Кіріспе

Ресейдің қазіргі заманғы федералды құрамына кіретін және Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлігі болып табылатын Вологда облысы көптеген тарихи ескерткіштерге ие, мысалы Кирилло-Белозерск монастыры, Дионисийдің фрескалары бар Ферапонтов монастыры (ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген), екі ортағасырлық қала – Великий Устюг және Белозерск, сондай-ақ Тотма мен Устюжнаның барокко стиліндегі шіркеулері. Ағаш және тұщы судың мол қоры – негізгі табиғи ресурстар.

Тарих

Вологда облысының аумағында тарихқа дейінгі дәуірде фин тайпалары қоныстанған, ал аймақтағы топонимдердің көпшілігі фин тілінен шыққан. Облыстың батысында әлі күнге дейін өмір сүретін вепс халқы – сол тайпалардың ұрпақтары. Кейіннен бұл аймақты орыстар мекендеген. Белозерск 862 жылы Ресейдегі ең көне қалалардың бірі ретінде жылнамаларда еске алынған. Аймақтың көп бөлігі Новгород республикасының билігінде болды, атап айтқанда, Тотма 1152 жылы негірленді. Ұлы Ұстюг және қазіргі облыстың батысы, Белозерск және Устюжнамен бірге Владимир-Суздаль княздығына қарасты және Новгородтан үнемі қауіп-қатер төндіріп тұрды. 13 ғасырға дейін новгород саудагерлері Ақ теңізге жеткен. Олар су жолдары арқылы бұл жерге келген. Ақ теңізге апаратын басты су жолы Солтүстік Двина болды, новгород саудагерлері Волга және оның саласы Шексна өзендерін, Славянка арқылы Никольское көліне дейін пайдаланды, содан кейін қайықтарды құрлықпен Благовещенское көліне жеткізіп, одан Порозовица арқылы Кубенское көліне, әрі Сухона және Солтүстік Двинаға дейін сапарлады. 13 ғасырда ұсақ княздықтар көбейе бастады. Алғашқыда Белоозеро княздығы Ростовтан бөлініп шықты, оның солтүстік және солтүстік-шығыс бөліктері 15 ғасырда дербес болып, Заозерье немесе Кубена княздықтары сияқты кіші феодалдық мемлекеттер құрды. Көптеген ұсақ княздықтар жылнамаларда бір рет ғана еске алынады, ал олардың бар екені күмәнді. 1452 мен 1481 жылдар аралығында Вологда Вологда княздығының орталығы болды, Вологда жеріндегі соңғы тәуелсіз княздық. 15 ғасырдың соңына қарай, бұл жерлердің бәрі Ұлы Мәскеу княздығының құрамына кірді. 14-15 ғасырларда Вологда төңірегіндегі жерлер Мәскеу князьдерімен байланысын сақтап, шөл дала іздеген монахтар үшін тартымды болды. Князьдер монастырларды Мәскеудің алыс аймақтарындағы ықпалын сақтап тұру құралы ретінде қарастырды. Спасо-Прилуцкий, Павло-Обнорский, Кирилло-Белозерский және Ферапонтов монастырлары сияқты бірқатар ықпалды монастырлар негірленді. Кирилло-Белозерский монастыры көп ұзамай саяси ықпалы зор және экономикалық жағдайы жақсы Ресейдің ең көрнекті монастырларының біріне айналды. 15 ғасырдың ортасында Вологда жерлері Мәскеудегі азаматтық соғысқа белсенді қатысты: 1446 жылы Василий Көзі жоқ Вологдаға жер аударылды және Кирилло-Белозерский монастырының игумені оны адалдық сертінен босатты, ал 1440 жылдардың соңында Сухона аңғары Дмитрий Шемяканың шегініп бара жатқан әскері мен Василийдің әскері арасындағы шайқас алаңы болды. Қиындықтар заманында бұл аймақты поляк әскерлері қиратты, олар Вологданы қоршап алды, бірақ қаланы жаулап алуға қол жеткізе алмады. 17 ғасырда Вологда Мәскеуден Батыс Еуропаға дейінгі басты сауда жолындағы гүлденген қала болды. 18 ғасырда Петр I патшалық құрған кезде Вологда кеме жасау орталығы болды және Швецияға қарсы ресейлік әскери операцияларды қолдауда маңызды рөл атқарды. Алайда, 1703 жылы Санкт-Петербург қаласының құрылуынан кейін Вологданың сауда орталығы ретіндегі маңызы төмендеді, ал сыртқы сауда Балтық теңізіне бағытталды. Петр Ақ теңіз саудасына да шектеулер енгізді. Вологда – Ресейде крепостнойлық жүйесі болған ең солтүстік аймақ. Вологданың батысы мен оңтүстігіндегі жерлерде уставтар болды, бірақ Вологданың солтүстігінде және шығысында крепостнойлық ешқашан енгізілмеді, ал халық өз жеріне ие болды. 1708 жылы Петр I жеті губернаторлық құру туралы жарлық шығарды. Губернаторлықтардың шекаралары сипатталған жоқ; оның орнына олардың аумағы қалалар мен оларға іргелес жерлер ретінде белгіленді. Екі губернаторлық – Архангельгород (облыстың шығысында) және Ингерманланд (облыстың батысында) – қазіргі Вологда облысының аумағында орналасқан. Вологда Архангельгород губернаторлығының құрамына кірді. Кейіннен облыстың батыс бөлігі Новгород губернаторлығына берілді. 1780 жылы Вологда бұрынғы Архангельгород губернаторлығының аумағын қамтитын Вологда вице-корольдігінің әкімшілік орталығы болды. Ақырында, вице-корольдік Вологда губернаторлығына айналды. Әкімшілік реформалардың нәтижесінде 1937 жылы Вологда облысы құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде облыстың батысындағы Оштин ауданының жерлері шетелдік (фин) әскерлері басып алған Вологда облысының жалғыз аймағы болды. Фин әскерінің шабуылы 1941 жылдың қазан айында тоқтатылды, бірақ оккупация 1944 жылдың маусымына дейін жалғасты, содан кейін Кеңес әскері алға жылжуды бастады. 1955 жылы Череповец қаласында "Северсталь" құрылысы аяқталды, бұл облыстағы ең ірі өнеркәсіптік кәсіпорын. 1997 жылдың 4 шілдесінде Вологда, Брянск, Челябинск, Магадан және Саратов қалалары Ресей үкіметімен бірге билік бөлісу туралы келісімге қол қойды, оған автономия берілді. Аталған келісім 2002 жылдың 15 наурызында жойылды.

Саясат

Кеңес дәуірінде облыстағы жоғары билік үш адам арасында бөлісті: Вологда КПСС комитетінің бірінші хатшысы (нақтыда ең көп билікке ие болған), облыстық Совет төрағасы (заң шығару билігі) және облыстық атқару комитетінің төрағасы (атқару билігі). 1991 жылдан бастап КПСС барлық билігін жоғалтты, ал облыс әкімшілігінің басшысы, соңында губернатор сайланған аймақтық парламентпен бірге тағайындалды/сайланды. Облыстың саясаты Вологда облысының Жарғысымен реттеледі. Облыстың құзыретіне жататын заңдар Вологда облысының Заң шығару жиналысымен қабылданады. Жоғары атқарушы орган – Вологда облысының әкімшілігі. Ол сондай-ақ аудандар сияқты бөлімшелердің атқарушы органдарын қамтиды және күнделікті басқаруға жауапты. Облыс әкімшілігі облыс басшысы болып табылатын губернатордың қызметін қолдайды және Ресей Конституциясына сәйкес Жарғының сақталуына кепілдік береді. Ресей Федерациясының құрамына кіретін Вологда облысы белгілі бір құрылтай билігіне ие, ол өз Жарғысын, заңдарын және басқа да нормативтік құқықтық актілерді қабылдау құқығынан тұрады. Вологда облысының Жарғысы құқықтық мәртебенің негіздерін, адам және азамат құқықтарын қамтамасыз етуді, сондай-ақ демократия институттарын, аймақтың экономикалық және қаржылық негіздерін, әлеуметтік-мәдени саясаттың негіздерін, мемлекеттік билікті ұйымдастыруды, әкімшілік-аумақтық бөлінуді және жергілікті өздік басқаруды ұйымдастыруды белгілейді.

Заң шығарушы жиналыс

Заң шығарушы билікті Вологда облысының Заң шығарушы жиналысы жүзеге асырады. Бұл – аймақ тұрғындары аралас сайлау жүйесімен (17 + 17) бес жылға сайлайтын 34 депутаттан тұратын бірпалаталы парламент. Қазіргі шақырылым 2021 жылдың қыркүйек айында сайланды. Депутаттар бес партияны ұсынады: "Бірыңғай Ресей" (24), Коммунистік партия (5), Либералды-демократиялық партия (2), "Әділ Ресей" (2) және Зейнеткерлер партиясы (1). Қазіргі төраға – Андрей Луценко. Келесі сайлау 2026 жылдың қыркүйегінде өтеді деп күтілуде.

Губернатор мен үкімет

Атқарушы билікті губернатор, оның басқаратын Вологда облысының үкіметі және өзге де атқарушы органдар іске асырады. Губернатор аймақ тұрғындарымен бес жылға сайланады және ол осы лауазымды қатарынан екі мерзімнен артық атқара алмайды. Қазіргі губернатор – "Біріккен Ресей" партиясынан Олег Кувшинников. 2011 жылдың желтоқсанында ол губернатор міндетін атқарушы болып тағайындалды, содан кейін Заңнамалық Ассамблея депутаттары оған өкілеттік берді. 2012 жылы Ресей Федерациясының көптеген субъектілерінде губернаторларды тікелей сайлау муниципалды сүзгі, екі мерзімге шектеу және Ресей Федерациясы Президентінің жарлығымен қызметтен босату мүмкіндігімен қайта жаңартылды. 2014 жылдың қыркүйегінде өткен мерзімінен бұрынғы сайлауда Кувшинников 62,98% дауыс алып, бес жылға сайланды. 2019 жылдың қыркүйегінде өткен сайлауда Кувшинников бес жылға қайта сайланды.

География

Вологда облысы солтүстікте Архангельск облысымен, шығыста Киров облысымен, оңтүстік-шығыста Кострома облысымен, оңтүстікте Ярославль облысымен, оңтүстік-батыста Тверь және Новгород облыстарымен, батыста Ленинград облысымен, солтүстік-батыста Карелия Республикасымен шекаралас. Вологда облысы Шығыс Еуропа жазығында орналасқан, және оның көп бөлігі орманды, төбелі ландшафттан тұрады. Облыстың оңтүстік-батысы Шексна және Молога өзендері бойында жазық болып келеді. Солтүстік-батыс бөлігі көбінесе мұздық тектес, онда Андама таулары, Вепс таулары және бірнеше кішігірім тау тізбектері бар. Облыстың ең биік нүктесі – биік Малгора төбесі. Облыстың шығысында Вага, Сухона және Юг өзендерінің аңғарлары төбелерді кесіп өтеді. Облыстың оңтүстік-шығысы Солтүстік қырқамен жабылған, ол Сухона өзенінің аңғарының оңтүстігінде орналасқан. Облыстың аумағының көп бөлігі қылқан жапырақты орман (тайга) және батпақтармен жабылған. Вологда облысының жері Ақ теңіз, Балтық теңізі және Каспий теңізінің бассейндері арасында бөлінген. Облыстың солтүстік-шығысында, Вологодский ауданында, Нева (Балтық теңізі), Волга (Каспий теңізі) және Онега (Ақ теңіз) өзендерінің бассейндерін бөліп тұратын үштік нүкте орналасқан. Осылайша, бұл нүкте Атлант мұхиты, Солтүстік Мұзды мұхиты және Еуразияның ішкі аймақтарындағы эндореялық бассейндердің суайдымасын білдіреді. Бұл әлемдегі сирек кездесетін үштік бөліністердің бірі және Ресейдегі жалғыз мысал. Еуропадағы ең ірі тұщы сулы көлдердің бірі – Онега көлінің оңтүстік-батыс жағалауы Вологда облысына тиесілі, ал Онега көліне құятын өзендердің ішіндегі ең ірілері – Витегра және Андома өзендері Нева өзенінің алабына жатады, демек Балтық теңізіне құйылады. Сонымен қатар, облыстың батысындағы шағын аудандар Оят өзеніне құйылады, ол Свир өзенінің оң саласы және Нева бассейніне жатады. Облыстың батыс бөлігі Волганың Рыбинск су қоймасына құйылады. Су қоймасының ең ірі салалары – Молога, Суда, Согожа және Шексна. Шексна өзенінің бастауы Белое көлі. Облыстың оңтүстігіндегі кейбір аудандар Волганың салаларына, соның ішінде Унжаға құйылады. Облыстың солтүстік-батысындағы Воже көлі, негізгі саласы Вожега өзенімен бірге, Ақ теңіз бассейніндегі Онега өзеніне құйылады. Облыстың қалған бөлігі, соның ішінде облыстағы тағы бір ірі көл – Кубенское көлі, Солтүстік Двина өзенінің алабына жатады. Солтүстік Двина облыстың солтүстік-шығысында Сухона және Юг өзендерінің қосылуынан пайда болады. Сухона – Вологда облысының маңызды су жолы. Вологда облысынан бастау алатын Солтүстік Двинаның тағы бір ірі саласы – Вага. Вологда облысындағы екі аудан федералды маңызы бар қорғалатын табиғи аймақтар ретінде белгіленген. Бұл – облыстың орталығындағы Русский Север ұлттық паркі және облыстың оңтүстік-батысындағы Дарвин табиғи қорығы (Ярославль облысымен ортақ).

Әкімшілік бөлімшелер

Облыс әкімшілік жағынан облыстың құзырына жататын төрт қала мен қалашыққа (Вологда, Череповец, Сокол және Великий Устюг) және жиырма алты ауданға бөлінеді. Тағы он қала (Бабаево, Белозерск, Грязовец, Кадников, Харовск, Кириллов, Никольск, Тотма, Устюжна және Вытегра) аудандық маңызы бар қала мәртебесіне ие. Красавино қаласы облыстық маңызы бар Великий Устюг қаласының әкімшілік басқаруында.

Өнеркәсіп

Вологда облысының ең ірі өнеркәсіптік кәсіпорны – Череповец қаласында орналасқан «Северсталь» болат зауыты. Металлургиялық өнеркәсіп облыстың жалпы өнеркәсіптік өндірісінің шамамен 50 пайызын құрайды. Одан кейін химия (оның да орталығы Череповецте), азық-түлік, ағаш өнеркәсібі және машина жасау өнеркәсібі келеді. Металлургия – 16-шы ғасырдан бері аймақта дамыған дәстүрлі өнеркәсіп, сол кезде оның орталығы Устюжнада болған. Тағы бір дәстүрлі салалар – тұз өндіру (Тотма аймағында) және шыны жасау (қазіргі Чагодощенский ауданында). 18-шы ғасырда ағаш өндірісі қарқынды түрде өсе бастады. 19-шы ғасырда зығыр маталарын шығаратын тоқыма өнеркәсібі кәсіпорындары көбейе бастады.

Ауыл шаруашылығы

Облыстағы ауыл шаруашылығы негізінен сүт және ет өндірісімен мал шаруашылығы, жұмыртқа өндірісі, егін, зығыр, картоп және көкөніс өсіруден тұрады. 2008 жылы барлық ауыл шаруашылығы өнімдерінің 73 пайызы ірі шаруашылықтарда өндірілді.

Көлік

Қазіргі Вологда облысының аумағы әрқашан Ресейдің орталық бөлігін Ақ теңізге жалғастыратын сауда жолдарында орналасқан, ал 17-ғасырда Ақ теңіз Ресейдің негізгі теңіз экспорттық жолы болды. Сухонаның барлық ағысы, сондай-ақ оның кейбір салаларының төменгі ағыстары, Вологданы қоса алғанда, кеме жүзуге жарамды. Алайда, қазіргі уақытта Сухонада тұрақты жолаушылар тасымалы өте аз немесе тоқтатылған. 19 ғасырда Мариинск каналы жүйесі ретінде салынған және 20 ғасырда қайта жаңартылған Волга-Балтық су жолы, Волга мен Нева өзендерінің бассейндерін Шексна, Белое көлі, Ковжа және Витегра арқылы байланыстырады және Еуропалық Ресейдегі маңызды су жолдарының бірі болып табылады. Солтүстік Двина каналы Шексна мен Кубенское көлін байланыстырады, осылайша Волга мен Солтүстік Двина өзендерінің бассейндері арасындағы байланыс құрады. Ресейдегі маңызды автомобиль жолдарының бірі – М8, Мәскеу мен Архангельскті байланыстырады және Вологда қаласынан өтеді. Бұл жол асфальтталған және жиі пайдаланылады. Басқа маңызды асфальтталған жолдарға Вологданы Череповец пен Санкт-Петербургке жалғастыратын A114 тас жолы, Вологданы Кирилловқа (Липин Бор, Вытегра және Пудожға жалғасатын бөлігі ішінара асфальтталған), Вологданы Тотма арқылы Великий Устюгке, Тотманы Имени Бабушкина арқылы Никольскке, Котласты Мантуровоға және содан әрі Кострома мен Мәскеуге Великий Устюг пен Никольск арқылы жалғастыратын жолдар жатады. Устюжнадан Пестово мен Весьегонскке де қатынас бар. Алайда, жол желісі жетілмеген, әсіресе облыстың шекарасына жақын аудандарда. Вологда облысынан Кострома облысына тек бір ғана жол көпірі бар. Киров облысына бірнеше жол өтеді, бірақ олардың барлығы асфальтталмаған және нашар күйде. Липин Бор мен Каргополь арасындағы байланыс та солай. Облыстың батысында аудандық шекараларды кесіп өтетін жолдар өте аз. Дегенмен, елді мекендердің көп бөлігі жолмен байланысқан, жолдар ағаш тасымалы үшін пайдаланылады және негізгі бағыттарда тұрақты автобус қатынайды. Облыстағы маңызды темір жол – Мәскеу мен Архангельскті байланыстыратын темір жол. Вологда мен Архангельск арасындағы бөлігі 1890 жылдары салынған. 1940 жылдары Коми Республикасынан көмір тасымалын жеңілдету үшін Коношадан шығысқа қарай Котласқа және одан әрі Воркутаға дейін облыстың солтүстігін кесіп өтетін тармақ салынған. Вологданы Череповец арқылы Санкт-Петербургпен байланыстыратын темір жол 1900 жылдардың басында салынды. Вологданы Вохтога арқылы Буйға жалғастыратын темір жол да бар. Вохтогада Монза темір жолы шығысқа қарай бұрылады. Ол ағаш тасымалы үшін салынған және ағаш өндіру кәсіпорындары басқарады. Монза темір жолы Вологда және Кострома облыстарының шекарасымен өтеді. Оны шығысқа қарай Никольскке дейін ұзарту жоспарлары іске аспады. Монза темір жолы Вохогада жеке станцияға ие, Вохога-2 темір жол станциясы. Темір жолды иеленетін Монзалес компаниясының бас кеңсесі Вохтогада орналасқан. 1950 және 1960 жылдары ағаш тасымалын жеңілдету үшін көптеген тары теміржолдар салынды, бірақ содан бері көптегендері пайдасыз болып, жабылды. Қазіргі уақытта жергілікті авиация көлемі азайды. Вологдада әуежай бар. Жергілікті рейстер Ұлы Үстіуг, Кичменгский Городок және Витегра қалаларына жиі емес қатынайды. Облыс арқылы мұнай тасымалдау жүйесі, Балтық құбыр жүйесі өтеді, Нюсенница, Погорелово және Грязовец қалаларында үш мұнай сорғы станциясы орналасқан.

Сәулет

Областағы үш қала – Белозерск, Тотма және Великий Устюг – Ресей Федерациясының Мәдениет министрлігімен тарихи қалалар ретінде жіктелген, бұл олардың тарихи орталықтарында құрылыс салуға белгілі бір шектеулерді білдіреді. Вологданың ескі орталығы 1990 жылдарға дейін көптеген ағаш үйлерді, оның ішінде бес ағаш классицизм сарайларын қамтиды, оларды үкімет мәдени мұра ескерткіштері ретінде қорғады. Қорғауға қарамастан, олардың көптегені өртеніп кетті немесе жай ғана бұзылды. Дегенмен, көптеген ғимараттар, соның ішінде төрт классицизм сарайы сақталып қалды және Вологданы Ресейдегі 19 ғасырдағы ағаштан салынған қала үйлерінің ең ірі жиынтығының біріне айналдырды. Ағаштан жасалған ауылдық сәулет өнерінің ең жақсы үлгілері Вологданың солтүстік-батысындағы Семенководағы ашық ауа этнографиялық мұражайында жинақталған. Вологда облысындағы бірнеше қалалар мен қалалар өздерінің сәулет мұрасын сақтап қалды. 1920-1930 жылдардағы көптеген ресейлік қалалардан өзгеше, Великий Устюг 1917 жылдан кейін ерте жарияланып, ұлттық мәдени мұра ретінде сақталды. Сондықтан оның тарихи орталығы дерлік толығымен сақталған. Вологда, Белозерск, Тотма, Грязовец және Устюжна қалаларында көптеген тарихи ғимараттар сақталған. Атап айтқанда, Тотмадағы бірнеше шіркеулер 18 ғасырда ерекше стильде салынған, оны кейде Тотма барокко деп атайды. Вологда жерлерінің салыстырмалы түрде шұғыласыздығы оңашалықты іздеген монахтарды тартты, нәтижесінде көптеген монастырлар пайда болды. Кирилло-Белозерск, Спасо-Прилуцкий, Горицкий және Троице-Гледенский монастырлары орыс ортағасырлық бекініс сәулетінің үлгілерін көрсетеді, сондай-ақ ең жақсы сақталған мәдени мұралардың қатарына кіретін ғимараттарды қамтиды. Әлемдік мұра тізіміне енгізілген Ферапонтов монастырында Дионисийдің фрескалары бар Ресейдегі жалғыз толық боялған шіркеуі бар. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, Вологда облысындағы төрт монастырь әрекет етіп тұрды: Кирилло-Белозерск, Спасо-Прилуцкий, Горицкий және Павло-Обнорский монастырлары.

Қолөнер

Бұл аймақта әртүрлі қолөнерлер дамыды. Олардың бірқатары заңмен қорғалады.