Кіріспе

Сербияның аңызға айналған салт аттысы Милош Обилич (, ,) – 14 ғасырдың соңында Сербияға Осман империясының шабуылы кезінде князь Лазардың қызметінде болған аңызға айналған серб салт аттысы. Ол замандас дереккөздерде есімдерінде жоқ, бірақ 1389 жылғы Косово шайқасы туралы кейінгі жазбаларда Мұрад сұлтанды өлтірген адам ретінде маңызды орын алады. Қастандық жасаған адамның аты 15 ғасырдың соңына дейін белгісіз болғанмен, Мұрадты өлтіру туралы оқиғаның Флоренция, серб, осман және грек дереккөздерінде таралуы, оқиғадан кейін жарты ғасырдың ішінде оның әртүрлі нұсқалары Балқанда кеңінен таралғанын көрсетеді. Оның нағыз аты Милош Кобилич болғанымен, тарихи дереккөздерде осы есімнің бірнеше түрі кездеседі және оның өмір сүргеніне әлі де нақтылық жоқ. Бірақ Лазардың отбасы – саяси билігін нығайту үшін – «Косово туралы аңызды тудырды», оның ішінде Обилич туралы әңгіме де бар. Ол серб эпостың маңызды кейіпкеріне айналды, онда ол ортағасырлық серб халық мұрасының ең құрметті ұлттық батыры деңгейіне көтерілді. Принц Лазардың шейіт болуы және Вук Бранковичтің сатқындығымен бірге Милоштің ісі Косово шайқасымен байланысты серб дәстүрлерінің ажырамас бөлігіне айналды. 19 ғасырда Милош Сербия шіркеуінде де қасиетті тұлға ретінде құрметке ие болды. Милош Косоводан шыққан албан эпостық поэзиясында Милош Копилики деп еске алынады, ал оның туған жері Копилиқ атауын алып жүрген ауылдар орналасқан Дреница аймағы деп айтылады.

Атауы

Милош – ерте орта ғасырларда болгар, чех, поляк және сербтер арасында тіркелген славян есімі. Ол славян тіліндегі *mil* түбірінен шыққан, яғни «мейірімді» немесе «құрметті» деген мағынаны білдіреді. Бұл түбір көптеген славян есімдерінде кездеседі. Батырдың тегінің тарих бойында бірнеше нұсқасы қолданылған. Оның бастапқы тегі Кобилич немесе Кобилович болған, бұл тезис 1433 жылғы Рагуза мұрағаттарында тарихшы Михаило Динич тапқан деректермен расталады, олар Милоштің бастапқы тегінің Кобилич (Кобилих) екенін көрсетеді. Албандық фольклорында түпнұсқа аты сақталған және ол Копилик деп аталады. «Kopiliq» атауының түбірі ежелгі Балқан тілдерінен бастау алатын болуы мүмкін, албан тіліндегі *kopil* (бала немесе заңсыз туған бала), румын тіліндегі *copil* (бала) және серб тіліндегі *kopile* (заңсыз туған бала) немесе *kobila* (бике, одан – kobilić, бике баласы) сөздерімен байланысты болуы мүмкін. Оның есімінің этимологиялық шығу тегі серб халық аңыздарында көрсетілген, онда батырдың бике сүтімен тамақтанғаны айтылады. Жиречек бұл текті ортағасырлық Рагуза мен Требиньедегі екі ақсүйек отбасымен – Кобилич және Кобилячичпен байланыстырды (14-15 ғасырлар), және олардың 18 ғасырда тегін өзгерткенін атап өтті, себебі олар оны «арсыздық» деп санаған. Серб жазушылары қазіргі уақытта *Obilić* аудармасын кеңінен қолданады. Оның алғашқы нұсқасы Василие Петровичтің 1754 жылғы «Черногория тарихында» Милош Обилиевич туралы жазғанда кездеседі, ал 1765 жылы тарихшы Павел Юлинак тегін Обилич деп көрсеткен. Чех тарихшысы Константин Жиречек *Obilić* тегінің және оның басқа нұсқаларының серб тіліндегі *obilan* («мол») және *obilje* («байлық, көптік») сөздерінен шыққандығын айтады. Милош эпикалық поэзияда көбінесе «Почерье Милошы» деп аталады, ал жергілікті аңыздарға сәйкес ол Сербияның батыс аймағы Почеринадан шыққан. Почеринада «Милошева Баня» (Милош бұлағы) деп аталатын бұлақ және Милоштің қарындасының қабірі деп есептелетін ескі қабір бар.

Әдеби дереккөздер

Косово шайқасы туралы ең ерте дереккөздер, көбінесе князь Лазарды дәріптейді, Милош немесе оның сұлтанды өлтіруі туралы айтпайды. Мұрат сұлтан мен оның бір ұлының (Якуб Челеби) қазасы 1389 жылғы 23 шілдеде Андреа Бембоға берілген Венеция Сенатының нұсқауларында да көрсетілген, бірақ венециялықтар қаза туралы хабардың рас екеніне көз жеткізбеді. 1389 жылғы 1 тамызда Босния королі Твертко I (1353-1391) Трогирге хат жазып, қала тұрғындарына Османдықтардың жеңілісі туралы хабарлады. Түріктерге қарсы жеңіс туралы Флоренция канцлері Колюччо Салютати (1406 жылы қайтыс болды) 1389 жылғы 20 қазанда патша Тверткоға, Флоренция Сенатының атынан жазған хатында мәлімдеді. Қасқырдың аты аталмаған, бірақ ол Османдық қатарларын бұзып өткен он екі христиан дворянының бірі ретінде сипатталған: «Бақытты, ең бақытты – семсермен жолын ашып, жаудың қатарына еніп, шынжырланған түйелердің шеңберінен өтіп, Амураттың шатырына батырлықпен жеткен он екі адал мырзаның қолы. Ең бақыттысы – мықты воеводаны тамағы мен ішегіне пышақпен қадап өлтірген адам. Ал, өлі басшысының құрбаны болғандары, оның сұм өлі денесі үшін өмірін бергендердің бәрі бақытты болсын!» 1416 жылы Мигнанеллидің еңбегінде Осман сұлтанын Лазар өлтіргені айтылған. Серб дереккөздеріндегі өлтірушінің алғашқы айрылысы 1440 жылдары Константин Философ жазған Лазардың ұлы Стефан Лазаревичтің өмірбаянында кездеседі. Қазірге дейін аты-жөні белгісіз қаһарман, ханзаданың алдында жамандауға тырысқан асыл текті адам ретінде сипатталған. Адалдығы мен батылдығын дәлелдеу үшін ол майданнан қашқандай болып шығып, сұлтанды пышақтап өлтіріп, көп ұзамай өзі де қаза тапқан. Халил Иналджык Косово шайқасы туралы қазіргі заманғы Османдық деректерінің ең маңыздысының бірі – 1465 жылғы Энверидің (Düstûrnâme) еңбегі екенін түсіндірді. Иналджык бұл оқиғаның соғысқа дейін Лазарға сұлтанның жіберген елшісі Ходжа Омердің куәлігіне негізделгенін айтады. Бұл еңбекте Энвери Милоштің (Энвери мәтінінде Иналджык оны Милош Бан деп аударған) Сербия дворяны болмай тұрып, сұлтан сарайындағы мұсылман болғанын, Осман империясынан кетіп, исламнан бас тартқанын жазады. Сұлтан оны қызметке қайтаруға көп рет шақырған. Энвери Милош қайта оралуға уәде бергенімен, ешқашан олай істемегенін түсіндіреді. Бұл дерекке сәйкес, Лазар тұтқындалғанда, Милош қара айғырға мінген сұлтанға жақындап: «Мен Милош Банмын, ислам дініне қайтып, қолыңызды сүйгім келеді» деген. Милош сұлтанға жақындағанда, манжетіне жасырылған пышақпен шапқан. Сұлтанның әскері Милошты семсер мен балтамен кесіп тастаған. Эдирнелік тарихшы Орук Бей армияның жауды қуумен айналысқанын, алдау элементі болғанын түсіндірді: христиан «өзін құрбандыққа беруге уәде берді және жалғыз ат үстінде отырған Мурадқа жақындады. Ол сұлтанның қолын сүйгісі келетінін айтып, өткір пышақпен шапты». Шамамен 15 ғасырдың соңынан бастап грек дереккөздерінде де оқиға жазыла бастады. Афиналық ғалым Лаоник Халкокондил (шамамен 1490 жылы қайтыс болды) Мұрадты өлтіргенді Милос деп атап, грек дәстүріне сүйенгенін мәлімдеді. Ол принц Лазардан қажетті нәрсені сұрап алып, дезертир ретінде таныстыру ниетімен Мурадтың лагеріне барды. Мурад шайқас алдында әскерінің ортасында тұрған, қашып кеткен жігітті қарсы алуға асықты. Милоес сұлтан мен оның қауіпсіздік қызметіне жетіп, найзасын Мурадқа бағыштап, өлтірді». Томас А. Эмерт онымен келіседі. 1512 жылы Османдық тарихшы Мехмед Несри шайқас туралы егжей-тегжейлі баяндама жазды, ол кейінгі Османдық және батыстық сипаттамалардың көзі болды. Несридің есебі сербтердің танымал дәстүрінен бірнеше элементтерді алып, қылмыскерлерге жағымсыз әсер ететіндей етіп өлтіруді сипаттады. Косово аңызының пайда болуы туралы екі негізгі пікір бар. Бірі бойынша, оның бастауы Косово шайқасы болған аймақта жатыр. Екіншісі бойынша, аңыз француздық шансон де жест әсерінен батыс Балқан аймақтарында пайда болды. Серб филологы Драгутин Костич француз рыцарлық эпостарының аңыздың қалыптасуына қатысы жоқ екенін, бірақ олар «тек қана қалыптасқан аңызды және оның алғашқы поэтикалық көріністерін өзгерткенін» айтты. Соңғы, тағдырлы жексембі күні шайқаста Мұратты өлтірген ерлік ретінде. 1603 жылы Ричард Кноллз ...

Албандық дәстүрлер

Албандық эпостық поэзияда батыр Миллош Копилики деп аталады, бұл славян тілінде куәландырылған түпнұсқа атауға сәйкес келеді. Ол Дреница аймағындағы Копилиқ ауылында туған деп саналады.

Мұра

XIX ғасырдың басында ғана Милош Сербия шіркеуінде әулие ретінде қадірленді. Сербия революциясы (1804–1815) кезінде Афон тауындағы (Грекия) Хиландар монастырындағы князь Лазардың дөңгелек залында Милоштың нұр шашыратып, қылыш ұстаған әулие бейнесі салынған фреска жасылды. Осы оқиға және Косово шайқасы сербтердің ұлттық санасы, тарихы және поэзиясына сіңіп кетті. Ньегоштің әңгімелері, соның ішінде Милош туралы әңгімелер, сербтердің келешек ұрпақтарына, әсіресе Франц Фердинандты өлтірген Гаврило Принципке шабыт берді. 1913 жылы патша Петр I Милош Обилич медалін аса ерлік көрсеткен немесе майданда батылдық танытқан сарбаздарға табыс етті. Бұл медаль Балқан соғыстары, Бірінші дүниежүзілік соғыс және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославия армиясының немесе одақтас күштерінің мүшелеріне берілді және соғыс аяқталғаннан кейін тоқтатылды. 1980-жылдардың соңында діни ұлтшылдар Милош пен Косово мифіне жаңа тыныс берді. Ньегоштің «Тау гүлшоғыры» атты шығармасы ерекше әсер етті, онда Лазар Мәсіх тәрізді шейіт, ал Обилич – адалдығын дәлелдеу және кек алу үшін өзін құрбан ететін серб болып бейнеленген. Осы идеяны көрсететін маңызды оқиға – 1989 жылғы 28 маусымдағы Косово шайқасының (Видовдан) 600 жылдығы, ол шайқас болған жерге жақын Газиместан жазығында өткізілді. Обиличтің ерлігі саяси лидерлердің, әсіресе президент Милошевичтің, оны шайқас мерекесіндегі Газиместан сөйлесінде еске алған публично сөздерінде шабыт көзі ретінде жиі айтылды. Оның режимі Милошевичті «ұлттың құтқарушысы» деп жариялап, Обиличті жиі еске алды. Серб тілінде «Dva loša ubiše Miloša» немесе «Dva su loša ubila Miloša» деген мақал бар, ол «Екі жаман адам Милошты өлтірді» деп аударылады. Бұл мақал өмірдің қасіретті жайты ретінде сападан гөрі санның басымдығы мәселесін көтеріп, Обиличтің жаулары одан көп болғанын көрсетеді. Серб эпосында бірнеше қан бауырластықтар бар: Милош Обилич пен Милан Топлика және Иван Косанчич, Милош Обилич пен ханзада Марко, Милош Обилич пен Югович ағайындылары. Ол «Сербияның ең танымал 100 адамы» тізіміне енген.