Кіріспе
Бұл сербиялық монархтардың тарихи тізімі, ортағасырлық княздықтардың монархтарынан бастап қазіргі Сербияның мемлекет басшыларына дейін қамтиды. Сербия монархиясы ерте орта ғасырларда пайда болған. Сербия патшалық титулдары: Княз (Принц), Ұлы жупан (Ұлы князь), Патша, Царь (Император) және Деспот.
This is an archontological list of Serbian monarchs, containing monarchs of the medieval principalities, to heads of state of modern Serbia. The Serbian monarchy dates back to the Early Middle Ages. The Serbian royal titles used include Knyaz (Prince), Grand Župan (Grand Prince), King, Tsar (Emperor) and Despot.
Воиславлевич әулеті (1018-1186)
Рашияның (Сербия) ішінара қосылуымен Доклея қаласы төңірегіндегі округ княздікке айналады, онда басшылар сербтердің архонты атағын қабылдайды, бұл сербтер арасындағы жоғары басшылықты білдіреді, Византия билігімен қатар. Бірінші билік иегері – Диоклеялық Петр, оның мөрі 19 ғасырда ғана табылған. Келесісі – болгарлардың вассалы болған Иован Владимир. Стефан Войслав аймаққа тәуелсіздік беруде сәтті болды, ол 11 ғасырдың басынан 1180 жылдарға дейін Дукляны басқарған Войслављевићтер әулетінің негізін қалаушы. Сурет атауы Ата-жөні Петр 10 ғасыр Петр 10 немесе 11 ғасырда Дукляның архоны болды. Ол туралы жалғыз мәлімет – 19 ғасырда табылған мөр, оның бет жағында Мәриямның Мәсіхтің медальонын ұстаған бюсті және екі айқыш монограмма бейнеленген. Мәтін грек әріптерінде: "Петру, Архонт Диоклеас, Амин" (ΠΕΤΡ(Ο)Υ ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΔΙΟΚΛ(Ε)ΙΑ(Σ) ΑΜΗΝ) – Петр, Диоклеяның архоны, Амин. Мөрде Дукляның 9 ғасырда дүрбелеңге ұшырағаны, аймақтың Византия билігімен, немесе билік болмаса, ықпалында болғаны көрсетілген. Принц Иован Владимир 1000–1016 жылдар Иован Дукляны болгарлардың экспансиясынан қорғау үшін күресті, Византиямен одақ құрды; алайда Болгария 997 жылы Доклеяны жаулап алып, Иован Владимирді тұтқынға алды. Жован 1016 жылы өлтірілгенше болгар империясының вассалы ретінде Дукляны басқарды. Князь Стефан Войслав 1018–1043 жылдар Дуклядағы сербтерге қарсы Византияның үстемдігін құлатты; Войслављевић әулетінің негізін қалаушы; 1035 жылы Византия империясына қарсы көтерілді, бірақ соғыс бітіру туралы келісімге қол қоюға мәжбүр болды; 1040 жылы қайтадан соғысқа барды, оны оның мұрагері және ұлы Михаил жалғастырды. Доклеядан басқа, оның патшалығы Травунияны, Конавлиді және Захумлияны қамтыды. Патша↑Принц Михаил Войслављевић 1046–1081 жылдар Бастапқыда Византияның протоспафарий атағын иеленген вассалы, содан кейін 1077 жылдан бастап Папа Григорий VII-ге номиналды түрде қызмет етіп, "Славяндардың патшасы" деп аталды. Ол 1071–72 жылдары Византия славяндарының көтерілісін қолдаған кезде византиялықтардан алыстады, содан кейін ол Батыстан қолдау іздеді. 1077 жылы 1054 жылғы шіркеу схизмасынан кейін Григорий VII-ден патшалық белгі алды. Ескерту: Рашия Византия билігінен босатылып, Дукля орталығы болған Сербияның Доклея патшалығына қайта оралды. Король (титул) Константин Бодин 1081–1101 жылдар Михаилдың ұлы. Ол 1072 жылы Петр III ретінде "Болгарияның патшасы" атанды, оны болгар дворяндары өзінің Кометопули тегі арқылы таңдағаннан кейін, оңтүстік Сербия мен Македонияның бір бөлігін жаулайтын әскермен жіберді. Ол тұтқындалып, Константинопольге жіберілді, онда бірнеше жыл болды. 1078 жылы оны венециялық теңізшілер құтқарып, 1081 жылы әкесінен патшалық мұра етіп алды. Ол өзінің билігін кеңейтіп, немерелерін және басқа туыстарын Босния мен Рашияға орналастырды. Ол 1090 жылдары византиялықтарға тұтқындалды және византиялық вассал ретінде жалғастырды, оның шеткі провинциялары тәуелсіздік алды, олардың ішінде Рашия ең күштісі болды. Ескерту: Рашия мемлекеттен бөлініп шығып, кейіннен Сербия княздықтарының ең күштісіне айналды (1091 жыл). Дукля бірнеше византиялық және рашиялық вассалдармен жалғасты (1146 жылға дейін). Дукля билеушілерінің тізімін қараңыз. Король (титул) Доброслав II 1101–1102 жылдар Рашиялық Вукан мен Кочапардың қолынан құлатты. Кочапар 1102–1103 жылдар Рашиялық Вуканның билікке келтіргені. Захумлияға қарсы шайқаста қаза тапты. Владимир II 1103–1113 жылдар Рашиялық Вуканның қызына үйленді. Оны өзінің туысы I Георгий улады. Георгий I 1113–1118 жылдар Константин Бодиннің ұлы. 1118 жылы Георгийді Урош I құлатты. Грубеша 1118–1125 жылдар Византияның көмегімен Георгийді құлатты. Георгий I 1125–1131 жылдар Екінші рет билікке келді. Принц Градиня 1131–1146 жылдар Византиялықтар Георгийдің византиялықтарға қарсы екінші соғыста жеңілгеннен кейін Докля тағына тағайындады. Князь Радослав 1146–1148 жылдар Византияның вассалы. Докляның ханзадасы ретінде аталатын жалғыз династиялық мүше. Принц Михаил III 1148–1186 жылдар Византияның вассалы.
note: Rascia is liberated from Byzantine rule and restored into the Serbian realm of Doclea, with Duklja being the seat. King (titular)Constantine Bodin 1081–1101 Son of Michael. He was crowned 'Tsar of Bulgaria' as Peter III in 1072, after being chosen by Bulgarian nobles through his Cometopuli lineage, he was sent off with an army that would conquer parts of southern Serbia and Macedonia. He was captured and sent to Constantinople, where he spent several years. He was rescued in 1078 by Venetian sailors, and in 1081 he succeeds his father as King. He enlarged his realm, installing his nephews and other family in Bosnia and Rascia. He is captured by the Byzantines in the 1090s, and continues as a mere Byzantine vassal, with his peripheral provinces gaining independence, of which Rascia becomes the most powerful one. note: Rascia breaks out of the state, subsequently becoming the most powerful of the Serbian principalities (1091). Doclea is continued with a number of Byzantine and Rascian vassals (until 1146) see List of rulers of Duklja. King (titular)Dobroslav II 1101–1102 Overthrown by Vukan of Rascia and Kočapar. Kočapar 1102–1103 Brought to power by Vukan of Rascia. Killed in battle against Zachlumia. Vladimir II 1103–1113 Married daughter of Vukan of Rascia. He was poisoned by his cousin Đorđe I. Đorđe I 1113–1118 Son of Constantine Bodin. Đorđe was overthrown by Uroš I of Rascia in 1118. Grubeša 1118–1125 Overthrew Đorđe with the help of the Byzantines. Đorđe I 1125–1131 Second rule. PrinceGradinja 1131–1146 Appointed to Doclean throne by Byzantines after Đorđe's defeat in the second war against Byzantines. PrinceRadoslav 1146–1148 Byzantine vassal. Only dynastic member to be mentioned as Prince of Doclea. PrinceMihailo III 1148–1186 Byzantine vassal.
Вуканович әулеті (10911166)
11 ғасырдың ортасында Михаил I Расьяны Византия билігінен босатты және оның ұлы Петриславты тәуелсіз князь етіп тағайындады. 1083 жылы Константин Бодин Петриславтың ұлдары Вукан мен Марконы Расьяны билеушілер етіп тағайындады. 1089 жылы византиялықтар Бодинді тұтқынға алды, ал Вукан тәуелсіздігін сақтап, Вуканович әулетін құрды. Вукановичтер келесі онжылдықтарда сербтердің басқа иеліктерін жаулады, ал 1148 жылға қарай жағалаудағы жерлер ішкі аймақтармен біріктірілді. Византия империясы кейде саяси жағдайға араласса, кейде Сербияның басты одақтасы Венгрия болды. Әулет 1166 жылға дейін билік етті, содан кейін византиялықтар әулеттік тармақ орнатты. Билеушінің билік мерзімі туралы мәліметтер: Ұлы князь Вукан 1091–1112. Вукан – Петриславтың ұлы, Расья князі және 1060 жылдан билік еткен Михаил I-нің ұлы. 1083 жылы Константин Бодин Вуканды «Расья» билеушісі етіп тағайындады, ал Вуканның інісі Марко жердің бір бөлігін, көбінесе солтүстік шекаралық аймақты басқарды. 1089 жылы византиялықтардың Дукляға жасаған жорылынан және одан кейінгі азаматтық соғыстан кейін Вукан тәуелсіздікке қол жеткізіп, Ұлы князь болды және шамамен 1091 жылдан бастап ең қуатты серб билеушісіне айналды. Ол 1090 жылы византиялық жерлерге шабуыл жасап, Косовоны басып алды және 1092 жылы византиялық армияны жеңді. Император үлкен армиямен қауіп көрсеткеннен кейін Вукан Алексей I Комненмен бейбіт келісімге келді. Алайда Вукан келісімді дереу бұзды, өйткені византиялықтар Адрианопольдегі қауіпті кумандарға қарсы жорық жасады. Вукан Вардар бойындағы қалаларды басып алды. 1095 жылы император Вуканмен кездесіп, келісімді жаңартты. Бірінші крест жорығы басталғанда Вукан қайтадан Македонияға шабуыл жасады. 1106 жылы ол Алексей I-ді ресми түрде мойындады. Ескерту: Расья тәуелсіз Ұлы княздыққа көтерілді. Ұлы князь Урош I 1112–1145. Урош I Вуканның немесе Марконың ұлы болды. 1095 жылы Вукан мен Алексей I арасындағы келісімде Урош I мен Вукан византиялықтардың кепілі ретінде «бейбітшілік кепілдері» болды. Урош Вукан қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. Шамамен 1130 жылы ол өзінің қызы Еленаны Венгрия королі Бела II-ге үйлендірді. Көзі жоқ Бела II толығымен Еленаға сенді, ол бірге билеуші ретінде әрекет етті. 1137 жылы Бела II мен Еленаның (Уроштің немересі) ұлы Ладислав II Босния баннейы болды. Ұлы князь Урош II 1145–1162. 1131 немесе 1140 жылы әкесінен кейін билікке келді және 1155 жылға дейін билік етті. Ескерту: Дукля және Травуния қайтадан мемлекет құрамына енді. Ұлы князь Белош 1162. Мануил I Комнен орнатты. Ұлы князь Деса 1150–1155, 1162–1166. Деса Дюкляның Радославтан Зета (Дукля) мен Травунияны алып, жағалаудағы серб княздықтарын өз билігіне біріктірді. Ұлы князь Тихомир 1166. Завиданың үлкен ұлы, Захумльедегі жер аударылған жупан. Десаның көтерілісінен кейін 1165 жылы Византия серб жерлерін Завиданың төрт ұлы арасында бөліп берді: Рашкадағы Тихомир, Дуклядағы Страцимир, Захумлье мен Травуниядағы Мирослав және Топлицадағы Стефан Неманья (қазіргі Сербияның орталық бөлігі). 1166 жылы Стефан Неманья үлкен ағасы Тихомирге қарсы көтерілді, ол ағалары Страцимир мен Мирославпен бірге көмек сұрап Византияға қашты. Бірақ кейін Стефан Неманья сол жылы грек жалдамалы әскерін жеңіп, Косово маңындағы Пантино қаласының жанында Ситница өзенінде Тихомир суға батып қайтыс болды. Неманья басқа ағаларын тұтқындап, оларға бұрынғы жерлерін басқаруға рұқсат беріп, олармен татуласты және Рашканың немесе Сербияның жалғыз билеушісі ретінде мойындады. Неманич әулеті Стефан Неманьяның есімімен аталып, 1371 жылға дейін Сербияны басқарды.
note: Duklja and Travunia is re incorporated into the realm. Grand PrinceBeloš 1162 Instated by Manuel I Komnenos. Grand PrinceDesa 1150–11551162–1166 Desa took Zeta (Duklja) and Travunia from Radoslav of Duklja and unified the coastal Serbian Principalities under his firm grip. Grand PrinceTihomir 1166 First son of Zavida, exiled Župan of Zahumlje. After Desa's revolt, in 1165 the Byzantium divided the Serb lands between the four sons of Zavida: Tihomir in Raška, Stracimir in Duklja, Miroslav in Zahumlje and Travunia, and Stefan Nemanja in Toplica (in today's central Serbia). Stefan Nemanja rebelled against his eldest brother Tihomir in 1166, who fled with his brothers Stracimir and Miroslav to Byzantium to seek help. But later on, Stefan Nemanja defeated his Greek army of mercenaries in the same year near the town of Pantino on Kosovo in which poor Tihomir drowned in the River of Sitnica. Nemanja captured his other brothers and made peace with them by giving them rule in their former parts of the land to recognise him as the only ruler of Rashka or Serbia. The Nemanjić dynasty was named after Stefan Nemanja and ruled over Serbia until 1371.
Екінші Сербия империясы және Шрем герцогтығы (15261532)
Сурет атауыАты Өкімет ету мерзімі Аймақ Ескертпелер Сербтер императоры (өздігінен жариялаған) Жован НенадҚара Жован 1526 – 26 шілде, 1527 Оңтүстік Паннония жазығы Көптеген серб тарихшылары оны қазіргі Воеводинаның негізін қалаушы деп санайды Герцог Радослав Чельник 1527 – 1532 Сырмия Ол император Жован Ненадтың әскерінің бас қолбасшысы болған.
Революциялық Сербия (18041813)
Сурет атауыЕсіміТуған күніӨлген күніБилік еткен кезеңАумағыЕскермелерСербияның Ұлы Вожді Караджордже ПетровичҚара Георгий3 қараша 1768 – 24 шілде 181715 ақпан 1804 – 21 қыркүйек 1813Революциялық СербияБірінші серб көтерілісінің көшбасшысыРеволюциялық Сербияның және Караджорджевич әулетінің негізін қалаушыАвстрияға қуылды. Бірінші серб көтерілісінің күйреуі.
Обреновичтер әулеті (1815-1842)
Сурет атауыТуған күні Өлген күні Билік ету мерзімі Аумағы Ескертулер Сербияның Ұлы Вожді↑ Сербияның князі Милош Обренович I Милош Ұлы 18 наурыз 1780 – 26 қыркүйек 1860 Бірінші билік 23 сәуір 1815 – 25 маусым 1839 Сербия княздығы Екінші серб көтерілісінің жетекшісі Сербия княздығы мен Обренович әулетінің негізін қалаушы 1817 жылдың 6 қарашасында княз мәртебесіне көтерілді. Тақтан бас тартты. Сербияның князі Милан Обренович II 21 қазан 1819 – 8 шілде 1839 25 маусым 1839 – 8 шілде 1839 Сербия княздығы Милоштың үлкен ұлы; бар болғаны 13 күн билік етті. Сербияның князі Михайло Обренович III 16 қыркүйек 1823 – 10 маусым 1868 Бірінші билік 8 шілде 1839 – 14 қыркүйек 1842 Сербия княздығы Милоштың кіші ұлы; Конституцияны қорғаушылар тарапынан биліктен алынды.
Қаражорджевич әулеті (18421858)
Сурет атауыАты-жөніТуған күніӨлген күніТәуелділік аумағыЕскертпелерСербия князі Александр Караджорджевич1806 жылғы 11 қазан – 1885 жылғы 3 мамыр1842 жылғы 14 қыркүйек – 1858 жылғы 23 желтоқсанСербия княздығыТәжден бас тарды. Обреновичтер әулетінің қайта билікке оралуы.
Обреновичтер әулеті (1858-1882)
Сурет атауыТуған күніӨлген күніБилік еткен кезеңАумағыЕскертпелерСербия князі Милош Обренович Ұлы Милош18 наурыз 1780 – 26 қыркүйек 1860Екінші билік еткен кезеңі23 желтоқсан 1858 – 26 қыркүйек 1860Сербия княздығыҚартайғандықтан қайтыс болды.Сербия князі Михайло Обренович III16 қыркүйек 1823 – 10 маусым 1868Екінші билік еткен кезеңі26 қыркүйек 1860 – 10 маусым 1868Сербия княздығыМилоштың кіші ұлы; Кошутнякте қаныққан.Сербия королі↑Сербия князі Милан Обренович IV22 тамыз 1854 – 11 ақпан 190110 маусым 1868 – 6 наурыз 1882Сербия княздығыМилоштың шөбересі1878 жылы Сербия Берлин конгресінде толық халықаралық мойындылық алды. 1882 жылы ел патшалыққа дейін көтерілді.
Обреновичтер әулеті (1882-1903)
Сурет атауыЕсіміТуған күніӨлген күніБилік еткен кезеңАумағыЕскермелерСербия королі Милан Обренович IV 1854 жылдың 22 тамызы – 1901 жылдың 11 ақпаны1882 жылдың 6 наурызы – 1889 жылдың 6 наурызыСербия корольдігіТәжден бас тартты.Сербия королі Александр I Обренович 1876 жылдың 14 тамызы – 1903 жылдың 11 маусымы1889 жылдың 6 наурызы – 1903 жылдың 11 маусымыСербия корольдігіМай төңкерісінде патшайым Драгамен бірге қаза болды. Обренович әулетінің соңы.
Қаражорджевич әулеті (1903-1918)
Сурет атауыАты-жөніТуған күніӨлген күніТаққа отырған күніМемлекеттік аумағыЕскертпелерСербтер, хорваттар және словендердің патшасы↑Сербия патшасыПетр I КарађорђевичПетр Азат етуші патшаҚарлығаш патша1844 жылдың 29 маусымы – 1921 жылдың 16 тамызы1903 жылдың 15 маусымы – 1918 жылдың 1 желтоқсаныСербия патшалығыАлександрдың үлкен ұлы; 1915 жылдың қарашасынан бастап серб жорысынан кейін эмиграцияда болды. 1918 жылдың 1 желтоқсанында Сербтер, хорваттар және словендердің патшасы деп жарияланды.
Қаражорджевич әулеті (1918-1945 жж.)
1918 жылы Сербия жаңа құрылған Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамына кірді. Кейін 1929 жылы бұл мемлекет Югославия Корольдігі (яғни Оңтүстік славяндар Корольдігі) болып өзгерді. Соғыс аралық кезеңде ел парламенттік монархия болды (1929–1931 жылдар аралығындағы патшалық диктатурадан басқа), оған Караджорджевич әулеті билік жүргізді. Сурет Атауы (Туған жылы – Өлген жылы) Билік басталуы Билік аяқталуы Некелер Мұрагерлік құқығы Ескертпелер Петр I Караджорджевич Петр-Бостандық әкелген (1844–1921) 1 желтоқсан 1918 16 тамыз 1921 Қорногория ханшайымы Зорка, 1883 жыл (5 бала) Бұрын Сербия королі, Оңтүстік славян мемлекеттерінің өкілдері тарапынан патша деп жарияланды. "Сербтердің, хорваттардың және словендердің королі" атағын иеленді. Александр I Караджорджевич Александр Біріктіруші (1888–1934) 16 тамыз 1921 9 қазан 1934 Мария Югославия, 8 маусым 1922 (3 бала) Ілгерідегінің ұлы 1929 жылы "Югославия королі" атағына өзгертілді. Марсельде қаза болды. Пауль Караджорджевич (1893–1976) 9 қазан 1934 27 наурыз 1941 Грекия және Данияның Ольгасы, 22 қазан 1923 (3 бала) Ілгерідегі ханзаданың туысы. Раденко Станкович пен Иво Перович патша Петр II-нің регенттері ретінде. Петр II Караджорджевич (1923–1970) 9 қазан 1934 29 қараша 1945 Грекия және Данияның Александрасы, 20 наурыз 1944 (1 бала) Ілгерідегі ханзаданың ұлы. Пауль 1941 жылғы 27 наурызда қызметтен алынғанға дейін регент болды; 1941 жылғы 17 сәуірде елден қуылды және 1945 жылғы 29 қарашада тақтан түсірілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Югославия Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы деп аталатын коммунистік мемлекетке айналды, оған Иосип Броз Тито және Югославия Коммунистер Лигасы басшылық етті. Титоның 1980 жылы қайтыс болғаннан кейін федерация ыдырау процесін бастады, ол 1990 жылдардың басында бірқатар азаматтық соғыстармен аяқталды. 1990 жылдар бойы Сербия мен Черногория Югославия Федеративтік Республикасын құрады, ол 2003 жылы Сербия және Черногория деп аталатын конфедерацияға қайта құрылды. Мемлекеттік одақ 2006 жылғы тәуелсіздік референдумынан кейін Черногорияның бөлінуімен аяқталды. Қазіргі уақытта Сербия парламенттік республика болып табылады. Парламенттік монархияны қайта орнату туралы референдум өткізілген жоқ, бірақ оны қолдайтын саяси ұйымдар мен қоғамдық топтар бар.