Кіріспе

1389 жылы Моравия Сербиясы бастаған христиандық коалиция мен Осман империясы арасындағы шайқас. 1389 жылғы шайқас туралы мифтер мен жазбалар оқиға болғаннан кейін көп ұзамай пайда бола бастады, бірақ аңыз шайқастан кейін бірден толыққанды қалыптаспады, әртүрлі авторлардың еңбегінен әртүрлі нұсқаларға айналды. Серб халық мұрасында Косово мифы 19 ғасырда серб ұлттық сезімі күшейген кезде жаңа мағыналар мен маңызға ие болды, себебі серб мемлекеті, әсіресе Осман империясының құрамында болған Косовоны бағындыруға ұмтылды. Қазіргі заманда бұл шайқас серб тарихының, дәстүрінің және ұлттық ерекшелігінің ажырамас бөлігі деп есептеледі. Видовдан күні 28 маусымда тойланады және Сербияның маңызды ұлттық және діни мерекесі болып табылады, ол Косово шайқасының құрбандарына арналған еске алу күні.

Өмірбаян

Император Стефан Урош IV Душан "Қуатты" (1331–55 жылдары тақ отырған) оның ұлы Стефан Урош V "Әлсіз" (1355–71 жылдары тақ отырған) болды, оның билігі орталық биліктің құлдырауымен және көптеген дербес княздықтардың пайда болуымен сипатталды; бұл кезең Серб империясының құлауы ретінде танылады. V Урош әкесі құрған ұлы империяны сақтап тұра алмады, сыртқы қауіп-қатерлерді тойтарып, аристократияның тәуелсіздігін шектемеді; ол 1371 жылдың желтоқсанында баласыз қайтыс болды, ал одан бұрын сол жылдың басында Османдықтар Марица шайқасында серб аристократиясының көп бөлігін талқандағаннан кейін. Бұрынғы империяның солтүстік бөлігінің (Моравия Сербиясының) билеушісі князь Лазар Османдықтардың қатерінен хабардар болды және оларға қарсы науқанға дипломатиялық және әскери дайындықтарды бастады. Османдықтар Плочник (1386) және Билеча (1388) шайқастарында жеңілгеннен кейін, биліктегі Осман сұлтаны Мұрад I 1388 жылдың көктемінде әскерін Филиппополь қаласынан Ихтиманға (қазіргі Болгария) көшірді. Одан олар Велбужд және Кратово (қазіргі Солтүстік Македония) арқылы өтті. София мен Нишава аңғары арқылы баруға қарағанда ұзақ болғанымен, бұл Осман әскерлерін Балқандағы ең маңызды тораптардың бірі – Косовоға жеткізді. Олар Косоводан князь Лазардың немесе Вук Бранковичтің жерлеріне шабуыл жасай алатын еді. Біраз уақыт Кратовода болғаннан кейін Мұрад әскерімен бірге Куманово, Прешево және Гжилан арқылы Приштинаға жетті, ол 14 маусымда келді. Лазардың дайындықтары туралы ақпарат аз болғанымен, ол әскерін Оңтүстік Мораваның оң жағалауындағы Нишке жақын жинады. Оның әскері Мұрад Велбуждға көшкенін білгенге дейін сол жерде тұрған болуы мүмкін, содан кейін ол Прокупле арқылы Косовоға жылжыды. Бұл оның шайқас алаңы ретінде таңдаған ең қолайлы жері болды, себебі ол Мұрадтың барлық бағыттарын бақылауға мүмкіндік берді. Шайқасты тарихи тұрғыдан зерттеу қиын. Шайқасқа қатысқандардың бірінші қолынан жазылған ешқандай естеліктері жоқ. Заманауи дереккөздер әртүрлі көзқарастардан жазылған және оларда шайқас тактикасы, әскер саны және басқа да майдандық егжей-тегжейлер туралы көп мәлімет жоқ.

Әскердің құрамы

Әскердің көлемі туралы бағалаулар әртүрлі, бірақ Осман әскері одан үлкен болды. Лазар басқарған әскердің саны 12 000–15 000-нан 20 000-ға дейін, ал Мурад басқарған әскердің саны 27 000–30 000 болды. Жоғары баға бойынша Мурадтың әскері 40 000-ға, ал Лазардың әскері 25 000-ға дейін жетеді. Осман тарихшысы Мехмед Нешри 1521 жылы Косово шайқасы туралы Осман тарихнамасындағы алғашқы егжей-тегжейлі есепті жазған Осман империясының ресми түсіндірмесін ұсынады. Осман сұлтаны шайқасқа дейін немесе шайқас кезінде қайтыс болғандықтан, Осман деректерінде христиан әскерінің саны айтарлықтай үлкен көрсетілген. Нешри оны 500 000-ға жуық деп есептеген, бұл Осман әскерінен екі есе көп. Тарихшы Ноэль Малкольмның пікірінше, Осман жазушылары «түрік жеңісінің» мәртебесін арттыру үшін Лазардың әскерінің көлемін және маңыздылығын үлкейтуге тырысқан, оны Мураттың әскерінен әлдеқайда көп деп сипаттаған. Сонымен қатар, Малкольм Осман деректерінің сенімді еместігін айтады. Әскердің нақты санына қарамастан, Косово шайқасы орта ғасырдың соңындағы ең ірі шайқастардың бірі болды. Агинкур шайқасымен (1415) салыстырғанда, тіпті жоғары бағаланған әскер саны дұрыс болса да, шамамен 10 000-ға жуық сарбаз аз қатысқан, және онда 2000-нан аспайтын жаншарлар болған. Лазардың негізгі күштеріне оның княздығынан серб жасақтары, күйеу баласы Вук Бранковичтің әскерлері және Лазардың одақтасы Босния патшасы Твртконың жіберген Влатко Вукович басқарған босниялық әскерлер кірген. Лазардың христиандық коалициясына албандар, хорваттар, венгрлер және болгарлар да қосылған. Албан феодалдарының бірі, Теодор II Музака, көптеген албандықтармен бірге шайқаста қаза тапты. Осман деректеріне сүйене отырып, албандық тарихнамасы албандықтар Лазар коалициясының жалпы санының шамамен төрттен бірін құрағанын, олар негізінен Димитер Жонима, Джурадж II Балшич және Теодор II басшылығымен болғанын мәлімдейді. Тарихшы Деян Джокичтің пікірінше, Лазардың албандар, болгарлар, чехтар, венгрлер, немістер және влахтардан тұратын кең коалицияға басшылық етуі күмәнді, оған оның және Вук Бранковичтің әскерлерінен, сондай-ақ Босниядан келген күштер қосылған. Дэниел Уэй екі әскердің саны мен этникалық құрамы туралы сенімді айтуға ештеңе жоқ дейді. Хорват тарихшысы Невен Будак, Иоанн Палисна басқарған Родос рыцарларымен байланысты крестшілер тобы Лазардың жағында болғанын айтады, ол итальяндық жылнамалардан Annales Forolivienses-тен «Domino Johanne Banno cum Crucesignatis» (Бан Иоанн крестпен белгіленгендермен) деген цитата келтіреді. Будак пікірінше, «Домайн Йоханна Бано» - бұл Хорватияның баны Иоанн Палисна, бірақ жылнама авторы енді бан емес адамды құрметтеген болуы мүмкін, мысалы, Иоанн Хорват. Британдық тарихшы және госпитальерлерді зерттеуші Энтони Луттрелл Будактын «crucesignati» дегеніміз Госпитальер рыцарлары деген болжамын жоққа шығарады, «Госпитальерлер айқыш киген, бірақ техникалық тұрғыдан крестоносцы немесе crucesignati емес, Annales Forolivienses авторы бұл терминді қалай түсінгені белгісіз». Будак өзі бұл термин киімдеріне айқыш белгісін салған жауынгерлерді белгілеуге арналған болуы мүмкін дейді, бұл адал еместерге қарсы соғысқа бару алдындағы әдеттегі практика. Екі әскердің де құрамында әртүрлі шыққан сарбаздар болды. Қазіргі грек авторлары қатысушылардың арасында Солтүстік албандарды, Химара, Эпир және жағалаудағыларды атап көрсетеді. Нешридің есебіне сүйене отырып, Джурадж II Балшичтің де Косово шайқасында шайқасқан христиан коалициясымен байланысы бар екені айтылады. Оның қатысуы туралы болжам «көптеген қателерге толы» деп есептеледі, өйткені ол Османның вассалы болған; ол Лазардың одақтасы Твртко I-мен жауыздыққа ұшыраған; және шайқас кезінде ол, мүмкін, Ульциньде болған.

Әскерлерді орналастыру

Сербия әскерлері Приштинадан шамамен 5 шақырым солтүстік-батысқа қарай орналасқан Косово алаңында жиналды. Князь Лазар серб орталығына жетекшілік етті, Бранкович оң жаққа, ал босниялық генерал Вукович сол жаққа, оның ішінде шетелдік жасақтарға да басшылық етті. Қуатты серб атты әскері алдыңғы қатарда тұрды, ал жеңіл атты әскер садақтармен қаруланып қапталдарда орналасты. Қанаттар шамамен 1000 садақшымен нығайтылды, ал янышарлар орталық позицияны иеленді, оларды Мурад пен оның жеке күзет атты әскері артынан қолдады.

Шайқас

Сербтер мен түріктердің шайқас туралы айтқандары әртүрлі болғандықтан, оқиғаны қалпына келтіру қиын. Шайқас Османлы садақшыларының серб атты әскеріне оқ жаууымен басталды деп есептеледі, содан кейін сербтер шабуылға дайындық жасады. Серб атты әскері үшбұрыш құрылымда орналасқаннан кейін Османлының сол қанатын бұзып өте алды, бірақ орталық және оң қанатқа қарсы күресте сәттілікке жете алмады. Сербтер алғашқы шабуылдан кейін артықшылыққа ие болды, бұл Якуб Челеби басқарған Османлы қанатына елеулі зиян келтірді. Жоғарғы әскердің шабуылы аяқталғаннан кейін, Османлының жеңіл атты әскері мен жеңіл жаяу әскері қарсы шабуыл жасады, ал сербтердің ауыр қару-жарағы оларға кедергі келтірді. Орталықта серб әскері Османлы күштерін кері итеруге қол жеткізді, бірақ Баязидтің қанаты Влатко Вукович басқарған босниялықтарға қарсы қиындықпен тұрды, олар Османлы әскеріне үлкен шығын келтірді. Османлылар Баязид басқарған қатыгез қарсы шабуылда серб күштерін кері итеріп, күнінің соңында серб жаяу әскерін жеңіп, шайқастан шығарды. Екі жақ та тұрақтап қалды, Вуковичтің босниялық әскері серб жаяу әскеріне келтірілген ауыр шығынды өтеу үшін орталыққа қарай жылжыды. Тарихи деректер бойынша, Вук Бранкович жеңіске үміт жоқ екенін көріп, Лазар тұтқындалғаннан кейін мүмкіндігінше көп салдатын құтқару үшін қашып кетті. Алайда, халық ауыз әдебиетінде Бранкович Лазарды сатып кетіп, қашып кеткені айтылады, бұл теорияны алғаш рет 1601 жылы Мавро Орбини жазбаларында келтірген, бірақ ол негізсіз деп есептеледі. Бранкович шайқастан қайтқаннан кейін, қалған босниялық және серб күштері жеңіске жету мүмкін емес деп санап, шайқас алаңынан шықты. Шайқастың ең алғашқы жазбаларының бірінде сербтердің он екі батыры, серб эпостық поэзиясында Югович ағайындары ретінде танымал, Османлы қорғанысын бұзып өткені айтылады. Кейін Милош Обилич есімді батыр Османлы әскеріне дезертир болғандай көрсетті. Оны Мұраттың алдына әкелгенде, Обилич жасырын қамшысын шығарып, сұлтанды шауып өлтірді. Содан кейін оны сұлтанның күзетшілері өлтірді. Алайда, қастандықтың басқа да нұсқалары бар, мысалы, Обилич шайқас алаңында өлі болып жатқандай көрсетіп, сұлтан өтіп бара жатқанда пышақтап өлтіргені айтылады. Тағы бір нұсқада, Милош Лазарға адалдығын дәлелдеу үшін ертерек әрекет еткені айтылады, өйткені оны сатқындықпен айыптаған.

Алғашқы есептер

Бұл шайқастың хабары Еуропаға жылдам тарады. Бұл ертедегі қауесеттерде нәтижеге көп көңіл бөлген жоқ, бірақ олардың бәрі Осман сұлтанының шайқаста қаза тапқанына назар аударды. Шайқас туралы алғашқы хабарлар Боснияның Твртко сарайынан келді. Ол Трогир сенатына (1 тамыз) және Флоренция кеңесіне жазған жеке хаттарында Османлыларды Косово шайқасында жеңгенін мәлімдеді. Флоренциялықтардың Тврткоға берген жауабы (1389 жылдың 20 қазаны) маңызды тарихи құжат болып табылады, себебі ол Мурадтың шайқаста қаза тапқанын және оның 28 маусымда (Изге Вит күні / Видовдан) болғанын растайды. Қатысушының аты аталмаған, бірақ ол Осман қатарларын бұзып өткен 12 серб дворянының бірі болды: Бақытты, ең бақытты – семсермен жол ашып, жау қатарларын және тізбектелген түйелер шеңберін басып өткен он екі адал мырзаның қолы. Ең бақыттысы – осындай күшті воеводаны семсермен тамағы мен қарнына қадап өлтірген адам. Ал, өздерінің қайтыс болған басшыларының құрбандары ретінде, оның жаман өліміне құрбан болғандардың бәрі өмірін және қанын батырлықпен құрбан етті. 1416 жылы Мигнанеллидің тағы бір итальяндық еңбегінде Осман сұлтанын өлтірген Лазар екені айтылған.

Геосаяси салдарлар

Екі әскер де шайқаста қырылды. Лазар мен Мұрат екеуі де қаза тапты, ал олардың әскерлерінің қалған бөлігі шайқас алаңынан шегінді. Мұраттың ұлы Баязид әкесінің қазасы туралы естіген соң кіші інісі Якуб Челебиді өлтіріп, Осман тағының жалғыз мұрагері атанды. Сербтер өз жерлерін тиімді қорғау үшін жеткіліксіз күштерге ие болды, ал түріктердің шығыста көп әскері болды. Осы оқиғалардан кейін Лазардың ұлы Стефан Лазаревич Баязидтің адал одақтасы болды және Баязидтің болашақ әскери операцияларына, соның ішінде Никополис шайқасына маңызды күштер жұмсады. Осы шайқаста Косовоның бір бөлігін билеген тағы бір серб билеушісі Вук Бранкович Османға қарсы коалицияға қосылды. Осман жеңісіне қосқан үлесі үшін Лазаревичке Бранковичтің жерлерінің көп бөлігі сыйға берілді. Бранкович Осман тұтқыны ретінде қайтыс болды, бірақ Стефан Лазаревич жазған кейінгі «Косово мифы» бойынша ол христиандарға сатқын ретінде бейнеленді. Лазаревичтің Осман вассалы ретіндегі табысы оның жерлерін әкесінікінен гөрі үлкен етіп, 13 ғасырдағы Неманич әулетінің аумақтарымен теңестірді. 1421 жылы Мехмед қайтыс болғаннан кейін Лазаревич болашақ Мехмед Фатихке қарсы коалицияны күшпен қолдаған вассалдардың бірі болды. Бұл әрекет Мехмедті сербтерді және таққа талапкерлерді қолдаған барлық вассалдарды жазалауға итермеледі, олардың жерлерін тікелей аннексиялау үшін оларға қарсы жорықтар ұйымдастырды. Осыдан кейін бірнеше жорықтардың нәтижесінде Сербия ресми түрде Осман провинциясына айналды. 1459 жылғы 20 маусымда Смедерево қаласын басып алу ортағасырлық серб мемлекеттілігінің соңына әкелді.

Мұра

Косово мифы ұзақ уақыт бойы серб фольклорында және серб әдеби дәстүрінде орталық тақырып болып келді және ғасырлар бойы негізінен ауызша эпикалық поэзия мен гуслар өлеңдері түрінде дамыды. Шайқастың мифологияға айналуы оқиғадан кейін көп ұзамай басталды. Аңыз шайқастан кейін бірден толыққанды қалыптаспады, бірақ әртүрлі авторлардан әртүрлі нұсқаларға айналды. Филолог Вук Караджич Косово шайқасы тақырыбына қатысты дәстүрлі эпикалық өлеңдерді жинады және 19 ғасырда мифтің трансформациясының соңғы нұсқасы болған «Косово циклын» жариялады. Серб тарихнамасында шайқасқа дейінгі күрделі саяси ахуал христиандық пен ислам арасындағы қақтығыс ретінде қарапайымдастырылды. Алайда, Миодраг Попович 16-17 ғасырлардағы Осман Сербиясында жергілікті халықтың Осман билігіне бейімделудің жалпы атмосферасына сәйкес «түркішіл» болғанын атап өтті. Олар Косово шайқасы туралы аңызға Осман түріктеріне қарсы жағымсыз немесе жаулық көзқарас бермеді. Сербиялық қоғамдық кеңістікте Косово шайқасы туралы түсініктер өзгерді және «19 ғасырда серб ұлтшылдығының күшеюі кезінде» белсенді түрде пайдаланылды және Ұлы Сербия ұлттық жобасы аясында жаңа мағыналарға ие болды. Бүгінде Косово шайқасы қоғамдық пікірде «серб тарихы, дәстүрі және ұлттық ерекшелігі үшін ерекше маңызды» деп есептеледі. Шайқас осы күнге дейін тарихи, саяси, әскери және көркемдік шабыт көзі болып табылады. Шайқас күні, сербтерде Видовдан (Изге Витус күні) деп аталады және Юлиан күнтізбесі бойынша тойланады (20 және 21 ғасырларда Григориан күнтізбесі бойынша 28 маусымға сәйкес келеді), серб этникалық және ұлттық ерекшелігінің маңызды бөлігі болып табылады, ал осы күні Сербия тарихындағы маңызды оқиғалар орын алды: 1876 жылы Сербия Осман империясына соғыс жариялады (Сербия-Осман соғысы (1876-78 жж.); 1881 жылы Австрия-Мажарстан және Сербия княздығы құпия одаққа қол қойды; 1914 жылы серб Гаврило Принцип Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинандты өлтірді (оның сапары сол күніне сәйкес келгенімен, Видовдан оқиғаға ұлттық символизм қосты); 1921 жылы Югославия королі Александр I Видовдан Конституциясын жариялады; 1989 жылы шайқастың 600 жылдығына серб президенті Слободан Милошевич тарихи шайқас орнында Газиместан сөйледі. Мұрат I-нің ішкі органдары жерленген Косово Поледегі Сұлтан Мұраттың мазары жергілікті мұсылмандар үшін діни маңызға ие. Мұрат I-нің ұлы Баязид I мазардың жанына ескерткіш салды, ол Косово аумағында Осман сәулетінің алғашқы үлгісі болды.