Кіріспе
Сербияның аңызға айналған салт аттысы Милош Обилич (, ,) – 14 ғасырдың соңында Сербияға Осман империясының шабуылы кезінде князь Лазардың қызметінде болған аңызға айналған серб салт аттысы. Ол замандас дереккөздерде есімдерінде жоқ, бірақ 1389 жылғы Косово шайқасы туралы кейінгі жазбаларда Мұрад сұлтанды өлтірген адам ретінде маңызды орын алады. Қастандық жасаған адамның аты 15 ғасырдың соңына дейін белгісіз болғанмен, Мұрадты өлтіру туралы оқиғаның Флоренция, серб, осман және грек дереккөздерінде таралуы, оқиғадан кейін жарты ғасырдың ішінде оның әртүрлі нұсқалары Балқанда кеңінен таралғанын көрсетеді. Оның нағыз аты Милош Кобилич болғанымен, тарихи дереккөздерде осы есімнің бірнеше түрі кездеседі және оның өмір сүргеніне әлі де нақтылық жоқ. Бірақ Лазардың отбасы – саяси билігін нығайту үшін – «Косово туралы аңызды тудырды», оның ішінде Обилич туралы әңгіме де бар. Ол серб эпостың маңызды кейіпкеріне айналды, онда ол ортағасырлық серб халық мұрасының ең құрметті ұлттық батыры деңгейіне көтерілді. Принц Лазардың шейіт болуы және Вук Бранковичтің сатқындығымен бірге Милоштің ісі Косово шайқасымен байланысты серб дәстүрлерінің ажырамас бөлігіне айналды. 19 ғасырда Милош Сербия шіркеуінде де қасиетті тұлға ретінде құрметке ие болды. Милош Косоводан шыққан албан эпостық поэзиясында Милош Копилики деп еске алынады, ал оның туған жері Копилиқ атауын алып жүрген ауылдар орналасқан Дреница аймағы деп айтылады.
Miloš Obilić (, ) was a legendary Serbian knight who is reputed to have been in the service of Prince Lazar during the Ottoman invasion of Serbia in the late 14th century. He is not mentioned in contemporary sources, but features prominently in later accounts of the 1389 Battle of Kosovo as the assassin of Sultan Murad. Although the assassin remains anonymous in sources until the late 15th century, the dissemination of the story of Murad's assassination in Florentine, Serbian, Ottoman and Greek sources suggests that versions of it circulated widely across the Balkans within half a century of the event. Although his original name was Miloš Kobilić, several variants of this name appear in historical sources and it is not certain that he actually existed. But Lazar's family – strengthening their political control – "gave birth to the myth of Kosovo", including the story of Obilić. He became a major figure in Serbian epic poetry, in which he is elevated to the level of the most noble national hero of medieval Serbian folklore. Along with the martyrdom of Prince Lazar and the alleged treachery of Vuk Branković, Miloš's deed became an integral part of Serbian traditions surrounding the Battle of Kosovo. In the 19th century, Miloš also came to be venerated as a saint in the Serbian Church. Miloš is also remembered in the Albanian epic poetry from Kosovo, as Millosh Kopiliqi, and his birth place is said to have been in the Drenica region, where villages which bear the name Kopiliq are located.
Атауы
Милош – ерте орта ғасырларда болгар, чех, поляк және сербтер арасында тіркелген славян есімі. Ол славян тіліндегі *mil* түбірінен шыққан, яғни «мейірімді» немесе «құрметті» деген мағынаны білдіреді. Бұл түбір көптеген славян есімдерінде кездеседі. Батырдың тегінің тарих бойында бірнеше нұсқасы қолданылған. Оның бастапқы тегі Кобилич немесе Кобилович болған, бұл тезис 1433 жылғы Рагуза мұрағаттарында тарихшы Михаило Динич тапқан деректермен расталады, олар Милоштің бастапқы тегінің Кобилич (Кобилих) екенін көрсетеді. Албандық фольклорында түпнұсқа аты сақталған және ол Копилик деп аталады. «Kopiliq» атауының түбірі ежелгі Балқан тілдерінен бастау алатын болуы мүмкін, албан тіліндегі *kopil* (бала немесе заңсыз туған бала), румын тіліндегі *copil* (бала) және серб тіліндегі *kopile* (заңсыз туған бала) немесе *kobila* (бике, одан – kobilić, бике баласы) сөздерімен байланысты болуы мүмкін. Оның есімінің этимологиялық шығу тегі серб халық аңыздарында көрсетілген, онда батырдың бике сүтімен тамақтанғаны айтылады. Жиречек бұл текті ортағасырлық Рагуза мен Требиньедегі екі ақсүйек отбасымен – Кобилич және Кобилячичпен байланыстырды (14-15 ғасырлар), және олардың 18 ғасырда тегін өзгерткенін атап өтті, себебі олар оны «арсыздық» деп санаған. Серб жазушылары қазіргі уақытта *Obilić* аудармасын кеңінен қолданады. Оның алғашқы нұсқасы Василие Петровичтің 1754 жылғы «Черногория тарихында» Милош Обилиевич туралы жазғанда кездеседі, ал 1765 жылы тарихшы Павел Юлинак тегін Обилич деп көрсеткен. Чех тарихшысы Константин Жиречек *Obilić* тегінің және оның басқа нұсқаларының серб тіліндегі *obilan* («мол») және *obilje* («байлық, көптік») сөздерінен шыққандығын айтады. Милош эпикалық поэзияда көбінесе «Почерье Милошы» деп аталады, ал жергілікті аңыздарға сәйкес ол Сербияның батыс аймағы Почеринадан шыққан. Почеринада «Милошева Баня» (Милош бұлағы) деп аталатын бұлақ және Милоштің қарындасының қабірі деп есептелетін ескі қабір бар.
Әдеби дереккөздер
Косово шайқасы туралы ең ерте дереккөздер, көбінесе князь Лазарды дәріптейді, Милош немесе оның сұлтанды өлтіруі туралы айтпайды. Мұрат сұлтан мен оның бір ұлының (Якуб Челеби) қазасы 1389 жылғы 23 шілдеде Андреа Бембоға берілген Венеция Сенатының нұсқауларында да көрсетілген, бірақ венециялықтар қаза туралы хабардың рас екеніне көз жеткізбеді. 1389 жылғы 1 тамызда Босния королі Твертко I (1353-1391) Трогирге хат жазып, қала тұрғындарына Османдықтардың жеңілісі туралы хабарлады. Түріктерге қарсы жеңіс туралы Флоренция канцлері Колюччо Салютати (1406 жылы қайтыс болды) 1389 жылғы 20 қазанда патша Тверткоға, Флоренция Сенатының атынан жазған хатында мәлімдеді. Қасқырдың аты аталмаған, бірақ ол Османдық қатарларын бұзып өткен он екі христиан дворянының бірі ретінде сипатталған: «Бақытты, ең бақытты – семсермен жолын ашып, жаудың қатарына еніп, шынжырланған түйелердің шеңберінен өтіп, Амураттың шатырына батырлықпен жеткен он екі адал мырзаның қолы. Ең бақыттысы – мықты воеводаны тамағы мен ішегіне пышақпен қадап өлтірген адам. Ал, өлі басшысының құрбаны болғандары, оның сұм өлі денесі үшін өмірін бергендердің бәрі бақытты болсын!» 1416 жылы Мигнанеллидің еңбегінде Осман сұлтанын Лазар өлтіргені айтылған. Серб дереккөздеріндегі өлтірушінің алғашқы айрылысы 1440 жылдары Константин Философ жазған Лазардың ұлы Стефан Лазаревичтің өмірбаянында кездеседі. Қазірге дейін аты-жөні белгісіз қаһарман, ханзаданың алдында жамандауға тырысқан асыл текті адам ретінде сипатталған. Адалдығы мен батылдығын дәлелдеу үшін ол майданнан қашқандай болып шығып, сұлтанды пышақтап өлтіріп, көп ұзамай өзі де қаза тапқан. Халил Иналджык Косово шайқасы туралы қазіргі заманғы Османдық деректерінің ең маңыздысының бірі – 1465 жылғы Энверидің (Düstûrnâme) еңбегі екенін түсіндірді. Иналджык бұл оқиғаның соғысқа дейін Лазарға сұлтанның жіберген елшісі Ходжа Омердің куәлігіне негізделгенін айтады. Бұл еңбекте Энвери Милоштің (Энвери мәтінінде Иналджык оны Милош Бан деп аударған) Сербия дворяны болмай тұрып, сұлтан сарайындағы мұсылман болғанын, Осман империясынан кетіп, исламнан бас тартқанын жазады. Сұлтан оны қызметке қайтаруға көп рет шақырған. Энвери Милош қайта оралуға уәде бергенімен, ешқашан олай істемегенін түсіндіреді. Бұл дерекке сәйкес, Лазар тұтқындалғанда, Милош қара айғырға мінген сұлтанға жақындап: «Мен Милош Банмын, ислам дініне қайтып, қолыңызды сүйгім келеді» деген. Милош сұлтанға жақындағанда, манжетіне жасырылған пышақпен шапқан. Сұлтанның әскері Милошты семсер мен балтамен кесіп тастаған. Эдирнелік тарихшы Орук Бей армияның жауды қуумен айналысқанын, алдау элементі болғанын түсіндірді: христиан «өзін құрбандыққа беруге уәде берді және жалғыз ат үстінде отырған Мурадқа жақындады. Ол сұлтанның қолын сүйгісі келетінін айтып, өткір пышақпен шапты». Шамамен 15 ғасырдың соңынан бастап грек дереккөздерінде де оқиға жазыла бастады. Афиналық ғалым Лаоник Халкокондил (шамамен 1490 жылы қайтыс болды) Мұрадты өлтіргенді Милос деп атап, грек дәстүріне сүйенгенін мәлімдеді. Ол принц Лазардан қажетті нәрсені сұрап алып, дезертир ретінде таныстыру ниетімен Мурадтың лагеріне барды. Мурад шайқас алдында әскерінің ортасында тұрған, қашып кеткен жігітті қарсы алуға асықты. Милоес сұлтан мен оның қауіпсіздік қызметіне жетіп, найзасын Мурадқа бағыштап, өлтірді». Томас А. Эмерт онымен келіседі. 1512 жылы Османдық тарихшы Мехмед Несри шайқас туралы егжей-тегжейлі баяндама жазды, ол кейінгі Османдық және батыстық сипаттамалардың көзі болды. Несридің есебі сербтердің танымал дәстүрінен бірнеше элементтерді алып, қылмыскерлерге жағымсыз әсер ететіндей етіп өлтіруді сипаттады. Косово аңызының пайда болуы туралы екі негізгі пікір бар. Бірі бойынша, оның бастауы Косово шайқасы болған аймақта жатыр. Екіншісі бойынша, аңыз француздық шансон де жест әсерінен батыс Балқан аймақтарында пайда болды. Серб филологы Драгутин Костич француз рыцарлық эпостарының аңыздың қалыптасуына қатысы жоқ екенін, бірақ олар «тек қана қалыптасқан аңызды және оның алғашқы поэтикалық көріністерін өзгерткенін» айтты. Соңғы, тағдырлы жексембі күні шайқаста Мұратты өлтірген ерлік ретінде. 1603 жылы Ричард Кноллз ...
"Fortunate, most fortunate are those hands of the twelve loyal lords who, having opened their way with the sword and having penetrated the enemy lines and the circle of chained camels, heroically reached the tent of Amurat [Murad] himself. Fortunate above all is that one who so forcefully killed such a strong vojvoda by stabbing him with a sword in the throat and belly. And blessed are all those who gave their lives and blood through the glorious manner of martyrdom as victims of the dead leader over his ugly corpse." Another Italian account, Mignanelli's 1416 work, asserted that it was Lazar who killed the Ottoman sultan. The assassin's first appearance in Serbian sources is in the biography of Stefan Lazarević, Lazar's son, by Constantine the Philosopher, written in the 1440s. The hero, still anonymous, is described as a man of noble birth whom envious tongues had sought to defame before the prince. To prove his loyalty and courage, he left the front line on the pretext of being a deserter, seized the opportunity to stab the sultan to death and was killed himself shortly afterwards. Halil İnalcık explained that one of the most important contemporary Ottomans sources about the Battle of Kosovo is the 1465 work of Enveri (Düstûrnâme). İnalcık argued that it was based on the testimony of a contemporary eyewitness of the battle, probably Hoca Omer, an envoy sent by the Sultan to Lazar before the battle. In this work Enveri explains that before he became a Serbian nobleman, Miloš (Miloš Ban is how İnalcık rendered the name in Enveri's text) was a Muslim at the Sultan's court who deserted Ottomans and abjured Islam. The Sultan allegedly called him to return to his service many times. Enveri explains that although Miloš always promised to return, he never did. According to this account, when Lazar was captured, Miloš approached the Sultan who was riding a black stallion and said: "I am Miloš Ban, I want to go back to my Islamic faith and kiss your hand." When Miloš came close to the Sultan, he struck him with the dagger hidden in his cuff. The Sultan's men cut Miloš into pieces with swords and axes. One historian from Edirne, Oruc Bey, explains the lack of protection by saying that the army was preoccupied with pursuing the enemy in rear flight and introduces an element of deception: the Christian "had promised himself as a sacrifice and approached Murad, who was sitting alone on his horse. Pretending he wished to kiss the Sultan's hand, he stabbed the Sultan with a sharp dagger." Since about the late 15th century, Greek sources also begin to record the event. The Athenian scholar Laonicus Chalcocondyles (d. c. 1490) claims to draw on Greek traditions when he refers to Murad's killer as Miloes, "a man of noble birth [ who] voluntarily decided to accomplish the heroic act of assassination. He requested what he needed from Prince Lazar, and then rode off to Murad's camp with the intention of presenting himself as a deserter. Murad, who was standing in the midst of his troops before the battle, was eager to receive the deserter. Miloes reached the Sultan and his bodyguards, turned his spear against Murad, and killed him." Thomas A. Emmert agrees with him. In 1512, Ottoman historian Mehmed Nesri wrote a detailed account of the battle that became the source for later Ottoman and Western descriptions of the battle. Nesri's account took several elements from popular Serbian tradition, and described the assassination in a way which reflected negatively on the perpetrators. There are two main views about the creation of the Kosovo legend. In one view, its place of origin lies in the region in which the Battle of Kosovo was fought. In the other view, the legend sprang up in more westerly Balkan regions under the influence of the French chansons de geste. Serbian philologist Dragutin Kostić stated that the French chivalric epics had in fact no part in the formation of the legend, but that they "only modified the already created and formed legend and its first poetic manifestations". as the knight who on the fateful last Friday of the battle slew Murad. In his 1603 work Richard Knolles described the "country songs" of Serbs about the Battle of Kosovo and refer to Obilić as "Cobelitz". In Serbian epic poetry and song (e. g. "Radul bey and Bulgarian King Šišman" and the song "Dušan's Wedding"), Miloš Obilić is often grouped along with other literary creations like Karadjordje, Vuk Karadžić and Njegoš as Serbs of Dinaric origin who distinguished themselves as the great moral and/or intellectual minds of the past in contradistinction to Bulgarian contemporaries, who could claim no such status. In the poem "Obilić Dragon's Son", Miloš is given a mythical ancestry as the son of a dragon to emphasise his superhuman strength on a physical and spiritual level; in this, he joins the ranks of many other heroes of Serbian poetry who fought against Turkish oppression and are claimed to have been descendants of a dragon.
Албандық дәстүрлер
Албандық эпостық поэзияда батыр Миллош Копилики деп аталады, бұл славян тілінде куәландырылған түпнұсқа атауға сәйкес келеді. Ол Дреница аймағындағы Копилиқ ауылында туған деп саналады.
Мұра
XIX ғасырдың басында ғана Милош Сербия шіркеуінде әулие ретінде қадірленді. Сербия революциясы (1804–1815) кезінде Афон тауындағы (Грекия) Хиландар монастырындағы князь Лазардың дөңгелек залында Милоштың нұр шашыратып, қылыш ұстаған әулие бейнесі салынған фреска жасылды. Осы оқиға және Косово шайқасы сербтердің ұлттық санасы, тарихы және поэзиясына сіңіп кетті. Ньегоштің әңгімелері, соның ішінде Милош туралы әңгімелер, сербтердің келешек ұрпақтарына, әсіресе Франц Фердинандты өлтірген Гаврило Принципке шабыт берді. 1913 жылы патша Петр I Милош Обилич медалін аса ерлік көрсеткен немесе майданда батылдық танытқан сарбаздарға табыс етті. Бұл медаль Балқан соғыстары, Бірінші дүниежүзілік соғыс және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославия армиясының немесе одақтас күштерінің мүшелеріне берілді және соғыс аяқталғаннан кейін тоқтатылды. 1980-жылдардың соңында діни ұлтшылдар Милош пен Косово мифіне жаңа тыныс берді. Ньегоштің «Тау гүлшоғыры» атты шығармасы ерекше әсер етті, онда Лазар Мәсіх тәрізді шейіт, ал Обилич – адалдығын дәлелдеу және кек алу үшін өзін құрбан ететін серб болып бейнеленген. Осы идеяны көрсететін маңызды оқиға – 1989 жылғы 28 маусымдағы Косово шайқасының (Видовдан) 600 жылдығы, ол шайқас болған жерге жақын Газиместан жазығында өткізілді. Обиличтің ерлігі саяси лидерлердің, әсіресе президент Милошевичтің, оны шайқас мерекесіндегі Газиместан сөйлесінде еске алған публично сөздерінде шабыт көзі ретінде жиі айтылды. Оның режимі Милошевичті «ұлттың құтқарушысы» деп жариялап, Обиличті жиі еске алды. Серб тілінде «Dva loša ubiše Miloša» немесе «Dva su loša ubila Miloša» деген мақал бар, ол «Екі жаман адам Милошты өлтірді» деп аударылады. Бұл мақал өмірдің қасіретті жайты ретінде сападан гөрі санның басымдығы мәселесін көтеріп, Обиличтің жаулары одан көп болғанын көрсетеді. Серб эпосында бірнеше қан бауырластықтар бар: Милош Обилич пен Милан Топлика және Иван Косанчич, Милош Обилич пен ханзада Марко, Милош Обилич пен Югович ағайындылары. Ол «Сербияның ең танымал 100 адамы» тізіміне енген.