдалған бірнеше кездейсоқ есімдермен белгілі кодтық есімдерге ие болды. Командалар көбінесе үш адамнан тұратын: командир, жауапты офицер және радиооператор. Офицерлердің бірі британдық немесе американдық болса, екіншісі команда жұмыс істейтін елден шыққан. Радиооператор кез келген ұлттан болуы мүмкін. Шамамен 300 джед таңдалды. Шотландияның Таулы аймағындағы коммандос оқу базаларында шамамен екі апталық әскери дайындықтан өткеннен кейін, олар Питерборо қаласының жанындағы Милтон-Холлға көшіп барды, ол ұшақтарды ұшыратын әуежайларға, сондай-ақ Лондон мен Арнайы күштер штабына жақын орналасқан. Милтон-Холлда олар қарусыз күресу және саботаж техникасын үйренді. Жеке қару-жарақтарынан (әрбір мүшеге M1 карабин және Colt автоматты пистолеті) және саботаж жабдықтарынан басқа, командалар Лондондағы Арнайы күштер штабымен байланыс үшін маңызды болған B Mark II типті радиостанциясымен, көбінесе B2 немесе "Jed Set" деп аталатын, түсірілді. Оларға сондай-ақ радиохабарламаларда қолдануға болатын бес жүз фраза жазылған жібек маталар берілді, олар уақытты үнемдеу үшін төрт әріпті кодтармен ауыстырылды, және хабарламаларын шифрлеу үшін бір реттік кодтамалар берілді. Әр офицерде 100 000 франк (шамамен 500 британ фунты немесе 2500 АҚШ доллары) және 50 АҚШ доллары бар ақша белбеуі болды. Радиооператорлар тек 50 000 франк алып жүрді. Ақша Франциядағы "маки" деп аталатын қарсылық күштерге таратылуға тиіс болды, олардың көпшілігі отбасын күтінуге мұқтаж болды. Жабдықтар мен жабдықтамалар джедтермен бірге әуеден түсірілді.
Францияда операциялар
Франция Джедбург операцияларының ең маңызды елі болды. 93 команда Францияға жіберілді. Командадағы 278 джедтің ұлттық құрамы: 89 француз офицері және 17 радиооператоры, 47 британдық офицер және 38 радиооператоры, 40 американдық офицер және 37 радиооператоры. 13 джед екінші міндетті орындады. Офицерлердің арасында лейтенанттар, капитантар және бірнеше майорлар болды. Радио операторлары көбінесе сержанттар болды. 1944 жылдың маусым мен қыркүйегі аралығында командалар Францияға парашютпен түсірілді. Тамыз және қыркүйек айларында жіберілген бірнеше командалар одақтас әскерлерінің жылдам ілгерілеуімен босатылған аймаққа түсті. "Хью" кодовый атымен белгіленген алғашқы команда 1944 жылдың 5-6 маусымында, Достасқандардың Нормандияға түсуінен бір күн бұрын, "Оверлорд" операциясы аясында Шатору қаласының жанындағы Орталық Францияға парашютпен түсті. Джедбург командалары әдетте түнде жергілікті қарсылық қозғалысы немесе маки тобынан қабылдау комитетімен кездесу үшін парашютпен түсетін. Олардың басты міндеті – партизандар мен одақтас әскерлерінің бас қолбасшылығы арасында байланыс орнату болды. Олар байланыс, кеңес, тәжірибе және басшылықты қамтамасыз ете алды, бірақ олардың ең бағалы қасиеті – қару-жарақ пен оқ-дәрілерді әуеден түсіруді ұйымдастыру қабілеті болды. Нацистік желілердің артында жұмыс істеген барлық одақтас күштері сияқты, Джедбургтер де Гитлердің жаман атты Командалық бұйрығына сәйкес тұтқындалған жағдайда азаптауға және өлім жазасына кесілуге жазық болды. Командалар көбінесе форма киіп жұмыс істегендіктен, оларға осы бұйрықты қолдану соғыс қылмысы болар еді. Дегенмен, Францияға парашютпен түскен Джедбург командаларының арасында британдық капитан Виктор А. Гоф ғана осындай тағдырға ұшырады – ол 1944 жылдың 25 қарашасында тұтқын ретінде атып өлтірілді.
Нидерландыдағы Джедбург операциялары
1944 жылдың қыркүйегінен 1945 жылдың сәуіріне дейін Нидерландыда сегіз Jedburgh командасы жұмыс істеді. "Дадли" кодолық атымен белгіленген алғашқы команда "Маркет-Гарден" операциясынан бір апта бұрын Нидерландының шығысына парашютпен жіберілді. Келесі төрт команда "Маркет-Гарден" операциясын жүзеге асырған әуе десант күштеріне қосылды. "Маркет-Гарден" операциясының нәтижелері әртүрлі болғаннан кейін, бір Jedburgh командасы Нидерландының азат етілген оңтүстігінде (бұрынғы) қарсылық күштерін даярлады. 1945 жылдың сәуірінде соңғы екі голланд Jedburgh командасы операцияға кірісті. "Қаршы ойын" кодолық атымен белгіленген бір команда, одақтастардың шабуылына көмектесу үшін Нидерландының орталық бөлігіне тасталған Jedburgh/Special Air Service (SAS) тобы болды. Соңғы команда SAS-тың "Амхерст" операциясы аясында Солтүстік Нидерландыға парашютпен жіберілді. Jedburgh командалары үшін Нидерландының жазық және тығыз қоныстанған аймағында жасырын жұмыс істеу өте қиын болғанына қарамастан, командалар үлкен жетістіктерге қол жеткізді.
Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Джедбург операциялары
Джедбург командалары немесе осыған ұқсас негізде ұйымдастырылған топтар 1945 жылы Лорд Маунтбеттеннің басшылығымен Оңтүстік-Шығыс Азия Командасының (SEAC) аймақтарында, соның ішінде жапондықтар басып алған Француз Индоқытайында да жұмыс істеді, онда алпыс француз Джедбургі жаңадан құрылған Корпус Лежер д'Интервенция (C. L. I.) қатарына қосылып, жапондық оккупацияға қарсы күресті. Бирмада Джедбург командалары "Billet" және "Character" операцияларында қолданылды. "Billet" жоспары негізінен коммунистік Антифашистік Ұйым (AFO) арқылы көпшілік бірман халқының арасында жапондықтарға қарсылықты күшейтуге бағытталған. "Character" – Ситанг және Салвин өзендері арасындағы Карен таулы аймағындағы азшылық Карен халқын көтеріп, оларды қаруландыру жоспары болды. "Character" операциясына қатысқан алғашқы Джедтер 1945 жылдың ақпан айында полковник Пикоктың арнайы тобымен бірге Бирмаға жеткізілді.
Салдары
Американың көптеген аман қалған "Джедтері" кейіннен АҚШ армиясында немесе ЦРУ-да жоғары жауапты қызметтер атқарды. Мысалы, ЦРУ директоры болған Уильям Колби, Вьетнамдағы маңызды ЦРУ офицері Люсьен Конейн, генерал Джон Синглауб және полковник Аарон Банк (АҚШ Армиясының арнайы күштерінің алғашқы командирі) кіреді. Француз Джедбургтерінің арасында Пол Ауссарес, кейіннен SDECE-нің 11-ші RPC-нің негізін қалаушы, Француз Алжирінде қызмет еткен; Жан Сасси, сондай-ақ кейіннен 11-ші RPC-де қызмет еткен, Бірінші Индокитай соғысы кезінде Роджер Тринкьермен бірге GCMA дәстүрлі партизандық командаларын құрған; Гай Ле Борн, Индокитайдағы 8-ші Choc парашюттік батальонының, Алжирдегі 3-ші теңіз жаяу әскерінің парашюттік полкінің және 11-ші парашюттік дивизияның командирі. Бригадный генерал Джо Хараки SOE, Жерорта теңізіндегі арнайы операциялар SO(M), Ливандағы арнайы күштер, ISF Ішкі қауіпсіздік күштерінің командирі.
Сен менің шапаным мен қамысқа аяқ бастың
"Сен менің шапаным мен қамысқа аяқ бастың" атты естелігінде Роджер Вулкотт Холл ОСС агенті ретіндегі ерекше оқиғаларын баяндайды. Холлдың ОСС-тегі алғашқы міндеті Мэриленд штатындағы Конгресс-Кантри-клубта арнайы операциялар бойынша нұсқаушы болу болды, ол оқу орталығына айналдырылған еді. Холл ОСС-тің бірнеше тобын даярлады, олардың қатарынан кейін Джедбургтердің американдық мүшелері іріктелді. Холл оларды арнайы операциялар тактикасы мен жарылғыш заттарды қолдануға үйретті, көбінесе гольф алаңында түндегі шабуылдарды имитациялап жаттығулар өткізді. Холлдың өзі Джедбург тобының басшысы болуы тиіс еді, олар Данияға парашютпен түсіп, жау тылында арнайы операциялар жүргізуге жоспарланған. Бірақ операция "ОСС-те біреу Данияның тоғыр болып келетінін анықтаған соң тоқтатылды. Табиғи өсімдік жамылғысы өте аз. [Оккупацияланған Германия аумағында] арнайы операциялар тобы 72 сағаттан астам сақталуына үміттенуге болатын еді". 1944 жылы Англиядағы қызметі барысында Холл оккупацияланған Франциядағы Джедбург тобына қосылып, D күнінен кейінгі қарсылық қозғалысын үйлестіруге тағайындалды. Алайда операция жоспарланғандай болмады. Холл Францияға парашютпен секірді және Джедбург тобымен байланыс жасады, бірақ генерал Джордж С. Паттонның танк дивизияларының күтпеген шабуылы бірнеше сағат бұрын осы аймақты басып алғанын және ол достық территорияға түскенін білді. Холл екі күннен кейін Лондонға қайтып келді.
Соғыс және еске алу
Герман Вуктың "Соғыс және естелік" тарихи романында және оның телесериалындағы ойдан шығарылған Лесли Слот Джедбургтер қатарына қосылып, француз қарсыласын ұйымдастыру үшін командаға жетекшілік етеді.
Қараңғылық шеті
1985 жылы BBC триллері «Edge of Darkness» сериалындағы маңызды американдық кейіпкер Джедбург деп аталған, бұл OSS-тің «Операция Джедбург» операциясына қатысқандығына сілтеме жасайды.