Кіріспе

Амбруссум (Ambrussum) – Оңтүстік Францияның Окситания аймағындағы Вилетелл қаласындағы римдік археологиялық орын. Ол қазіргі Лунель қаласына жақын, Ним мен Монпелье арасында орналасқан. Амбруссум өзінің мұражайы, Виа Домиция жолындағы аялдамасы, Гюстав Курбе сурет салған Видурльдегі Понт Амброй көпірі және бекітілген ауыл (оппидум) үшін танымал. Оның қоныстану тарихы 400 жылға созылады. Қазіргі таңда орын толығымен қазылып зерттелгендікте. Су тасқынына ұшырайтын төменгі жатқан елді мекен Виа Домиция жолымен саяхаттайтын адамдар үшін аялдама болды, сондай-ақ шанақтарға және императорлық пошта қызметіне қажетті тұрақтар, жатақханалар мен жөндеу қызметтерін ұсынды. Жоғары орналасқан елді мекен римдіктерге дейінгі оппидумның негізінде салынған, ол 21 мұнарадан тұратын қоршау қабырғасымен қоршалған. Римдіктер оппидумды қайта жаңартып, бірінші ғасырдың басындағы қарапайым бір бөлмелі үйлерден бастап, біздің заманымыздың екінші ғасырындағы кең аулалы үйлерге дейін әртүрлі тұрғын үй стильдерін құрды. Римдік жол, Виа Домиция, елді мекеннің етегімен өтеді және римдік көліктердің іздері сақталған мозаикалық жолға алып келеді. Рим көпірі орта ғасырға дейін пайдаланылды, бірақ уақыт өте келе бұзылып, қазір тек бір толық аркасы ғана қалған.

Орналасқан жері

Амбруссум немесе оның Амбруссиум нұсқасы Антониндік саяхат жоспарында (мутация) ретінде, 333 жылғы қасиетті жерлерге баратын саяхатшылар нұсқаулығында және 1520 жылғы Пейтингер картасында көрсетілген. Барлығы оны Ним (Немауси) мен Кастельно-ле-Ле (Секстантио) арасында, екеуінен де шамамен бірдей қашықтықта орналастырады. Via Domitia Альп тауларын Пиренеймен байланыстырды және Галлиядағы ең көне римдік жол, атап айтқанда Францияның Галлия Нарбоненсисі. Б.з.д. 120 жылы Кней Домиций Аенобарб салған бұл жол Италия мен Испаниядағы Кадис қаласын байланыстыратын жолдардың бір бөлігіне айналды. Амбруссумда Via Domitia Видурль өзенін кесіп өтеді, ал елді мекен осы жолдағы аялдама қызметін атқарды. Сайтқа тікелей жақын орналасқан қазіргі A9 автожолы, Лангедосиеннен Видурльді кесіп өтеді және осы жерде қазіргі заманғы мутацияның баламасы – Aire de service de Lunel орналасқан. Бұл жерге Вилетелл ауылы арқылы жетуге болады. Көпір теңіз деңгейінен 20 метр биіктікте, ал оппидумның ең биік нүктесі 58 метр. Су тасқыны кезінде Видурль 8 метрге көтеріледі. Ең биік нүктеден Наж оппидумын оңай көруге болады. Әрі қарай Мон-Венту, Пик-Сен-Луп және Севен төбелері, соның ішінде Ларзак жазығы мен Мон-Аигуалды көруге болады.

Тарих

Бұл жерде алғаш рет б.з.д. 2300 жылы қоныстанған, ал оппидумның құрылысы б.з.д. 300 жыл шамасында басталды. Бұл – галл тайпаларының қонысы. Римдіктер бұл аймақты б.з.д. 120 жылы жаулап алды. Оппидумның орталық бөлігіндегі тас жол б.з.д. 100 жыл шамасында салынды. Оппидум мен өзен арасында Via Domitia жолындағы аялдама (мутацио) орналасқан. Бұл және Амбруа көпірі б.з.д. 30 жыл шамасында салынды. Шамамен б.з.д. 10 жылы өзеннің ағысы өзгерді, ол күштірек болды және су тасқыны жиіледі. Оппидумның оңтүстігіндегі ірі үйлер б.з. 50 жылы салынған. Бүкіл оппидум б.з. 100 жылы тастап кететілді, бірақ төменгі қоныстың бір бөлігі б.з. 400 жылы да қолданыста болды, ал Амбруа көпірі орта ғасырлар бойы пайдаланылды. Ол Vidourlades су тасқынынан зардап шекті, яғни Vidourle өзеніндегі күшті су ағынынан. Су ағыны ең аз 3 м³/с-тан 3000 м³/с-қа дейін жетеді. 1723 жылдың 8 қазанында су тасқыны тіркелді. 1745 жылдың 18 қарашасындағы су тасқыны көпірдің төрт аркасын үшке дейін азайтты. 1812 жылдың 6 қазанында, 1891 жылдың 21 қазанында және 1907 жылдың 21 қыркүйегінде де су тасқыны болды. 1933 жылдың 7 қыркүйегіндегі су тасқыны көпірдің екі аркасын бүгінгідей бір арқаға дейін кемітті. Римдіктер бұл аймақты б.з.д. 120 жылы жаулап алғаннан кейін төбе жаңадан дамытылды, тұрғын аудандар қайта ұйымдастырылды және қоныстың шығыс қақпасынан оңтүстік қақпасына дейінгі жол таспен төселді. Оңтүстік қақпа кеңейтіліп, артында үлкен алаң жасалды, онда азаматтық базилика салынды. Via Domitia төбені айналып өтуі мүмкін, бірақ ол осы тар жолмен де өткен деген болжам бар. Via Domitia жолы көбінесе «Route de la Monnaie» деген атпен белгіленген жолдармен өтеді, бірақ бұл атау «көтерілген жол» деген аудармадан шыққандықтан, бұл жолдың Via Domitia-ның бір бөлігі болғанын емес, римдік құрылыс техникасы қолданылғанын көрсетеді. Оңтүстік қақпа «Route de la Monnaie» жолына шығады, бірақ оппидумдағы тас жолдың көлбеуі 9% құрайды және ол арбалардың өтуіне тым тар, бірақ маңызды қонақтар үшін ыңғайлы болған. Шығыс қақпасындағы тас жол көпірге қарай созылады, бірақ тік жардың басында күрт тоқтайды. Өзен осы жерде жарды ойып, жолдың барлық іздерін жойды деп есептеледі. Жеңіске жеткеннен кейінгі оппидумның солтүстік бөлігі тығыз қоныстанған, бірақ ондағы үйлер Империяның ауласы бар тұрғын үйлер стилінде салынған, онда құлдар кіреберіске жақын, ал отбасы қарсы жағындағы ғимаратта тұрды.

Амброй көпірі

Көпір Видурль өзені арқылы 11 аркамен салынған. Орта ғасырларда ол әлі де қолданысқа жарамды болды, барлық 11 аркасы бұрынғы қалпында сақталған. Бірақ 1620 жылы Анна Рулман салған эскизде тек төртеуі көрсетілген, ал 1857 жылы Густав Курбе салған суретінде тек екі аркасы қалған. Олардың бірі 1933 жылғы су тасқыны кезінде жойылды, сондықтан қазір тек бір арка ғана қалды.

Қазба жұмыстары

Пон Амброидің ежелгілігі ешқашан дауланбаған және оған Мериме келген, ол оны 1840 жылы Францияның тарихи ескерткіштерінің бірінші басылымына енгізді. Дегенмен, іргелес Девес төбесі 1960 жылға дейін зерттелмеген. 1964 жылы Марк Фенуйе төбе басындағы жүзімдікте беткейлік тексеру жүргізіп, рим дәуіріне жататын қалдықтар тапты. 1967 жылдың қараша айында Жан-Люк Фиш төбеде алғашқы археологиялық сынақ қазбасын бастады, нәтижесінде оппидумның іздері табылды; келесі шілдеде еріктілердің қатысуымен кеңейтілген қазба жұмыстары жүргізілді. 1974 жылы қамалдың қоршауларының айналасында жол тазаланып, оппидум тарихи ескерткіш ретінде мойындалып, тізімге енгізілді. Кездейсоқ жағдай, өрт оппидумның тағы да бірнеше ерекшеліктерін ашты. Мишель Горонескуль жобалаған мұражай 2011 жылдың 25 маусымында ашылды.