Кіріспе

Су айдындарының су астындағы жер бедерін бейнелейтін карта. Батиметриялық карта – мұхиттар мен теңіздердің түбіндегі су асты топографиясы мен физиографиялық ерекшеліктерін көрсететін изоарифмикалық картаның бір түрі. Олардың басты мақсаты – мұхит түбінің тереңдік контурларын, сондай-ақ су асты нысандарының мөлшерін, пішінін және таралуын көрсету. Топографиялық карталар жер бетінен биіктікті көрсетеді және батиметриялық карталарға толықтыру болып табылады. Карталар тереңдікті немесе биіктікті көрсету үшін бір-бірімен тең аралықтағы сызықтар мен нүктелер жүйесін пайдаланады. Ішінде кішірек пішіндері бар жабық пішін, тереңдік ішке қарай артса, мұхит шұңқырын, ал азайса, су асты тауын көрсетеді. Батиметриялық зерттеулер мен карталар океанография ғылымымен, әсіресе теңіз геологиясымен, су асты инженериясымен немесе басқа да мамандандырылған мақсаттармен байланысты. Карта жасау үшін қолданылатын батиметриялық деректерді тік қималар түріндегі батиметриялық профильдерге де түрлендіруге болады.

Ежелгі Мысыр

Батиметрияны қолдану және батиметриялық карталардың жасалуы шамамен б.з.д. 19 ғасырға, ежелгі Египетке дейін жетеді. Б.з.д. 16 ғасырда Хатишепсут патшайым тапсырысымен жасалған Дейр-эль-Бахридегі қабырғадағы бейнелер, ежелгі теңізшілердің Нил өзенінің және Нил өзенінің дельтасының тереңдігін анықтау үшін ұзын, жіңішке таяқтарды, тереңдік өлшеу құралдары ретінде қолданғанын көрсетеді.

Ежелгі Грекия

Алғашқы жазбаша есептер мен су тереңдігін өлшеудің картаға түсірілген жазбалары, египеттіктер Ніл өзенін өлшеп, картаға түсіре бастағаннан кейін 1000 жыл өткен соң ғана пайда болды. Грек тарихшысы Геродот Ніл өзенінің дельтасындағы сағасында 66 фут тереңдікте су тереңдігі өлшенгенін жазды. Ол, жыл сайынғы тасқын кезінде шөгіндірілетін сары лайға ұқсас лайдың судан көтерілгенін айтады. Бұл мәліметтер ежелгі теңізшілердің аймақтық тереңдіктер мен теңіз түбінің сипаттамалары туралы жоғары деңгейде хабардар екенін және батиметрия саласындағы жаңалықтар мен батиметриялық карталарды қолдануда елеулі прогресс жасалғанын көрсетеді.

Ежелгі Рим

Жаңа Келісімде Елшілердің істері кітабында Пауылдың кемесі Мальта аралында сүңгіген кезде тереңдік өлшеу туралы айтылады. 27-тараудың 27-44 аяттарында осы оқиға баяндалады: 27 "Біз Адрия теңізінде қозғалып жүргенде, түн ортасында кемешілер жағаға жақынбыз деп ойлады;"

28 "Сосын тереңдік өлшеді де, жиырма саз екенін анықтады. Аздан кейін тағы өлшегенде, он бес саз болды." 29 "Тасқа шағылысып қалудан қорқып, кеменің арт жағынан төрт аяқ тастады."

39 "Таң атқанда олар қай жерде екенін білмеді."

40 "Аяқтарды көтеріп алып, теңізге жүзді де, жағажайға беттеді." 41 Екі теңіздің қосылған жеріне түсіп, кемені құмға тіреп қойды; кеменің алдыңғы бөлігі бекіп, жылмады, ал артқы бөлігі толқындардың күшінен қирады. 39-аятта "олар жерді танымады" делінеді, бұл олардың теңіз туралы білімі басқалардың тәжірибесінен және бұрын сол жерде болған естеліктерінен алынғанын көрсетеді. Бірінші ғасырда жағалаудың жалпы пішінін көрсететін, периплус деп аталатын теңіз саяхаттарының нұсқаулықтары болды. Теңіздің тереңдігі мен айналасындағы жағалаудың карталары саудада қолжетімді болу үшін тағы мың жылдай күтуге тура келді.

Ерте заманауи кезең

Осыған дейін батиметриялық карталар сирек болатын, себебі теңіз саяхатшылары ашық мұхиттың тереңдігін өлшеу және картаға түсіру үшін ауыр арқандар мен қорғасын салмақтарына сүйенетін. Колумб Америкаға барғаннан кейін өткен 200 жылда мұхиттарды зерттеу және тереңдік карталарын жасау саласында шамалы ғана жетістіктер болды. 1647 жылы Роберт Дадли "Dell'Arcano del Mare" ("Теңіз сырлары") атласын жариялады. Оның еңбегі бұған дейін жарық көрген жұмыстардың бәрін басып өтті, Меркатор проекциясында жасалған карталар мен схемаларды қамтыды, сондай-ақ Солтүстік Американың Атлантикалық жағалауындағы тереңдіктерді көрсеткен алғашқы карталардың бірі болды. Оның жарияланымы болашақ теңіз саяхатшылары мен өнертапқыштарға әлемдегі көлдер мен мұхиттардың жоғары сапалы карталарын және зерттеулерін жасаудың жаңа және шығармашылық жолдарын дамытуға мүмкіндік берді.

Гидрографиялық картамен салыстыру

Батиметриялық карта гидрографиялық картадан су асты нысандарының нақты бейнеленуі мақсат екендігімен ерекшеленеді, ал гидрографиялық карта үшін қауіпсіз жүзу – талап. Гидрографиялық карта теңізшілерге су асты қауіптерінен сақтануға көмектесу үшін нақты нысандарды жасырып, оларды жеңілдетілген түрде көрсетеді.

Батиметриялық карта мен топографиялық картаны біріктіру

Идеалды жағдайда, бірдей масштабтағы және бірдей географиялық аймақтың проекциясындағы батиметриялық карта мен топографиялық картаны біріктіру үздіксіз болуы керек. Бір ғана айырмашылық – теңіз деңгейінің белгіленген нүктесіндегі нөлдік деңгейден өткеннен кейін мәндер өсуі керек. Осылайша, топографиялық картадағы таулардың биіктігі ең жоғары мәнге ие, ал батиметриялық картадағы ең үлкен тереңдіктер ең жоғары мәнге ие болады. Қысқасы, батиметриялық карта суы алынған жағдайды топографиялық карта сияқты дәл осылай көрсетуге арналған.

Гидрографияда

Батиметриялық зерттеулер – гидрография ғылымының бір саласы. Олар, гидрографияның тар мағынадағы өнімін жасауға қажетті зерттеулерден және қауіпсіз навигация үшін карталар мен басылымдар дайындаумен шұғылданатын ұлттық және халықаралық агенттіктер жүргізетін зерттеулерден шамалы өзгеше. Осы карталық өнім, негізінен қауіпсіздік туралы маңызды ақпаратты көрсетуге бағытталған навигациялық немесе гидрографиялық карта деп дәлірек аталады.