Кіріспе

Солтүстік Двина (Се́верная Двина́, ;) – Ресейдің солтүстігіндегі өзен. Вологда облысы және Архангельск облысы арқылы ағып, Ақ теңіздің Двина шығанағына құяды. Шығыс жағынан Печора өзенімен бірге Солтүстік-Батыс Ресейдің көп бөлігін Арктика мұхитына құяды. Оны Батыс Двинамен шатастырмау керек. Солтүстік Двинаның негізгі салалары – Вычегда (оң), Вага (сол) және Пинега (оң).

Этимология

Макс Васмердің этимологиялық сөздігінде айтылғандай, өзеннің аты Батыс Двинадан алынған. Двина топонимі урал тілдерінен туындамаған, алайда оның шығу тегі нақты емес. Мүмкін, бұл ежелгі үнді-еуропа тілінде "өзен" немесе "ағыс" деген мағынаны білдірген сөз болған. Коми тілінде бұл өзен Вы́нва / Výnva деп аталады, ол "күш" және "су, өзен" деген сөздерден құралған, демек "қуатты өзен".

Өзен алабы

Солтүстік Двинаның ұзындығы – оның ірі саласы Сухонамен бірге – шамамен Рейн өзенінің ұзындығымен тең (Орталық және Батыс Еуропада). Өзен алабының ауданы құрайды . Солтүстік Двина өзенінің алабы Вологда және Архангельск облыстарының басым бөліктерін, сондай-ақ Коми Республикасының батыс бөлігіндегі және Киров облысының солтүстік бөлігіндегі аудандарды, ал Ярославль және Кострома облыстарының солтүстігіндегі шағын аудандарды қамтиды. Архангельск және Вологда қалалары, сондай-ақ көптеген кішігірім қалалар, олардың көптегені маңызды тарихи орындар, мысалы, Великий Устюг, Тотма, Сольвычегодск және Холмогоры, Солтүстік Двина өзенінің алабында орналасқан. Солтүстік Двина алабы шамамен Т пішіндес. Ұзын Сухона өзені шығысқа қарай ағып, батыстан ағып келетін Вычегда өзенімен (ұзындығы ) қосылады. Біріккен өзен солтүстік-батысқа қарай Ақ теңізге құяды, ол Архангельск қаласының жанында қосылады. Жақыннан қарасақ, Сухона шығысқа қарай ағып, Великий Устюгте солтүстікке қарай ағып келетін Юг өзенімен кездеседі. Біріккен ағыс, енді Солтүстік Двина деп аталады, солтүстікке қарай шамамен 60 км ағып, Котласта батысқа қарай ағып келетін Вычегданы қабылдап, содан кейін солтүстік-батысқа бұрылып Ақ теңізге құяды. Сухона-Вычегда маңызды шығыс-батыс көлік жолы болса, Солтүстік Двина-Юг – солтүстік-оңтүстік бағыты болды. Жоғарғы Сухона қазір Солтүстік Двина каналы арқылы Санкт-Петербургті Мәскеумен байланыстыратын Волга-Балтық су жолымен қосылған.

Өзен ағысы

Сухона шығысқа қарай, соңынан солтүстік-шығысқа қарай ағады, солтүстікке қарай ағатын Юг өзенімен Великий Устюгте қосылып, «Солтүстік Двина» атауын алады. P157 тас жолы Никольск және Великий Устюг арқылы Костроманы Котласпен байланыстырады. Великий Устюгтың солтүстігінде автомобиль жолы Солтүстік Двинаның сол жағалауымен өтеді. Өзен солтүстікке қарай ағып, Вологда облысынан Архангельск облысына өтеді, онда Котлас қаласында батысқа қарай ағатын Вичегда өзені құяды, ол Солтүстік Урал тауларынан бастау алады. Құйылыс жерінде Вичегданың ұзындығы Солтүстік Двинадан ұзын болғандықтан, бұлағынан бастап Вичегдамен қосылған жеріне дейінгі өзен кейде Кіші Солтүстік Двина (Малая Северная Двина) деп аталады. Құйылыстан кейін қысқа ғана уақыттан соң Солтүстік Двинадан Коношаны Котлас және Воркутамен байланыстыратын темір жол өтеді. Солтүстік Двина солтүстік-батысқа бұрылып, солтүстік-шығыстан келетін Уфтьюга және Нижняя Тойма сияқты бірнеше кіші өзендерді қабылдайды. Березник кентіне жақын жерде оңтүстіктен Вага өзені құяды. Осы жерде М8 тас жолы да облысқа кіреді, ол Мәскеуден Вологда және Архангельск арқылы өтеді. Йомца немесе Йемца оңтүстік-шығыстан қосылады, ал П1 тас жолы (Каргопольден) оған параллель жүреді. Бұрын маңызды өзен жолы болған Пайнега шығыстан қосылады. Пайнеганың сағасына жақын жерде өзен бірнеше арнаға бөлінеді, олардың арасында Архангельсктің оңтүстік-шығысында орналасқан ежелгі Холмогоры селосы бар. Арналар қайта бірігіп, қазіргі заманғы Novodvinsk орман шаруашылығы қаласынан өтеді. Novodvinskтен төмен қарай дельта басталады. Дельтаның жоғарғы бөлігінде Архангельск порты орналасқан. Ол бірте-бірте Холмогоридің орнын басып, аймақтың бас қаласы болды. Дельтаның оңтүстік-батыс жағында Северодвинск теңіз базасы орналасқан, бұл аймақтағы екінші ірі қала. Дельта Ақ теңіздің Двина шығанағында аяқталады. Өзен Вологда облысының Великоустюгский ауданынан және Архангельск облысының Котлаский, Краснособорский, Верхнетоемский, Виноградовский, Холмогорский және Приморский аудандарынан ағып өтеді. Бұл аудандардың барлық әкімшілік орталықтары Солтүстік Двинаның жағалауында орналасқан, өйткені олар өзен аймақтың негізгі көлік артериясы болған кезде дамыған.

Навигация және арналар

Жазда өзеннің барлық ұзындығы кеме жүзуге қолайлы және ағаш ағызу үшін кеңінен қолданылады. Солтүстік Двина каналы оны Волга-Балтық су жолымен байланыстырады. 19 ғасырда, қысқа ғұмырлы Солтүстік Екатерининский каналы, қазір қолданылмайды, Солтүстік Двина бассейнін Кама бассейнімен де байланыстырды. 1926–1928 жылдары Солтүстік Двинаның ірі салаларының бірі – Пинега өзенін Кулой өзенімен байланыстыратын канал салынды, бірақ қазіргі уақытта бұл каналге көңіл аз бөлінуде. Көп көлемді коммерциялық жолаушылар тасымалы көбінесе тоқтатылды және тек жергілікті жолаушылар бағыттары ғана сақталды. Котлас және Архангельск қалаларын байланыстыратын жолаушылар бағыты 2005 жылдан бері тоқтатылған.

Тарих

Бұл аймақты фин тілдес халықтар мекендеген, кейін Новгород Республикасы отарлаған. Бірақ Ұлы Үстіуг Владимир-Суздаль княздығының құрамында болды. Солтүстік Двина алқабының қалған бөлігі Новгородтың бақылауында еді. Ұлы Үстіуг туралы алғашқы жазбалар 1207 жылға, Шенкурск – 1229 жылға, ал Солвычегодск 14 ғасырда салынған. 13 ғасырда новгород саудагерлері Ақ теңізге жеткен. Бастапқыда бұл аймақ тері саудасының мүмкіндіктерімен тартымды болды. Новгородтан Солтүстік Двинаға дейінгі басты су жолы Волга және оның саласы Шексна арқылы, Славянка өзенімен Никольское көліне дейін созылды. Содан кейін қайықтар құрлықпен Благовещенское көліне, одан Порозовица өзенімен Кубенское көліне, әрі Сухона және Солтүстік Двинаға жеткізілді. Солтүстік Двинадан Мезен алқабына (саудагерлер Печора және Обь алқабына бара алатын) бірнеше жол болды. Бірі – Вичегда және Яренга өзендерімен жоғары ағысқа қарай, ал екіншісі – Вашкаға құрлықпен өту. Тағы бір жолы – Вичегда, Вым және Ельва өзендерімен, содан кейін Ирва мен Мезенге дейін. Басқа екі мүмкіндік: Пиньга өзенімен жоғары ағысқа қарай, содан кейін Құлой мен Мезенге дейін, немесе Пукшенга және Покшенга арқылы Пиньгаға жету, ал Йожугадан қайықтарды құрлықпен Зырянская Ежуга мен Вашкаға жеткізу. Вичегдадан саудагерлер тікелей Черя, Ижма немесе Мылва арқылы Печора өзенінің алқабына бара алатын. 14 ғасырдан бастап Холмогоры Солтүстік Двинадағы маңызды сауда порты болды, бірақ 17 ғасырда ол Архангельскке бұл мәртебені жоғалтты. Дегенмен, 1732 жылдан бастап Холмогоры және Вага епархиясының орталығы, кейін Холмогоры және Архангелоград епархиясы деп аталған, Солтүстік Ресейдің барлық аймақтарына, соның ішінде Соловецкий монастырына қарамастандығын сақтап, 1762 жылға дейін Холмогорда орналасқан. 1700 жылдарға дейін Архангельск Ресей және Батыс Еуропаның теңіз саудасы үшін маңызды порт болды, ал Солтүстік Двина Орталық Ресейді Архангельскпен байланыстыратын басты сауда жолы еді. Ұлы Петр 1703 жылы Санкт-Петербургті құрып, Балтық теңізі саудасына жол ашты және Каргополь арқылы Санкт-Петербург пен Архангельск арасында тас жол салды. Өзен тез сауда жолы ретіндегі маңыздылығын жоғалтты, бұл 1894 және 1897 жылдар аралығында Вологда мен Архангельск арасындағы темір жолдың салынуымен күшейді. Солтүстік Двина Ресей Азамат соғысы кезінде көптеген шайқастардың ошағы болды, олардың көпшілігі Антантаның интервенциялық әскерін қамтыған Солтүстік Ресей кампаниясының бөлігі еді. Азамат соғысы кезінде Солтүстік Двина флотилиясы құрылды.