Кіріспе
Степан Томашевич немесе Степан II (шамамен 1438 – 25 мамыр 1463) – 1459 жылы Сербияның деспоты, ал 1461 жылдан 1463 жылға дейін Боснияның королі ретінде билік еткен босниялық Котроманич әулетінің соңғы өкілі. Степанның әкесі, король Томас, оған үлкен үміт арнаған. Оны бай дворян әйелге үйлендіру арқылы Хорватияға кеңейу әрекеті сәтсіз аяқталды, ал Миланның Сфорцаларымен одақ құру жөніндегі келіссөздер одан да беделді мүмкіндік туғанда тоқтатылды: Сербияның мұрагері Мариямен неке. 1459 жылдың сәуір айында болған осы оқиға Степанды көрші елдің қалдықтарының билеушісі етті. Мақсат – кеңейіп келе жатқан Осман империясына қарсы күресу үшін Босния патшалығы мен Сербия деспотатын Степанның басшылығымен біріктіру еді. Алайда Степанның католик діні Сербияда оның беделін түсірді. Ол тек екі ай билік еткеннен кейін, жақындап келе жатқан Осман әскерлеріне Сербияны тапсырып, әкесінің сарайына қашып кетті. Бұл оған Венгрия королі Матиас Корвин мен Еуропадағы басқа да христиан билеушілерінің наразылығын туғызды. 1461 жылдың шілдесінде әкесі қайтыс болғаннан кейін Степан таққа отырды және Киелі Тақтың (Holy See) алдынан тәж алған алғашқы босниялық король атанды. Дегенмен, патшалықтың өмір сүруіне Осман империясы тарапынан үнемі қауіп төндіріліп отырды. Король Степан Осман империясына қарсы тұруда ақсүйектердің бірауыздан қолдауын алды, бірақ қара халықтың қолдауы болмады. Ол Сербияны жоғалтқаны үшін оны кешірген және Боснияны христиандық әлем үшін сақтап қалу үшін онымен бірге жұмыс істеген Папа Пий II-мен белсенді хат алмасып тұрды. Венгрия королінің ықпалы басылды, бірақ Степанмен байланысқа түскен барлық батыс монархтары оған көмектесуден бас тартты. Матиас оған көмектеседі деген сеніммен Степан Осман сұлтаны Мехмед II Жеңімпазға дәстүрлі салықты төлеуден бас тартты, бұл Осман шапқыншылығына себеп болды. 1463 жылдың мамыр айында Мехмед Боснияға басып кірді, айтарлықтай қарсылыққа ұшырамады, Степанды тұтқынға алды және оның басын шапты. Осы жазалау Босния патшалығының Осман империясына құлауын білдірді.
Отбасы
1438 жылы туған Стефан Котроманич әулетінен тегін шығарған, босниялық ханзада Томас пен Вояча есімді қарапайым әйелдің екі ұлының бірі. Екінші ұлы жасөспірім кезінде қайтыс болды. Стефанның әкесі патша Остояның заңсыз ұлы және патша Твертко II билігіне таласқан Радивойдың кіші інісі болды. Томас саяси тұрғыдан белсенді болған жоқ және ағасы мен туысы арасындағы күреске қатыспады, бұл Осман империясы Босния Корольдігін ішкі дау-жанжалдарды қоздыру арқылы әлсіретуге тырысқан кезде оның отбасының тыныш өмір сүруіне жағдай жасады. Бұл жағдай ауруға шалдыққан және баласыз патша Твертко II Томасты мұрагер етіп тағайындағанда өзгерді. Патша көп ұзамай, 1443 жылдың қараша айында қайтыс болды, ал Стефанның әкесі таққа отырды. Босния шіркеуінде тәрбиеленген король Томас шамамен 1445 жылы римдік католицизміне көшті; Стивен Томашевич кейіннен бала кезінде Рим католик шіркеуінде крещениеден өткенін және латын әріптерін оқығандағын айтты. Осы кезде патша Томас, ұзақ жылдар бойы Косачаның билеушісі Степан Вукчич Косачамен соғысты бейбітшілікпен аяқтау үшін папа Евгений IV-тен анасымен жасаған некесін жоюды сұрады. Ашық соғыс 1446 жылы Стефанның әкесі Косачаның қызы Екатеринаға үйленгеннен кейін аяқталды, одан Стефанның Сигизмунд есімді ағасы және Екатерина есімді әпкесі дүниеге келді.
Неке
1450 жылдары король Томас өзінің алғашқы некесінен туған балалары үшін сәйкес жұбайларды жақсылап іздеді. 1451 жылы Стивеннің екі әпкесі үйленді, ал 1453 жылы Стивен де әкесінің ойына кірді. Венгрия королінің атынан Хорватияны билеуші бан ретінде басқарған Петар Таловацтың аллодиялық жерлерін бағындыруды көздеген Томас, Стивенді Таловацтың жесірі Хедвиг Гарайға үйлендіруге тырысты. Косача да бай жесірге үйленуге асықты, бұл қарулы қақтығысқа әкелді, бірақ Таловацтың мұрагерлерінің қорғанымен араласуына байланысты ешкім жеңе алмады. Стивен туралы ең алғашқы мәлімет 1455 жылдың 30 сәуірінде жазылған, онда Папа Калликст III Босния королі мен оның ұлын өзінің қорғауына алды. Томас королінің Стивенге деген амбициялары Батыс әлемімен жақын қарым-қатынас орнатуға тырысқанда күшейді. 1456 жылы ол Пападан ұлына әйел табуды сұрады, ол әйелдің король отбасынан болуын қалады. Милан герцогы Франческо I Сфорцаның заңсыз қызына Стивенді үйлендіру туралы келіссөздер көп ұзамай басталды, бірақ Стивеннің әкесі одан да жоғары үміттенді. 1458 жылы Сербияның деспоты Лазар Бранкович қайтыс болғаннан кейін, тақ мұрагерлік дау туды. Ол үш қызды қалдырып, ұлы болмағандықтан, мұрагер анық болмады, сондықтан билік соқыр ағасы Степан мен жесірі Елена Палеологина арасында бөлісті. Король Томас олардың әлсіздігін пайдаланып, 1445 жылы Сербияға жоғалтқан Шығыс Босния қалаларын қайтарып алды. Одан кейін ол Лазардың жесірі Елена Палеологинамен бейбіт келіссөздер жүргізді. Милан герцогының қызына ұлының үйлену перспективасынан бас тартып, Томас Еленамен келісімге келді: Стивен оның үш қызының үлкені, 11 жасар Еленаға үйленуге тиіс болды. Бұл неке Стивен үшін қалыңдықтың Византия императорлық отбасынан шыққандығымен ғана емес, сонымен қатар Сербия билігін күйеу жігітке әкелгенімен де маңызды болды. Венгрия королі Маттиас Корвин Стивеннің Еленамен некесіне келісті – Босния патшалығы мен Сербия деспотатын біріктіру арқылы оның патшалығы мен Осман империясы арасында берік буферлік аймақ құру оның мүддесіне сай болды, ол оларды Венгрияның вассалдық мемлекеттері деп есептеді. Венгрияның сеймі 1459 жылдың қаңтар айында Стивен Томашевичтің Сербияға құқығын бекітті.
Деспотизм
Степан өзінің ағасы Радивоймен бірге Сербияға аттанды, бірақ Османлы шапқындығы кезінде Бобовацтағы корольдік резиденциясынан қамаудан мүлттырып өтті. 1459 жылғы қасиетті аптада ол Шығыс православие деспотының астанасы Смедеревоға келді және 21 наурызда Сербия тағына отырды. Кіші жастағы Матиас патшаның регенті Михаил Силаги әскер басына келіп, қаланың бекінісін Степанға қиындықсыз тапсыруды қамтамасыз етті. Степанның Хеленмен некесі 1 сәуірде, Пасхадан кейінгі бірінші жексенбіде болды. Католиктерде өткен ықтимал рәсімнен кейін келін Мария деп аталды. Ол деспот атағын алды, бірақ бұл атақ мұрагерлік емес және нақты бір аумаққа байланысты емес, Византия императорының үсынысы еді. Мүмкін, оның қарындасы, Византияның соңғы императорлық отбасының мүшесі, император болмаған жағдайда оған бұл атақты беру құқығы бар деп сенген шығар. Тойдан кейін бір апта өткен соң Степан әйелінің ағасын Сербиядан қуды. Король Томас Милан герцогіна өзінің ұлының "барлық расиандардың келісімімен және еркімен" деспот болғанын мақтанды, бірақ Степанның үкімі аса танымал болған жоқ; әйелінің ағасына қатысты болған әрекеттері туралы жазған жылнамашылар оны дінбұзар деп айыптады. Степанның Сербиядағы билігінің қысқа ғана уақытқа созылатыны бастан-ақ белгілі болды. Османлы сұлтаны Мехмет ІІ Степанның таққа отыруын өзінің құқықтарын бұзу деп есептеді, себебі Османлылар да Сербияны өз вассалы мемлекеті деп санайтын. Мехмет маусым айында Смедеревоға шабуыл жасады, оны қорғауға тырысудың қажеті де болмады. Томас патша түріктердің назарын аудару үшін Боснияның ортасындағы Ходиджед бекінісін қоршауға тырысып, ұлына көмекке келді. Смедерево Мехметтің шабуылына төтеп бере алмайтынын білген Степан 20 маусымда бекіністі тапсырды. Бір жыл ішінде Османлылар Сербия мемлекетінің қалған бөлігін өз империясына қосып алды. Рим папасы Пий II "Расияға қақпа" деп атаған қаланың құлауынан кейін Степан отбасымен және туыстарымен бірге Боснияға қашып, әкесінің сарайында пана тапты. Венгрия королі Степанды және оның отбасын Османлыларға "көп алтынға" Смедерево бекінісін сатқан деп айыптады, ал папа алдымен оған сенді. Пийдің жеке тергеуі Степан бекіністі сатпағанын көрсетті, сондықтан папа бұл айыптаманы қайталаған жоқ. Османлы, босниялық және серб деректері сатқындық туралы ештеңе айтпайды, сондықтан бұл айыптама шындыққа негізделмеген. Сербияда туған янычар Константин Михайлович және Византиялық грек ғалымы Лаоник Холкокондил Степанның кінәсіздігін қорғап, Османлы әскерінің күшін атап көрсетті. Екеуі де Смедереводағы сербтердің босниялық үкіметке наразы екенін және Османлылардың жеңіске жететініне (сонымен қатар, олар мажарлардан гөрі діни төзімділік көрсететініне) сенгендіктен, Мехметті қарсы алып, оған қаланың кілттерін тапсырғанын айтты.
Біріккен Корольдікке кіру және таққа отырғызу
Король Томас скончался в июле 1461 года. Согласно более поздним сведениям, смерть Томаса была задумана Стефаном и Радивоем, и даже Матиас и Мехмед были замешаны в этом. Однако историки отвергают эти обвинения, указывая на то, что король заболел еще в июне. Стефан взошел на престол без затруднений. Он обеспечил, чтобы его дядя не оспаривал престолонаследие, щедро одарив его землей. Новый монарх принял помпезный титул, унаследованный от Твртко I, первого боснийского короля, именовав себя «Божьей милостью, король Сербии, Боснии, Приморских земель, Захлумии, Далмации, Хорватии и Западных земель», – несмотря на то, что Сербия к тому времени стала Османским пашалыком, Хорватия была потеряна для Венгрии в 1390-х годах, и ему пришлось умолять правительство Венецианской республики разрешить ему укрыться в Далмации в случае османского нападения. Сразу после восшествия на престол Стефан приступил к разрешению всех разногласий в королевской семье, чтобы укрепить свои позиции. Его отношения со своей мачехой, 37-летней королевой Екатериной, были напряженными при жизни его отца, но он теперь гарантировал, что она сохранит свой титул и привилегии. Ее отец, Стјепан Вукчич Косача, писал венецианским чиновникам, что король «принял ее как свою мать», поскольку Вояча уже умер к моменту его восшествия на престол. Косача был самым могущественным дворянином королевства и вел нескончаемый конфликт с отцом Стефана. Стефан Томашевич последовал совету венецианцев и помирился со своим отчимом, тем самым окончательно обеспечив полную поддержку дворянства своему королю. Затем он сосредоточился на улучшении экономики Боснии, которая при его правлении стала сильнее, чем когда-либо, и на обеспечении того, чтобы государство получало больше прибыли от процветающей металлообрабатывающей торговли. Проблемы вскоре возникли уже летом 1461 года, когда Павао Шпиранчич, управлявший Хорватией от имени венгерского короля и часто конфликтовавший с королем Томасом, захватил пограничный город. К концу лета Стефан и Косача готовились совместно напасть на него и разделить его территорию между собой. Венеция возражала, опасаясь, что крепости Клис и Островица, имеющие первостепенное значение для обороны Далмации, могут попасть в руки османов, если их сначала захватят боснийцы. Король Стефан не терял времени на укрепление своих отношений со Святым Престолом. Он отправил отчаянную просьбу папе Пию, прося его прислать епископов, крестоносное оружие и коронационную корону, а также рекомендовать его Матиасу Корвину. Стефан надеялся, что при настоятельном совете папы венгерский король согласится оказать ему военную помощь. 17 ноября, в день святого Григория Чудотворца, который по королевской просьбе был провозглашен «Защитником Боснии», папский легат и новоназначенный епископ Никола из Модруша короновал Стефана в церкви Святой Марии в Яйце. Это была последняя коронация, проведенная в Боснии, а также единственная, проведенная с короной, присланной из Рима. Это продемонстрировало, что с религиозными преследованиями, установленными Томасом, и с активной перепиской Стефана с папством Королевство Босния приобрело характер истинно католического государства только в конце своего существования. Поздняя попытка канонизации боснийской монархии серьезно оскорбила венгерского короля Матиаса, который рассматривал вмешательство папы в коронацию как посягательство на права венгерских королей. Матиас даже потребовал от папы отозвать свою поддержку Стефана. Папа Пий и епископ Иоанн Витез выступили посредниками в споре между королями Боснии и Венгрии, но переговоры шли нелегко. Отношения были окончательно налажены весной 1462 года. Матиаса побудила необходимость выкупить Святую Корону Стефана у императора Фридриха III, и Стефан был обязан внести свой вклад. В обмен на расположение венгерского короля Стефану также потребовалось уступить некоторые города, принести вассальную присягу и отказаться платить дань османам.
Османдықтардың басып кіруі
1462 жылдың көктемінде Мехмедтің Боснияны жаулап алуға бел буғаны белгілі болды. Степан мен Косача христиан басшыларынан көмек сұрады. Патша Папамен байланыста болды, ол өзінің легаттарын босниялық патша сарайында тұрақты тұруға жіберді және қауіп төндірген патшалықта мүмкіндігінше көп сарбаз бен қару-жарақ жинауға тырысты. Көршілес Рагуза Республикасының билігі албан билеушісі Скандербегтің қолдауын алуға көмектесті, кейіннен венециялықтар оның әскеріне Венеция Албаниясы арқылы Боснияға өтуге рұқсат берді. Венеция өзі ешқандай көмек көрсетпейтінін айтып, Степан мен Косача өз күштеріне сенуі керектігін ұсынды. Неаполь королі Фердинанд I сияқты басқалары ішкі мәселелерді айтып, тек моральдық қолдау ғана көрсетті. Шетелдік көмек алу үшін бар күшін салса да, король Степан ел ішінде қарсылыққа ниеттілік аз екенін байқады. Ол Папа Пийге жергілікті халықтың османдықтарға жақындығына шағымданды, бұл себебі тонаудың күшеюі мен аяқсыз соғыстар болуы мүмкін (тұрақты османдық үкіметіне қарағанда). Бұрын күштеп дін ауыстырылған босниялық шіркеудің ақсақалдарының үндемей келген наразылығы айқын көрінді. Бір замандасының айтуынша, Степан адалдықты арттыру үшін сыйлықтар мен құрмет көрсетіп, тіпті бұрынғы "еретиктерге" де бекіністі қалалар берді. Дегенмен, қорғаныс күш-жігеріне ең үлкен нұқсан – Косача мен оның ұлы Владислав Герцегович арасындағы ескі жанжалдың 1462 жылдың көктемінде қайта жандануы болды. Сол жылы Владислав Мехметтен көмек сұрады, ал Осман билеушісі оны қуана қабылдады. Матиас көмекке уәде бергенімен және Модруш епискобының ықпалымен Степан Томашевич 1462 жылдың маусымында ойсыз және өлімге әкелетін шешім қабылдады. Папа Пий күнделігіне "біреу қандай үмітке сүйеніп" патшаның "оның ата-бабалары ұзақ жылдар бойы Осман империясына төлеген салықтан бас тартып, жаулар Сава және Босна өзендерінің қосылған жерінде салған қалаға шабуыл жасады, осылай мажарлар мен славяндарды қорқытуды көздеді" деп жазды. Халкокондилдің айтуынша, Степан Осман елшісін қазынасына шақырып, оған салық ретінде бөлінген ақшаны көрсетті, бірақ оған османдықтардың шабуылына қарсы күресуге немесе жер аударылғанда осы ақшамен өмір сүруге ниетті екенін айтты. Мехмед Иесі Степанның бағынбауына және батылдығына ашуланды. Папа Степанның патшалығын басып алып, оны жоямын деген антын естіген соң, Модруш епискобын шақырып, оның сұлтанды ашуландырғаны үшін кінәлады. Ол Николайға Венгрияға барып, Осман империясына қарсы дереу шаралар қабылдауды бұйырды, бірақ христиан әлемінен Боснияға ешқандай көмек келмеді. Матиас, Скендербег және Рагузалықтар уәделерін орындамады. "Мен дауылды күтетін біріншімін. [ ] Менің әкем сіздің алдыңғыңыз Николай V-ке және венециялықтарға Константинопольдің құлауын болжады. Оған сенбеді. [ ] Қазір мен өзім туралы болжам жасаймын. Егер сен маған сеніп, көмектессең, құтқарыламын; әйтпесе, мен құримын және көптеген адамдар менен бірге құриды." Король Степанның Папа Пийге жазған хатынан үзінді. 1463 жылдың көктемінде Мехмед Адрианопольде 150 мың сарбаздан тұратын әскер жинап, Боснияға қарай жорыққа дайындалды. Көңілі құлаған Степан Томашевич сұлтанға жүгініп, соңғы сәтте онымен 15 жылдық бітімге келісуге тырысты. Константинович Османдықтардың босниялық елшілерді корольдің бітім туралы өтініші қабылданды деп алдағанын және ол оларды алдау туралы ескертуге тырысқанын мәлімдеді. Мехметтің әскері елшілер кеткеннен кейін бірден жолға шықты. Қалалар тез құлап, король Степан отбасымен және мүлкімен Бобовацтан Яйцеге қашып кетті. Махмуд паша Ангелович басқарған Осман әскері 19 мамырда Бобовацты қоршауға алды, келесі күні сұлтан оларға қосылды. Ангеловичке корольді тұтқындау тапсырылды. Бобовац қамауға екі жыл бойы төтеп бере алатынына сенген Степан Яйцеде әскер жинап, шетелдік көмекке үміттенді. Ол әйелі мен мүлкін Далмацияға, ал өгей анасы қалғандарын Рагузаға жіберді.
In the spring of 1463, Mehmed gathered an army of 150,000 men in Adrianople and prepared to march towards Bosnia. In his despair, Stephen Tomašević turned to the Sultan himself and tried at the last moment to procure a 15 year long truce with him. Konstantinović claimed that he was present when the Ottomans duped the Bosnian envoys into thinking that the King's request for truce was granted, and that he tried to warn them about the deceit. Mehmed's army set out right after the envoys. Fortresses fell rapidly, and King Stephen fled with his family and possessions from Bobovac to Jajce. The Ottoman army under the leadership of Mahmud Pasha Angelović laid siege to Bobovac on 19 May, with the Sultan joining them the following day. Angelović was tasked with capturing the King. Believing that Bobovac could withstand the siege for two years, Stephen planned to assemble an army in Jajce, still counting on foreign aid. He sent his wife with their possessions to Dalmatia, while his stepmother took the rest to Ragusa.
Тұтқындалу және өлім
Стивен Томашевич күткендей болмады, Бобовац бірнеше күннің ішінде түсті. Патша көршілес Хорватияға немесе Далмацияға қашудан басқа жолы қалмағанын түсінді. Ангелович оны тынымсыз қуды және Ключте жетті. Осман әскері қаланың қабырғасында патшаның жасырынып отырғанын білмей, бекіністің ішінде өтіп бара жатқанда, жергілікті бір адам ақша алған соң оның қайда екенін жариялады. Содан кейін бекініс төрт күн бойы қоршауға алынды. Оны тұтқындауға асыққан Ангелович елшілеріне патшаға, егер ол берілсе, оған ешқандай зиян келтірілмейтінін салтанатты түрде уәде берді және оған бостандыққа кепілдік беретін құжат жіберді. Азық-түлік пен оқ-дәрісі азайғандықтан, Стивен өзін және гарнизонын Ангеловичке тапсыруға шешім қабылдады. Ангелович оны, оның інісі Радивойды және 13 жасар туысы Твертконы Мехмедтің алдына Жайцеге алып келді. Стивен Мехмедтің құрметін алу үшін қолбасшылар мен қамандарға бас беру туралы бұйрықтар жіберді, бұл оның тұтқынға алушысына бір апта ішінде 70-тен астам қалаға ие болуға мүмкіндік берді. Алайда Мехмед Стивеннің өмірін сақтауды ниеттемеді және оны 25 мамырда шақырды. Стивен Ангеловичтің құжатын әкелді, бірақ Мехмедтің парсы туған мулласы Әли әл-Бистами, сұлтанның өз қызметшісінің білместен берген уәдесін орындауға міндетті емес екенін жариялаған фәтүа шығарды. Мүлла өзінің фәтүасының дұрыстығын көрсету үшін қылышын алып, Мехмедтің көз алдында Стивеннің басын шапты. Сұлтанның сарайында болғанын айтқан Бенаддетто Дей есімді жылнамашы Мехмедтің өзі Стивеннің басын шапқанын жазды. Кейінгі мәліметтер бойынша, Мехмед Стивеннің терісін сызып алған немесе оны ату нысанасы ретінде пайдаланған. Патшаның, оның інісінің, туысының және екі ақсүйек адамның өлімі Яйцеге жақын далада болды, ол содан бері Карево Полье ("Патшаның даласы") деп аталады.
Бағалау және мұра
Стивен Томашевич Яйце маңындағы төбеде жерленді. Еуропа оның өлімінен кейін бірнеше апта ішінде Босния мемлекетінің құлауын көргенде таң қалды. Елдің жылдам бағынуы Стивен мен оның ақсүйектері арасындағы нашар ынтымақтастықтың салдары деп есептеледі, бірақ оны халықтың төменгі моральдық жағдайымен және жаулап алудың сөзсіз болатынына деген жалпы сеніммен байланыстыру дәлірек болар. Сонымен қатар, діни тұрғыдан алуан түрлі босниялықтар көрші сербтер сияқты, егер Осман империясы басып алмаса, елдің Венгрия тарапынан басылып алатынын білді және олардың дін бостандығы шектеліп, салықтар жоғарылайтынын түсінді. Сондықтан қарсылық күтілгендей күшті болған жоқ. Рим папасы Пийдің Босния шіркеуінің жақтастары мемлекетке опасыздық жасады деген мәлімдемесі негізсіз. Стивен Томашевичтің жартылай бауырлары Константинопольге әкетіліп, ислам дініне ауыстырылды. Оның әйелі Екатерина патшайым Папалық штатқа кетіп, мемлекетті қайта жаңғыртуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады; Босния Стивеннің өлімінен 445 жыл өткен соң, 1908 жылы ғана Осман империясының құрамында болуын тоқтатты. Оның жесірі Мария патшайым өмірінің қалған бөлігін империяда өткізді. 1888 жылы хорват археологы Чиро Трухелка Яйце қаласына жақын орналасқан Кралев Гроб (Патша қабірі) деген елді мекенде қазба жұмыстарын жүргізіп, бассыз ересек ер адамның қаңқасын тапты. Басы кеудесінің үстіне қойылған, ал аузына екі монета салынған еді. Бұл қаңқаның Стивен Томашевичке тиесілі болуы мүмкін деген болжам жасалды. Бірақ, монах Антун Кнежевич сүйекті ғасырлар бойы жатқан жерінде қалдырып, сол жерде шағын шіркеу салуды ұсынды. Ақырында қаңқа Яйцедегі францискан монастырінің оң жақ қанатындағы шыныдан жасалған табытқа қойылды.