Кіріспе

Орфографиялық проекцияның түрі: бейне ойындардағы аксонометриялық проекция.

Аксонометриялық проекция – объектінің көлемді суретін жасау үшін қолданылатын орфографиялық проекцияның бір түрі. Онда объект бір немесе бірнеше осі бойынша бұрылып, бірнеше жағы көрсетіледі.

Шолу

"Аксонометрия" – "осьтер бойымен өлшеу" дегенді білдіреді. Немец әдебиетінде аксонометрия Польке теоремасына негізделген, сондықтан аксонометриялық проекцияның көлемі параллель проекцияның барлық түрлерін қамти алады, оның ішінде орфографиялық проекция (және көп көріністі проекция) ғана емес, сонымен қатар көлбеу проекция да. Дегенмен, неміс әдебиетінен тыс жерлерде "аксонометриялық" термині кейде объектінің бас осьтері проекция жазықтығына перпендикуляр емес орфографиялық көріністер мен объектінің бас осьтері проекция жазықтығына перпендикуляр орфографиялық көріністерді ажырату үшін ғана қолданылады. (Көп көріністі проекцияда бұлар тиісінше қосымша көріністер және негізгі көріністер деп аталады.) Қызығы, "орфографиялық проекция" термині кейде тек негізгі көріністерге ғана қолданылады. Осылайша, неміс әдебиетінде "аксонометриялық проекция" жалпы "параллель проекция" деген сөздің синонимі ретінде қарастырылуы мүмкін; бірақ ағылшын әдебиетінде "аксонометриялық проекция" "көп көріністі орфографиялық проекция" ішінде "қосымша көрініс" (немесе "негізгі көрініс") деген сөздің синонимі ретінде қарастырылуы мүмкін. Аксонометриялық проекция кезінде объектінің масштабы оның орналасуына байланысты емес (яғни "алдыңғы" нысанның "артқы" нысанмен бірдей масштабы бар); нәтижесінде мұндай суреттер бұрмаланған сияқты көрінеді, себебі адам көруі мен фотосуретте перспективалық проекция қолданылады, онда объектінің қабылданатын масштабы көрерменнен оның қашықтығына және орналасуына байланысты. Бұл бұрмалау, қысқарудың болуы немесе болмауының тікелей салдары, егер объект көбінесе тікбұрышты элементтерден тұрса, әсіресе айқын байқалады. Осы шектеулерге қарамастан аксонометриялық проекция иллюстрация мақсатында пайдалы болуы мүмкін, әсіресе ол бір уақытта нақты өлшемдерді беруге мүмкіндік береді.

Үш түрі

Аксонометриялық проекцияның үш түрі — изометриялық проекция, диметриялық проекция және триметриялық проекция, бұрыштың ортогональдан ауытқуына байланысты. Әдетте аксонометриялық суретте, басқа пикториалды суреттердегідей, кеңістіктің бір осі тік көрсетіледі. Инженерлік сызбада аксонометриялық проекцияның ең көп қолданылатын түрі — изометриялық проекция, онда көру бағыты кеңістіктің үш осін теңдей қысқартылған етіп көрсетеді және олардың арасында 120° ортақ бұрыш болады. Қысқартудан туындаған бұрмалау біркелкі болғандықтан, ұзындықтар арасындағы пропорционалдық сақталады және осьтер ортақ масштабқа ие болады, бұл суреттен тікелей өлшеуді жеңілдетеді. Тағы бір артықшылығы — 120° бұрыштарды тек компас пен сызғыш көмегімен оңай салуға болады. Диметриялық проекцияда көру бағыты кеңістіктің үш осінің екеуін бірдей қысқартылған етіп көрсетеді, ал оларға сәйкес масштаб пен көрсету бұрыштары көру бұрышына қарай анықталады, үшінші бағыттың масштабы жеке анықталады. Диметриялық суреттерде өлшемдік жуықтаулар жиі кездеседі. Триметриялық проекцияда көру бағыты кеңістіктің барлық үш осін тең емес түрде қысқартылған етіп көрсетеді. Үш осьтің әрқайсысы бойынша масштаб және олардың арасындағы бұрыштар көру бұрышына сәйкес жеке анықталады. Триметриялық суреттерде өлшемдік жуықтаулар жиі кездеседі, ал триметриялық перспектива техникалық суреттерде сирек қолданылады. Фариш 1822 жылы "Изометриялық перспектива туралы" деген мақаласында өз идеяларын жариялаған, онда ол оптикалық бұрмалаудан ада, дәл техникалық суреттердің қажеттігін мойындады. Бұл оны изометрияны формулировать итермеледі. Изометрия "тең өлшемдер" дегенді білдіреді, өйткені биіктік, ен және тереңдік үшін бірдей масштаб қолданылады. XIX ғасырдың ортасынан бастап, Ян Крикке (2006) бойынша, ғылым авторы және Medium журналисі Ян Криккеге сәйкес, аксонометрия және онымен байланысты бейнелі грамматика визуалды есептеулер мен инженерлік сызбаның енгізілуімен жаңа маңызға ие болды.

Шектеулер

Параллель проекцияның басқа түрлері сияқты, аксонометриялық проекциямен салынған нысандар көрерменге жақын не алыс болғандықтан үлкен не кішкентай болып көрінбейді. Бұл архитектуралық суреттер үшін пайдалы, себебі өлшемдерді суреттен тікелей алуға болады, бірақ нәтижесі – бұл перспективтік проекциядан өзгеше, адамның көру қабілеті немесе фотосуретте осылай жұмыс істемейді, бұл көзге бұрмалаушылық әсерін береді. Сонымен қатар, оң жақтағы суретте көрсетілгендей, тереңдік пен биіктікті анықтау қиын жағдайлар туындауы мүмкін. Бұл көру алшақтығы оптикалық өнерде және «мүмкін емес нысандар» суреттерінде қолданылған. М.С. Эшердің «Сарысу» (1961) суреті қатаң аксонометриялық болмаса да, су арнасы өздігінен төмен қарай ағып, кейін қайшылықпен қайтадан бастапқы нүктесіне құлайтын сияқты көрінеді. Осылайша, су энергия сақталу заңына қайшы келеді.