Кіріспе
Шалкилл өзені (Schuylkill River, жергілікті тілінде SKOOLkil, SKOOkəl) – АҚШ-тың Пенсильвания штатының шығысындағы өзен. Ол Поттсвилл қаласынан Филадельфияға қарай 217 шақырым (135 миль) ағып, онда Делавэр өзенімен қосылып, оның ірі салаларының біріне айналады. Өзеннің су жиналатын алабы толығымен Пенсильвания штатының шегінде орналасқан, Ридж және Долина Аппалач тауларынан Пьемонт арқылы Атлант жазығына дейін созылады. Тарихи тұрғыдан, Шалкилл Сюскеханнок және Ленапе тайпаларының жерінде жатқан. 1682 жылы Уильям Пенн Ленапе тайпасынан сатып алынған жерлерге, Шалкилл және Делавэр өзендері арасында Филадельфия қаласын құрды. Шалкилл өзені қаланың және айналасындағы аймақтың дамуына үлкен үлес қосты. Көп жылдар бойы көліктік арна ретінде пайдаланылған өзен 1825 жылы Шалкилл каналы арқылы толыққанды кеме жүзе алатын болды. Содан кейін 1838 жылы Ридинг темір жолының басты тармағы, ал 1884 жылы Пенсильвания темір жолының Шалкилл тармағы салынды. Осы дәліздер арқылы Пенсильванияның Көмір аймағынан миллиондаған тонна антрацит көмірі Шалкилл өзенімен тасылды. Канал 1931 жылы қолданудан шығарылды, ал 1959 жылы Шалкилл тас жолы аяқталды. 19 және 20 ғасырларда өнеркәсіптік ластану және тау-кен шөгінділері өзенге зиян келтірді. Су сапасы туралы ерте алаңдаушылық 1812 жылы Фэрмоунт паркін құруға себеп болды. 1972 жылы «Таза су туралы» заң қабылдануымен қосымша қорғау шаралары қолданылды, ал 1978 жылы Шалкилл Пенсильвания штатының алғашқы көрнекті өзені деп жарияланды. Содан бері су сапасы көтерілді. Фэрмоунт тоғанының үстіндегі Шалкилл өзені 1858 жылы Шалкилл теңізшілер клубы құрылғаннан бері жүзу спортына арналған маңызды орын болып табылады. Соңғы онжылдықтарда өзен бойында Шалкилл өзенінің велосипед және жаяу жолы салынды. Шалкилл мұралық дәлізі 1995 жылы Пенсильвания мұралық паркі, ал 2000 жылы ұлттық мұралық аймақ деп жарияланды, бұл өзеннің тарихи, экологиялық және ойын-сауық маңыздылығын арттыруға бағытталған.
The Schuylkill River ('/s//k//uː//l//k//ɪ//l/ SKOOLkil, /local/'/s//k//uː//k//ə//l/ SKOOkəl) is a river in eastern Pennsylvania. It flows for 135 mile (217 km) from Pottsville southeast to Philadelphia, where it joins the Delaware River as one of its largest tributaries. The river's watershed of about lies entirely within the state of Pennsylvania, stretching from the Ridge and Valley Appalachians through the Piedmont to the Atlantic Plain. Historically the Schuylkill lay within the territory of the Susquehannock and Lenape peoples. In 1682, William Penn founded the city of Philadelphia between the Schuylkill and Delaware rivers on lands purchased from the Lenape. The Schuylkill River became key in the development of the city and the surrounding region. While long used for transport, the river was made fully navigable via the Schuylkill Canal in 1825, followed by the construction of the Reading Railroad Main Line in 1838 and the Pennsylvania Railroad Schuylkill Branch in 1884. Through these corridors, millions of tons of anthracite coal flowed down the Schuylkill from Pennsylvania's Coal Region. The canal was abandoned in 1931, while the Schuylkill Expressway was completed in 1959. Industrial pollution and mining silt plagued the river in the 19th and 20th centuries. Early concerns over water quality led to the creation of Fairmount Park in 1812. Protections came with the 1972 passing of the Clean Water Act, and the Schuylkill was designated as the first Pennsylvania Scenic River in 1978. Water quality has largely recovered in the years since. The Schuylkill River above Fairmount Dam has been a major rowing venue since the founding of the Schuylkill Navy in 1858. In recent decades the Schuylkill River Trail cycle and foot path has been constructed along the river. The Schuylkill Heritage Corridor was designated a Pennsylvania Heritage Park in 1995 and a National Heritage Area in 2000 to promote the river's historic, environmental, and recreational significance.
Курс
Скуилкиллдің шығыс тармағының бастауы, Тускарора көлінің оңтүстігіндегі бір қыратта, Кіші Скуилкилл өзенімен суайдыру шекарасында, қатты кенделген жерде орналасқан. Тускарора ауылынан шамамен бір шақырым шығысқа және Тамакуадан бір шақырым батысқа қарай, Скуилкилл округіндегі Тускарора Спрингс қаласында. Тускарора көлі – Кіші Скуилкиллдің бір бастауы. Батыс тармақ Минерсвилл маңынан басталып, Шюилкилл-Хейвен қаласында шығыс тармағымен бірігеді. Одан кейін Порт-Клинтон қаласында Кіші Скуилкилл өзенімен төмен ағыста қосылады. Талпехокен ағыны Редингтің батыс жиегінде оған қосылады. Виссахикон ағыны Филадельфияның солтүстік-батысында оған қосылады. Басқа ірі салалары: Мейден, Манатауни, Френч және Перкиомен. Скуилкилл, Делавэр өзеніне Филадельфия халықаралық әуежайының солтүстік-шығысында орналасқан, бұрынғы Филадельфия әскери-теңіз базасының, қазіргі Филадельфия әскери-теңіз бизнес орталығының орнында қосылады.
Атауы
Лени Ленапе (осы өзеннің айналасындағы аймақтың алғашқы тұрғындары) (еуропалық қоныс аударушылар оларды Делавэр үндістері деп атады). Бұл өзеннің тарихи бір ғана аты болған-жоқпын анық емес. Ленапелер өзенді Ганшоуаханэ деп атаған (бұл "құлайтын/қоңыр сулар" дегенді білдіреді) деген дәлелдер бар. Сондай-ақ, ленапилер өзенді Тулпехане ("Тасбақа өзені") немесе Тулпехакинк ("Тасбақа орны") деп атаған деген пікірлер де бар. Рединг қаласының жанында Тулпехокен деп аталатын саласы бар. Өзенді алғаш рет зерттеген еуропалықтар Нидерланды, Швеция және кейін Англиядан келді. Тарихи құжаттарда еуропалықтар қолданған түрлі атаулар, соның ішінде Манайунк, Манаджунг, Манайунк және Лени Бикби атаулары кездеседі. Швециялықтар оны Менежаксе немесе Скиар деп атаған. Кейін ағылшыздар өзеннің (сол кездегі) бастауын Редингке жақын жерде Тулпехокен деп атады. Одан кейін өзен голланд тілінде Schuylkill деп аталды. "Килл" сөзі "ағыс" (мысалы, Дордче Кил) дегенді білдіреді, ал "схуйлен" (қазіргі жазуы wikt:schuilen) "жасыру, тығылу" немесе "паналау, қорғану" деген мағына береді. Бұл атаудың бір түсіндірмесі бойынша, ол "жасырын өзен", "тығылып ағатын өзен" немесе "қорғалған ағыс" деп аударылады және өзеннің Делавэр өзенімен қосылатын жеріне қатысты, ол орын тығыз өсімдіктермен жасырылған. Бұл атау дәстүрлі түрде 1633 жылы "Шюилкилл өзенінің жағасында" жер сатып алған Голландияның Батыс Үндістан компаниясының өкілі Арент Корсенге (немесе Арент Корсенге) жатқызылады. Тағы бір түсіндірме бойынша, бұл атау Лени Ленапе тайпаларының альгонкин тілдерінің бірінде "жасырын жаға" деп аударылады.
Алдын ала есеп айырысу
Құдіретті Сускехенок конфедерациясы Шкуилкилл бойындағы аумақты аң аулау алабы деп санады, сондай-ақ олар Чесапик шығанағының жағалауларындағы жерлерді, Потомак өзенінің сол жағалауына дейін, Поухатан конфедерациясымен қатар, саудагерлер алғаш рет Делавэр өзенінде тоқтағанда және 1600-жылдардың басында қоныс аударушылар келгенде пайдаланды. Көптеген салалы өзендерге ие болғандықтан, Скуилкилл Бобер соғыстарының алғашқы жылдарындағы оқиғалардың ортасы болды, сол кезде Ленапе тайпасы жеңіске жеткен Сускехеноктарға тәуелді болды. Сускехеноктар – ирокез халқы, олар өз туыстарымен де жиі дауласып тұратын.
18 ғасыр
Америкалық патриот, қағаз жасаушы Фредерик Бикинг Америка революциясына дейін осы өзенде балық шаруашылығына ие болған. Ал Томас Пэйн француз революциясының себебінен "ірі жұмыстардан" бас тарғанға дейін, осы өзенге темір көпір салу үшін азаматтарды қаржыландыруға көндіруге тырысып, сәтті болмады.
19 ғасыр
Келесі бірнеше онжылдықтарда өнеркәсіпшілер Джозия Уайт және оның шәкірті әрі серігі Эрскин Хазард Джефферсон басшылығының кезінде Скуилкилл сарқылында темір өнеркәсібін құрды. Уайт өз сым комбинатынан жасалған кабельдермен аспалы көпір салды. 1812 жылғы соғыс кезінде екеуі антрацит көмірінен алғашқы партияны алды, оны тұрақты түрде жағу өте қиын болды. Олар оны өнеркәсіптік мақсатта қолданудың жолдарын тәжірибелеп көрді, бұл шығыс қалаларындағы ондаған жылдар бойы созылған энергия дағдарысын шешуге қажетті білімді берді. Содан кейін екеуі 1762 жылдан бастап қабылданған заңдарға сәйкес Скуилкиллде кеме жүруді жақсартуға күш салды. 1816 жылы энергия ресурстарын қажет етіп, басқа инвесторлардың Schuylkill каналын салуды жеделдетуге құлшынбауынан көңілі қалған екеуі Lehigh Coal & Navigation Company компаниясының кен орындарын иелену құқығын сатып алды, одан акционерлер бас тартып жатқан еді. Олар Лехайды жақсартуға арналған жарғының мерзімі бітіп қалғанша күтті, нәтижесінде 1818 жылы екі инвестор тобы өнеркәсіптік революцияны бастаған екі қосымша компания құрды: Lehigh Coal Company және Lehigh Coal & Navigation Company. Уайттың жоспары бойынша, соңғы компания Лехай өзенінде кеме жүруді жақсартты, оның Bear Trap Locks дизайнын пайдаланып, 1820 жылдың желтоқсанына дейін Филадельфия портына 365 тоннадан астам антрацит жеткізді – акционерлерге берген уәдесінен төрт жыл бұрын. Бұл жетістік, сондай-ақ Нью-Йорктегі Эри каналының алғашқы пайдалануға берілген бөліктерінің ашылуы Schuylkill каналының акционерлерін жұмысты қаржыландыруға итермеледі. Он жылдан астам уақыт бойы тоқтап тұрған жоба капиталдық инвестициялармен қамтамасыз етіліп, 1822 жылы іске қосылды – сол жылы Lehigh компаниялары бірігіп, Lehigh Coal & Navigation Company құрды. Солтүстік каналдарда жиі кездесетін мұздың салдарынан зақымдалған жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін қосымша қаражат тартуға тура келді. Бұл жобалардың табысы және антрациттен (сол кездегі жаңа керемет отын) энергия мәселелерін шешу мүмкіндігі шығыста келесі онжылдықтарда каналдар салуға түрткі болды, ал коммерциялық мүмкіндіктер Иллинойс штатынан Атлант мұхитына дейін үш онжылдық бойы инвестициялар жасауға мүмкіндік берді, соның ішінде 1824 жылғы амбициялық Қоғамдық жұмыстар туралы негізгі заңы Филадельфияны Солтүстік-Батыс аумағының жаңадан пайда болған штаттарымен Питтсбургтегі Аллегхини және Огайо аңғарлары арқылы және Эри көлімен байланыстыруды көздеді. Штаттың орталығындағы Сускехана өзенінің кең салаларын пайдаланды. 1830 жылдары теміржол технологиясы мен жаңа теміржолдар қарқынды дамыды, ал Скуилкилл аңғары осы дамудың, сондай-ақ жаңа антрацит темір және тау-кен өнеркәсібінің орталығы болды. 1820 жылдан 1860 жылға дейін бүкіл аңғарда темір зауыттары, қорыту пештері, өңдеу фабрикалары, доменді пештер, доңғалағыш стандар, теміржол деполары, теміржолдар, қоймалар мен вокзалдар бой көтерді. Кішкентай шаруашылық ауылдары дамып, компаниялар қалаларына айналды, кейін шағын қалаларға өсті, өйткені ірі өнеркәсіп және оны қолдайтын бизнес жергілікті экономиканы өзгертті және халық саны көбейді. Өзенді қалпына келтіруге Бенджамин Франклиннің өсиетінен сол мақсатқа арналған қаражат бөлінді. Өзеннің тарихта бірнеше рет өртенгені белгілі, мысалы, 1892 жылдың қараша айында Филадельфиядағы Пойнт Бриз маңындағы мұнай зауытынан ағып шыққан мұнайдың беткі қабаты қайықтан абайсызда лақтырылған тұспалда тұтанып, өлім-жұлымға әкелді.
20 ғасыр
Өзеннің жоғары ағысындағы өнеркәсіптер, әсіресе көмір өндіру және оны тазарту операциялары, әсіресе бастау көздерінде, 20-ғасырдың басында өзеннің кеңінен лайлануына себеп болды. Өзеннің тереңдігі аз болды және көптеген қара түсті лайлы аралдармен толы еді. 20-ғасырдың басында жоғары ағыстағы көмір өндіру операциялары өзенге жыл сайын 3 миллион тоннадан астам лай жеткізді. 1948 жылы сол кездегі губернатор Джеймс Х. Дафф басшылығымен үлкен тазалау жұмыстары басталды. Өзен бойында 23 жинақтау алабы қазылды, оларға қазылып алынған лай жиналды. 1945 жылғы Лайсыздандыру заңы осы тазалау жұмысын бастауға көмектесті.
21 ғасыр
Өзеннің сапасы соңғы онжылдықтарда едәуір жақсарды. Манайунк бөгетінде шабақтардың көшіп өтуіне көмектесетін балық көтергіші салынды. Судың жақсы сапасын көрсететін шұбатырлар енді Монтгомери бөліктерінде жыл сайын пайда болады.
Көлік
Скуилкил өзенінің аңғары каналдар мен теміржол дәуірінде маңызды сауда жолы болған. Өзеннің өзі, Скуилкил каналы, Рединг теміржолы және Пенсильвания теміржолы 19 ғасырдың екінші онжылдығынан бастап 20 ғасырдың ортасына дейін маңызды тасымал арналары болды. Көліктік мүмкіндіктердің артуы және мемлекеттік және округтік деңгейдегі жолдар мен тас жолдар желілерінің дамуы бәсекелес екі көлік саласынан үстеме-үстеме бизнесті алып жатты. 1930 жылдардың ортасына қарай каналдардың икемсіздігі және географиялық тұрғыдан шектеулі клиенттер базасы, энергияны антрациттен басқаға ауыстыруға себеп болып, көптеген шығыс каналдарын құртты, сондықтан Лихай, Делавэр және Скуилкил каналдары Ұлы депрессия жылдарында қызметін тоқтатты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін автомобильдердің санының өсуі, қала маңындағы аудандардың дамуы және өнеркәсіптік ғимараттардың үкіметтік қолдауымен салынған тас жолдар мен жаңа мемлекетаралық тас жолдарға қызмет көрсететін алыс орналасқан парктеріне таралуы қалааралық теміржол тасымалын құртты; тіпті Мемлекетаралық сауда комитетінің ережелері теміржол операторлық компанияларын экономикалық тиімділігінен асып кеткен жағдайда да жолаушылар пойыздары қызметін сақтап тұруға міндеттеді, бұл теміржолдың кірісіне одан әрі нұқсан келтіріп, 1960 және 1970 жылдары саланың кең ауқымды құлдырауына әкелді. Теміржол жүктәрі әлі де 19 ғасырдың теміржолдары пайдаланған аңғардың көп бөлігін пайдаланады. Жолаушылар және қала маңындағы пойыздармен қызмет көрсету шектеулі. Бүгінде Филадельфия мен Норристоун арасындағы өзен бойындағы ескі теміржол төсегінің құқықтарында SEPTA-ның Манайунк/Норристоун желісі, бұрынғы Рединг теміржолы және Скуилкил өзен жолы орналасқан. Теміржол мен жолды өзеннен жоғары қарай қазіргіге қарағанда әрі қарай кеңейту жөніндегі жұмыстар жүргізілуде. Скуилкил өзен жолы Норристоуннан Монт Клэрге дейін өзен бойымен жалғасады, ал жобалаушылар оны Поттстауннан жоғарыдағы бөліктерге қосуды жоспарлап отыр. SEPTA аймақтық теміржол қызметі қазіргі уақытта Норристоуннан жоғары қарай бармайды. Скуилкил аңғарының жоғары жағында жолаушылар пойызы қызметін қайта жандандыру туралы ("Скуилкил аңғары метросы") жоспарлары әлі іске аспады. Скуилкил тас жолы (Мемлекетаралық 76) және АҚШ 422 тас жолы Филадельфиядан Валли-Фордж және Редингке дейін өзеннің бағытын ұстанады. Редингтен жоғары Пенсильвания 61 тас жолы негізгі өзен аңғарымен Скуилкил Гавенге дейін жалғасады, содан кейін шығыс тармағын Поттсвиллге дейін жалғастырады. АҚШ 209 тас жолы өзеннің шығыс тармағы бойымен Тускарорадағы бастауына дейін жалғасады. Филадельфияда Келли драйві (бұрынғы Ист Ривер драйв) және Мартин Лютер Кинг-младший драйв (бұрынғы Вест Ривер драйв) өзеннің бойымен орналасқан.
Демалыс
Скуилкиль өзені қайықпен жүзу, дракон қайықтары және аутриггерлік қайықтарды ұнататындар үшін танымал. 1858 жылы әуесқойлық ескек спортын дамыту мақсатында Филадельфия қаласының жанындағы өзен жағасында Скуилкиль флоты құрылды. Дад Вейл регатасы, жыл сайынғы ескек жарысы, Боутхаус Роу маңында өтіп, бүкіл континенттен келген мүмкіндігі шектеулі ескекшілердің қатысуымен жыл сайынғы BAYADA Home Health Care Regatta да осы жерде ұйымдастырылады. Сонымен қатар, әлемдегі ең ірі мектеп регатасы – Stotesbury Cup Regatta да осы өзенде өткізіледі. 1983 жылы қытайлық дракон қайықтары жарысы АҚШ-қа Скуилкиль арқылы таныстырылды, және әр жылдың маусым және қазан айларында екі ірі дракон қайықтары регатасы өткізіледі. Филадельфия қаласының шекарасынан тыс жерлерде су шаңғысы, жүзу және басқа да су спорты түрлері де кең таралған. Өзен жағалауын бақылайтын Скуилкиль өзені жолы – жаяу серуендеу, жүгіру, велосипед тебу, роликтермен сырғанау және басқа да көңіл көтеруге арналған көп мақсатты жол. Қазіргі уақытта жол Филадельфиядан Манайунк арқылы Монт Клэр ауылына дейін созылады, ол Скуилкиль каналының соңғы екі сулы бөлігінің орналасқан жері. Сонымен қатар, Поттстауннан басталып, Редингке қарай өзен ағысымен жоғары қарай созылатын жолдың бір бөлігі де бар. Делавэр өзенінен Редингке дейінгі жолды толықтыру жоспарлануда.
Кино және теледидар
2003 жылдан 2010 жылға дейін көрсетілген, Филадельфия полиция бөліміне негізделген CBS телеарнасының "Суық іс" сериалының бірнеше эпизодында "Суық іс" тобының әртүрлі мүшелері "Скуилкиллде жүзіп жүрген дене" табылғанын айтады. 2019 жылғы "Ирландиялық" фильмінде Роберт Де Ниро сомдаған мафиялық кісі өлтіруші Фрэнк Ширан, өзі қолданған қаруын Скуилкилл өзеніне лақтырып жібереді, сонда "Скуилкилл өзенінде барлығы қолданатын бір жер бар. Егер олар суға шұңғымашыларды жіберсе, олармен шағын мемлекетті де қаруландыруға болады" дейді. Скуилкилл өзені "Филадельфияда әрқашан күн ашық" сериалының бірнеше эпизодында сюжеттік желінің маңызды бөлігі болды. 2011 жылғы "Thunder Gun Express" эпизодында Дэнни ДеВито сомдаған Фрэнк Рейнольдс туристік кемені ұрлап, Скуилкиллден төмен саяхаттайды, бұл өзеннің "Филадельфиядағы барлық шешілмеген қылмыстар мен кісі өлтірулердің қоймасы" екенін айтады. 2013 жылғы "Mac Day" эпизодында Роб МакЭлхенни сомдаған Мак өзенге секіргендей көрінетін видео түсіреді, ал кейін оның туысы Кантри Мак, Шон Уильям Скотт сомдаған, одан да басым түсіп, шын мәнінде өзенге секіреді.
Музыка
2005 жылы Audioslave хард-рок тобының "Doesn't Remind Me" атты бейнеролигі Schuylkill өзені мен Манайунк ауданының жанында түсірілген. Schuylkill өзені 2015 жылы Филадельфиялық Joy Again инди-рок тобының "Looking Out for You" әніне түсірілген клиптің басында көрсетілген. 2017 жылы Филадельфиялық The War on Drugs рок-тобының "A Deeper Understanding" альбомынан шыққан "Pain" әніне түсірілген клипте топ өзенде баржада өнер көрсетіп жүзеді.