Кіріспе

Объектінің және оның айналасындағы кеңістіктің қалыпты фокус арақашықтығынан өзгешеленуі. Фотография мен кинематографияда перспективалық бұрмалау – объектінің және оның айналасындағы кеңістіктің қалыпты фокус арақашықтығында көрінетіндей болмауы, бұл жақын және алыс нысандардың салыстырмалы өлшемдерінен туындайды. Перспективалық бұрмалау бейне түсірілген және қаралатын арақашықтықтардың қатынасына байланысты анықталады, себебі бейнедегі көру бұрышы (түсірілгенде) қаралатын көру бұрышынан кеңірек немесе таррақ болады, соның салдарынан күтілетіннен өзгеше салыстырмалы арақашықтықтар пайда болады. Осы ұғыммен байланысты осьтік ұлғайту – берілген ұлғайтудағы нысандардың көрінетін тереңдігі. Перспективалық бұрмалау екі түрге бөлінеді: кеңейту бұрмалауы және сығу бұрмалауы, ал бірдей көріс өрісі бар суреттерде кең бұрышты бұрмалау және ұзынша линза немесе телеобъектив бұрмалауы деп те аталады. Кең бұрышты линзаны қолданып, жақыннан түсірілген суреттерде кеңейту немесе кең бұрышты бұрмалауды көруге болады. Линзаға жақын нысандар алыстағы нысандарға қарағанда пропорционалды түрде үлкендеуі мүмкін, ал алыстағы нысандар пропорционалды түрде кішірейіп, алысқа кеткендей көрінеді – арақашықтықтар кеңейеді. Сығу, ұзынша линза немесе телеобъектив бұрмалауы ұзын фокус линзасын немесе одан да көп қолданылатын телеобъективтің (қалыпты линзадан тар көру бұрышымен) қолданып, алыстан түсірілген суреттерде көрінеді. Алыстағы нысандар шамамен бірдей өлшемде көрінеді, ал жақын нысандар пропорционалды түрде кішірейеді, ал алыстағы нысандар пропорционалды түрде үлкейеді, сондықтан көрермен алыстағы нысандар арасындағы арақашықтықты анықтай алмайды – арақашықтықтар сығылады. Екі сурет бірдей қашықтықтан түсірілсе, қолданылған линзаға қарамастан, бірдей перспективалық геометрияны көрсетеді. Дегенмен, кең бұрышты линзалардың көру бұрышы кең болғандықтан, олар көбінесе жақыннан қолданылады, ал телеобъективтердің көру бұрышы тар болғандықтан, олар көбінесе алыстан қолданылады. Мысалы, егер сіз қалыпты линзамен біреудің бетін түсіруге қашықтықта тұрсаңыз, дәл сол қашықтықтан кең бұрышты линзамен немесе телеобъективпен түсірілген сурет бетінде дәл сол сызықтық перспективалық геометрияны көрсетеді, бірақ кең бұрышты линза бүкіл денені түсіруге мүмкіндік береді, ал телеобъектив тек мұрынды түсіреді. Алайда, осы үш суреттен алынған бірдей бөліктер бірдей перспективалық бұрмалауды көрсетеді – мұрын үш суретте де бірдей көрінеді. Керісінше, егер үш линза да беттің көріс өрісін толықтыратындай арақашықтықтардан қолданылса, кең бұрышты линза жақыннан қолданылады, мұрынды қалған суретке қарағанда үлкендейтіп көрсетеді, ал телеобъектив алыстан қолданылады, мұрынды қалған суретке қарағанда кішірейтіп көрсетеді. Фотографиядан тыс, кеңейту бұрмалауы көптеген адамдарға жанама көрініс айналарынан ("көзге көрінетін нысандар көрінетіннен жақын") және көзге қарау тесіктерінен таныс, бірақ олар көбінесе балық көзі линзасын қолданады, бұл басқа бұрмалауды көрсетеді. Сығу бұрмалауы көбінесе бинокльдер немесе телескоптар арқылы қараған кезде, мысалы, телескоптық көріністерде байқалады, ал ұқсас эффект тұрақты ойық жолақты фотосуретте, әсіресе фиништік фотода көрінеді, онда барлық түсіру түсірілімге параллель болып, перспективаны толығымен жояды (жақтан қарау).

Бұған әсер ететін факторлар

Перспективаның бұрмалануына екі фактордың арақатынасы әсер етеді: камерамен түсірілген бейнедегі көру бұрышы және нысанның суреті көрсетілген немесе қаралатын көру бұрышы.

Сурет түсіру бұрышы

Фотосуреттерді қалыпты қарау қашықтығынан қарағанда, бейне түсірілген көру бұрышы перспективалық бұрмаланудың толыққанды себебі болады. "Өзгертілмеген" фотосуреттер көріністі бұрмалай алмайды деген жалпы қабылдау дұрыс емес. Перспективалық бұрмалану әсіресе кең бұрышты линзалармен жақын қашықтықтан түсірілген портреттерде байқалады. Олар көбінесе жағымсыз әсер қалдырады, мұрынды беттің қалған бөлігіне қарағанда үлкендей көрсетеді және бет әлпетін бұрмалайды. Сол нысанды бірдей кадрға түсіру үшін орташа телеобъективті немесе ұзын фокус линзасын (тар көру бұрышымен) қолданғанда бейне тегістеліп, көбірек ұнайтын перспективаға ие болады. Сондықтан, 35 мм камера үшін 85-тен 135 мм-ге дейінгі фокус аралығындағы линзалар әдетте жақсы портреттік линзалар деп есептеледі. Дегенмен, фотосурет пейзаж бағытында немесе портрет бағытында түсірілгенінің маңызы бар. 50 мм линза пейзаж бағытында адамдарды суретке түсіруге қолайлы. Керісінше, портреттер үшін тым ұзын фокус аралығы бар линзаларды қолдану бет әлпетін тым тегістеп жіберуі мүмкін, бұл да көрерменге ұнамауы ықтимал.

Фотосуретті көру қашықтығы

Фотосуреттер көбінесе олардың диагоналіне шамамен тең қашықтықтан қаралады. Осы қашықтықтан қарағанда, түсірілім кезіндегі көру бұрышынан туындаған бұрмалаулар байқалады. Дегенмен, теориялық тұрғыдан алғанда, егер кең бұрышты (экстенсиялық) бұрмалауды көрсететін суреттерді жақын қашықтықтан қарасаңыз, осылайша көрсетілімнің көру бұрышын кеңейтіп, құбылыстың әсері азаяды. Сол сияқты, телефото (қысылу) бұрмалауын көрсететін суреттерді алыс қашықтықтан қарасаңыз, көрсетілімнің көру бұрышын тарылтып, бұл әсерді азайтуға болады. Екі жағдайда да, белгілі бір шекті қашықтықта көзге көрінетін бұрмалау толығымен жоғалады.

Мысалдар

Төменде үш фотосуреттен тұратын серия бір жағдайды бір тұрғыдан, үш түрлі объективпен түсірілгенін көрсетеді: кең бұрышты объектив, стандартты объектив және телеобъектив. Абайлаңыз, кадрдағы пропорциялар көру бұрышына байланысты өзгермейді. Егер кең бұрышты және стандартты объективтермен түсірілген фотосуреттер телеобъективпен түсірілген фотосуреттегідей бір жағдайды көрсету үшін қиылып алынса, онда суреттердің мазмұны толықтай бірдей болар еді. Пропорциялардың көзге көрінетін айырмашылығы стандартты және кең бұрышты объективтермен түсірілген фотосуреттердегі кадрдың шеттеріне қосылған қосымша мазмұнға байланысты туындайды. Төменде төрт фотосуреттен тұратын серия төрт түрлі объективпен мүмкіндігінше бірдей кадрға түсірілген нысанды көрсетеді. Әр объективтің әртүрлі көру бұрышының нәтижесінде фотограф әр суретте нысанға жақындады. Көру бұрышының айтарлықтай өзгеретініне назар аударыңыз (әр суреттегі фонды салыстырыңыз), сондай-ақ нысандар арасындағы қашықтық әр келесі суретте үлкендейіп көрінеді. Оң төменгі бұрыштағы төртінші сурет, ең кең бұрышты объективпен түсірілген, онда нысанның артындағы ғимарат шындығындағыдан әлдеқайда алыс көрінеді.

Техникалық негіздер

Перспективаның бұрмалануы көбінесе қасақана болмаған жағдайда мазасыздық тудырса да, оны көркемдік мақсаттар үшін де қасақана қолдануға болады. Кең бұрышты бұрмалау көбінесе сахнаның кейбір элементтерін басқа элементтерден ірі және кеңістікте алыс етіп көрсету арқылы оларды баса көрсету үшін қолданылады. Сығымдау (телефото) бұрмалануы жиі тығыздық сезімін беру үшін ғимараттар немесе автомобильдер сияқты алыс объектілер арасындағы қашықтықты қысқартылған етіп көрсетуге пайдаланылады. Ұзын линзалар нысананы одан да ірілеу көрсетіп, қашықтықты қысқартады және (алдыңғы планға назар аударғанда) тереңдік аз болғандықтан фонды бүркіткіл етеді. Кең линзалар нысандар арасындағы қашықтықты ұлғайтады, сонымен қатар тереңдік бойынша суретті анық көрсетеді. Кең бұрышты линзаны қолданғандағы тағы бір нәтиже – камера нысанаға перпендикуляр бағытталмаған кезде перспективаның күрт бұрмалануы: параллель сызықтар қалыпты линзамен салыстырғанда бірдей жылдамдықпен жиналады, бірақ жалпы көру өрісінің кеңдігіне байланысты одан да көп жиналады. Мысалы, камераны жерден жоғары қарай бағыттағанда ғимараттар нысанадан бірдей қашықтықтағы қалыпты линзамен түсірілгендегіден гөрі артқа қарай одан да күшті құлайтын сияқты көрінеді, себебі кең бұрышты түсірілімде нысананың көбірек бөлігі көрінеді. Әртүрлі линзалар нысананың мөлшерін сақтау үшін әдетте әртүрлі камера-нысана арақашықтығын қажет етеді, сондықтан көру бұрышын өзгерту перспективаны жанама түрде бұрмалауға мүмкіндік береді, нысана мен фонның салыстырмалы мөлшерін өзгертеді. Егер көру өрісінің мөлшері бірдей сақталса, кең бұрышты линзалар нысаналарды жоғарыда аталған жиналатын сызықтармен бірге мөлшерлік айырмашылықтарды енгізу арқылы ірі көрінеді, ал нысана мен фон арасындағы қашықтықты ұлғайту арқылы нысананың айналасындағы бөлмелер мен кеңістіктерді кеңірек етеді (кеңейтілген перспектива).

Көңіл күй әсері және танымал қолданыстары

Тура сызықты экстремалды кең бұрышты линзалардың тудыратын перспективалық бұрмалаудың көңіл-күйге әсері – нәтижедегі бейне гротеск және мазасыз болып көрінеді, бірақ қисық сызықты «балық көзі» линзалары сияқты шынайы емес сезім тудырмайды, олар баррель тәрізді бұрмалау көрсетеді. Бұл әсер камера нысанаға неғұрлым жақын болса, соғұрлым айқын байқалады, себебі фокус аралығының ұзындығы бірдей болғанда бұрмалаудың мөлшері артады. Экстремалды перспективалық бұрмалау арқылы ерекше стильдік қолтаңбаны қол жеткізу үшін тура сызықты ультра кең бұрышты линзаларды жиі қолданатын белгілі режиссер – Терри Гиллиам. Стэнли Кубрик («Жақын қадамдар» және «Доктор Стрэнджлав» фильмдерінде) және Орсон Уэллс («Іс», ішінара Орсон Уэллстің Лондондағы «Төрт клуб мүшесі» бөлімінде), Сэм Пеккинпа («Ит жүрек») және Сидни Люмет («Қылмыс») де бірнеше рет осылай істеген, бірақ көбінесе бірнеше кадрлар немесе эпизодтар үшін ғана, ал Гиллиам 14 мм-ден ұзын линзаны дерлік қолданбайды, бұл осы фокус аралығындағы линзаларға кино өндірісшілер арасында «Гиллиам» деген бейресми лақап атты алып келді. Гиллиамның ықпалымен шыққан екі француз режиссері – Жан-Пьер Жюне мен Марк Каро, өзінің ең «Гиллиамдық» екі фильмінде – «Деликатессен» және «Жоғалған балалар қаласында» оның кең бұрышты фотосуреттерін пайдаланды. Орсон Уэллстің «Ісі» американдық эмигрант Монти Пайтон комедиялық труппасына қосылғанға дейін көп жыл бұрын Гиллиамның стильдік қолтаңбасына күшті әсер еткенімен, Уэллс үшін бұл стиль бір ғана фильмге тән болды. Кең бұрышты линзаларға тән гротеск, мазасыз көңіл-күй әсеріне байланысты, мұндай перспективалық бұрмалауды қолданатын фильмдерді екі санатқа бөлуге болады: Біріншіден, әзіл-қалжыңды және сюрреалистік сатира мен фантастика, сондай-ақ қара комедия (Гиллиам, Жюне және Каро, Орсон Уэллс, «Доктор Стрэнджлав»), екіншіден, әлеуметтік конвенциялар, ұжымдық қоғам және/немесе көшбасшылардың мотивтері мен іс-әрекеттерін гротеск және абсурд ретінде бейнелейтін, сонымен қатар көбінесе индивидуализмге және сырттан келгендерге жаулы, конформистік құндылықтары бар тирандық кейіпкерлерді көрсететін реалистік фильмдер («Жақын қадамдар», «Ит жүрек», «Қылмыс»). Фокус аралығы спектрінің екінші шегінде Лени Рифеншталь «Еркінің жеңісі» фильмінде үлкен көрерменді сығып көрсету үшін экстремалды телефото линзаларды қолданды, ал Фюрер Адольф Гитлерді қалыпты линзалар арқылы және көбінесе төмен бұрыштан түсірді, осылайша оны салыстырмалы түрде биік көрсетуге болады. Кинематографияда перспективалық бұрмалау «камера ішіндегі» ерекше эффектке де әсер етеді, яғни долли-зумға, онда зум линзасы нысанаға қарай камера қозғалғанда бірдей уақытта артқа зумдайды, нысананы кадрдағы бірдей өлшемде ұстап тұру үшін, ал фон нысанаға қатысты «өлшемін өзгертеді». Бұл эффект «Алқызыл» және «Жау» фильмдерінде танымал болды. Бұған мысал «Сақиналардың иесі» фильмінің алғашқы бөлімінде де көрінеді, қара атты шабандоз жолмен төмен түсетін кезде. Долли-зум жолдағы қысылу әсерін жасау үшін қолданылады.

Мысалдар

Төмендегі гондолалардың суреті кеңейту бұрмалауының мысалы, ал одан төмендегі ғимараттардың суреті – сығылу бұрмалауының мысалы.