Кіріспе
Бұрынғы Кеңес Одағының кейбір елдеріндегі қалалық елді мекендердің ресми атауы – қалалық типтегі қоныстар. Бұл термин бірнеше Орталық және Шығыс Еуропа елдерінде аз қалаланған елді мекендерді белгілеу үшін ресми түрде қолданылады. Алғаш рет бұл термин Кеңес Одағында пайда болды, кейіннен қысқа мерзімге социалистік Болгария мен социалистік Польшада да қолданылды. Бүгінде посткеңестік мемлекеттердің тоғызында бұл атау сақталып қалды. 1922 жылдан бастап Кеңес Одағының барлық 15 республикасында қолданылған бұл атау, Польшада (1954) және Болгарияда (1964) кейіннен енгізілді. Польшадағы барлық қалалық типтегі қоныстар 1972 жылы қала немесе ауылға айналдырылды. Болгария мен посткеңестік республикалардың бесеуінде (Армения, Молдова және Балтық елдері) 1990-шы жылдардың басында олардың мәртебесі өзгертілді, ал Украина 2023 жылы осы үрдіске қосылды. Қазіргі таңда бұл термин Әзірбайжан, Беларусь, Грузия, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан сияқты тоғыз посткеңестік республикада қолданылуда. Сондай-ақ, бұл термин Молдованың мойындалмаған, өзділігін жариялаған Трансднестрия аймағында да қолданылады. Қалалық типтегі қонысқа жататын елді мекендердің критерийлері уақыт өте келе және елдер арасында, тіпті бір елдің әртүрлі аймақтарында да өзгеше болуы мүмкін. Дегенмен, мұндай елді мекендердің критерийлері көбінесе қалалық инфрақұрылымның немесе қала тұрғындары үшін арналған демалыс орнының болуына негізделген.
Urban type settlement is an official designation for lesser urbanized settlements, used in several Central and Eastern European countries. The term was primarily used in the Soviet Union and later also for a short time in socialist Bulgaria and socialist Poland. It remains in use today in nine of the post Soviet states. The designation was used in all 15 member republics of the Soviet Union from 1922. It was introduced later in Poland (1954) and Bulgaria (1964). All the urban type settlements in Poland were transformed into other types of settlement (town or village) in 1972. In Bulgaria and five of the post Soviet republics (Armenia, Moldova, and the three Baltic states), they were changed in the early 1990s, while Ukraine followed suit in 2023. Today, this term is still used in the other nine post Soviet republics – Azerbaijan, Belarus, Georgia, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Russia, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan. It is also used in Transnistria, an unrecognised breakaway state in Moldova. What counts as an urban type settlement differs between time periods and countries and often between different divisions of a single country. However, the criteria generally focus on the presence of urban infrastructure or resort facilities for urban residents.
Кеңес Одағы
Кеңес Одағында қала типті елді мекендерге қойылатын талаптар Кеңес республикалары тарапынан дербес белгіленді. Дегенмен, бұл талаптар республикалар арасында аса көп айырмашылыққа ие болған жоқ.
Әзірбайжан
2011 жылы Әзірбайжанда 256 қалалық типтегі елді мекен болды.
Грузия
2014 жылы Грузияда 47 қала типтес елді мекен болды. Олардың сегізі Абхазия және Оңтүстік Осетияның жартылай мойындалған аумақтарында орналасқан және де-факто Грузия үкіметінің бақылауында емес.
Қазақстан
2019 жылы Қазақстанда 48 қала типтес поселке болды.
Қырғызстан
2008 жылғы Қырғызстанның әкімшілік-аумақтық бөлінісі туралы заңға сәйкес, қалалық типтегі елді мекендер – өнеркәсіптік кәсіпорындар, теміржол станциялары, құрылыс алаңдары сияқты экономикалық маңызы бар объектілерді, сондай-ақ кемінде 2000 тұрғыны бар демалысқа арналған әлеуеті бар елді мекендерді қамтиды. Ерекше жағдайларда экономикалық даму және халық санының өсуіне мүмкіндігі бар әкімшілік, экономикалық және мәдени орталықтар қалалық типтегі елді мекендер ретінде қарастырылуы мүмкін.
Тұрғындар мекендейтін жерлер
Қазіргі Ресейде, бір елді мекеннің қалалық типтегі елді мекендерге жататын талаптарға сай келеуіне қатысты шешімді қабылдау міндеті федералдық құраушыларға берілген. Көбінесе, барлық әкімшілік-аумақтық өзгерістер, оның ішінде қалалық типтегі елді мекен және қала мәртебесін беру немесе жою федералдық құраушының заң шығару органының құзыретінде болады.
Тажикстан
2018 жылдың 1 қаңтарына қарай, Тәжікстанда 57 қала типтес мекен болды.
Түрікменстан
2016 жылдың 1 ақпанына қарай, Түрікменстанда 76 қала типтес мекен болған.
Өзбекстан
2011 жылдың 1 қаңтарына қарай Өзбекстанда 1065 қала типтес елді мекен бар.
Армения
Арменияда 1990 жылдарға дейін қала типтес елді мекендер болды. Қазіргі таңда барлығы дерлік қалаға немесе ауылға айналдырылды.
Балтық мемлекеттері
Эстонияда қала типті елді мекендер 1945 жылы Эстон КСР кезінде құрылған. 1990 жылдары олардың көпшілігі қалаларға айналды. Латвияда қала типті елді мекендер 1949 жылдан 1993 жылға дейін болды, одан кейін олар қалаларға және ауылдық елді мекендерге түрлендірілді. Литва бұрын қала типті елді мекендер (литов тілінде: miesto tipo gyvenvietė, m. t. g.) жүйесін 1995 жылға дейін пайдаланған.
Болгария
Болгарияда алғашқы қалалық типтегі елді мекендер (болгарша: селище от градски тип) 1964 жылы пайда болды. 1990 жылдары олар ауылдарға және қалаларға өзгертілді.
Молдова
Молдова аумағында қала типіндегі елді мекендер жүйесі 1924 жылдан бері қолданылып келді. 1990 жылдары олар қалаларға немесе ауылдық жерлерге айналдырылды. Даулы және мойындалмаған Приднестровье осы жүйені пайдалануды жалғастыруда.
Польша
Қалалық типтегі елді мекендер (полякша: osiedle typu miejskiego) Польша Халық Республикасында 1954 жылдан 1972 жылға дейін пайдаланылды. Бүгінгі Польшада қалалар, ауылдар және кенттер бар.
Украина
Украина бұрын қалалық типтегі елді мекен (украинше: селище міського типу, с.м.т.) жүйесін 2023 жылға дейін пайдаланған. 1991 жылы Украинада 921 қалалық типтегі елді мекен болды. 2023 жылғы 24 қазанда Президент Владимир Зеленский №8263 заңға қол қойып, Украинада "қалалық типтегі елді мекен" және "ауылдық типтегі елді мекен" ұғымдарын жойды. Заң 2024 жылғы 26 қаңтарда күшіне енді. Заңның мақсаты Украинаның әкімшілік-аумақтық жүйесіндегі кейбір мәселелерді шешу тәртібінен кеңестік элементтерді кетіруді жеңілдету болды.