Кіріспе
Американдық актер (1915–2001)
Мануэль Антонио Родольфо Куинн Оахака (21 сәуір 1915 – 3 маусым 2001), көбінесе Энтони Куинн сахналық атымен танымал, американдық актер. Мексикада мексикалық анасы мен бірінші буын мексикалық-ирландтық әкесінен туған ол Голливудта да, шетелде де көптеген сыншылар тарапынан жоғары бағаланған фильмдерде "қатал және табиғи күшпен ерекшеленетін" құштар, жарықтандырғыш кейіпкерлерді сомдауымен белгілі болды. Оның ең танымал фильмдері: «Ла Страда» (1954), «Наваронның мылтықтары» (1961), «Арабияның Лоуренсі» (1962), «Сан-Себастьян үшін мылтықтар» (1968), «Балықшының туфлілері» (1968), «110-шы көше» (1972), «Жаңалық» (1976), «Шөлдің арыстаны» (1980), «Джунглидегі қызу» (1991) және «Жеті қызметші» (1996). «Грек Зорба» (1964) фильміндегі басты рөлі үшін ол «Оскар» сыйлығының «Ең үздік актер» номинациясына ие болды. Куинн «Вива Запата!» (1952) және «Өмірге құштарлық» (1956) фильмдеріндегі екінші пландағы рөлдері үшін екі рет «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Сонымен қатар, ол «Ең үздік актер» номинациясында екі рет «Оскар» сыйлығына, бес рет «Алтын глобус» сыйлығына және екі рет BAFTA сыйлығына ұсынылды. 1987 жылы ол Сесил Б. Демиллдің «Алтын глобус» өмірлік жетістіктері сыйлығымен марапатталды. Өзінің шығармашылық еңбектері мен азаматтық құқықтарды қорғау қозғалысындағы белсенділігі арқылы ол АҚШ медиасында латын американдықтарды бейнелеудегі маңызды тұлға болып қала береді.
19151936: Балалық шағы, оқу және актерлік өнердің алғашқы кезеңдері
Мануэль Антонио Родольфо Куинн Оахака 1915 жылғы 21 сәуірде Мексиканың Чиуауа қаласында, Мексика революциясы кезінде Мануэла "Нелли" (құрметті әкесі Оахака) мен Франсиско "Фрэнк" Куинннің ұлы ретінде дүниеге келді. Фрэнк Куинн ирланд иммигранты әкесінен, Корк округынан, және мексикалық анасынан тараған. Франк мексикалық революционер Панчо Вилламен бірге шайқасқан, кейін Шығыс Лос-Анджелес ауданындағы Сити-Террасқа көшіп, киностудияда оператордың ассистенты болды. Куинн кейіннен өзінің тегінің себебімен Мексикада қабылданбағанын айтты. Бір кезде Куинн шіркеу хорында ойнап, евангелистпен бірге уағыз айтушының шәкірті болды. "Мен өмірімдегі ең ұлы актрисалардың көптерін білемін, бірақ олардың ешқайсысы оған жетпеді", - деді Куинн бірде әсерлі Макферсон туралы, оның драматикалық түрде созылған қолының қимылы Зорбаға шабыттандырды. Куинн алдымен Техас штатының Эль-Пасо қаласында, содан кейін Шығыс Лос-Анджелесте және Калифорния штатының Лос-Анджелес қаласының Эхо Парк ауданында өсті. Ол Хаммел-стрит бастауыш мектебінде, Белведер орта мектебінде, Политехникалық орта мектебінде және Лос-Анджелестегі Белмонт орта мектебінде болашақ бейсболшы және "Бас аурухана" сериалының жұлдызы Джон Берадиномен бірге оқыды, бірақ бітірмей кетті. 1987 жылдың маусым айында Аризона штатының Тусон орта мектебі оған құрметті диплом берді. Жастығында Куинн ақша табу үшін кәсіби бокспен айналысты, содан кейін суретші және сәулетші ретінде Франк Ллойд Райттан білім алды, дизайнердің Аризонадағы үйінде және Висконсин штатындағы Талиэсин студиясында. Екеуі дос болып кетті. Куинн актерлік өнерге қызығушылығын білдіргенде, Райт оны қолдады. Куинн бір киностудиядан аптасына 800 доллар ұсыныс алғанын және не істеу керектігін білмейтінін айтты. Райт: "Алып қой, менің жанымда сен осынша ақша таппайсың" деді. 1999 жылы Роберт Осборнмен "Private Screenings" бағдарламасындағы сұхбатта Куинн келісім-шарт аптасына 300 долларға ғана жасалғанын айтты.
1936-1952 жж.: Кинодағы алғашқы сәттері
Қысқа уақыт сахнада өнер көрсеткеннен кейін, Куинн кино мансабын 1936 жылы «The Plainsman» (Гарри Купермен бірге түсірілген, Кастер жеңілісінен кейінгі шайендік үндіс рөлінде), «Parole» (оның кинодағы тұңғыш дебюті) және «The Milky Way» фильмдерінде кейіпкерлік рөлдерді орындап бастады, бірақ соңғысында оның есімі титрлерде көрсетілмеген. Ол «Парамаунт» компаниясының «Dangerous to Know» (1938) фильмінде Анна Мэй Вонгпен және «Мароккоға жол» фильмінде Бинг Кросби мен Боб Хоуппен бірге этникалық жауластырушы рөлдерін ойнады, ал «Олар аяқкиімдерін киіп өлді» фильмінде Эррол Флиннмен бірге симпатиялы Crazy Horse рөлін сомдады. Оның мансабындағы маңызды қадам 1941 жылы жасалды, ол Тайрон Пауэр мен Рита Хейвортпен бірге бұқа күресі тақырыбындағы «Қан мен құм» фильмінде матадор рөлін ойнауға шақырылды. 1942 жылы Куинн Пауэрмен бірге тағы бір сынға лайық және қаржылық табысқа жеткен «Қара лебедь» атты шайқасқа толы оқиғада ойнады. 1943 жылы ол «Оскарға» ұсынылған «Окс Боу Инцидент» вестернінде түсті. Ол Дуглас Фэрбенкс кіші және Морин О’Харамен бірге «Синбад теңізші» (1947) фильмінде ойнады. 1947 жылға қарай Куинн 50-ден астам фильмде ойнап, үндістер, мафия басшылары, Гавайи басшылары, филиппин бостандық күрескерлері, қытай партизандары және араб шейхтері сияқты әртүрлі кейіпкерлерді сомдады. Ол театрға оралып, Бродвейдегі «Жүрегі бар трамвай» спектаклінде Марлон Брандоның орнын басып, Стенли Ковальски рөлін ойнады. 1947 жылы ол АҚШ азаматы атанды. 1950-ші жылдардың басында Голливудқа оралған ол «Азаушының бетпердесі» (1951) сияқты бірқатар «B» санатты фильмдерге түсті. «Viva Zapata!» (1952) фильміндегі рөлі, Элия Казанның режиссерлігімен, оның Голливудтың ең танымал актерлерінің бірі екенін бекітті. Куинн Запатаның інісі рөлінде «Ең үздік қосалқы актер» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, ал Брандо «Орша түскі ас» фильмі бойынша Гари Куперге «Ең үздік актер» номинациясында жеңіліп қалды. Онжылдық аяқталғанда Куинн жасының өзгере бастағанын мойындап, ірі кейіпкерлік актерге айналды. Оның дене бітімі толысып, шашы ақтарды, ал бұрынғы тегіс, күңгірт беті қарттанып, қатаңдады. Ол «Наваронның қарулары» (1961) фильмінде грек қарсыласы, «Олқым салмақтылар үшін реквием» фильмінде қартайған боксшы және «Арабияның Лоренсі» (екеуі де 1962) фильмінде бедуин шейхы Ауда әбу Таи рөлін ойнады. «Арабияның Лоренсі» үздік фильм үшін «Оскар» мен «Алтын глобус» сыйлықтарын жеңіп алды, ал Куинн «Ең үздік актер» номинациясында «Алтын глобусқа» ие болды, бұл номинацияны әріптесі Питер О’Тулмен бөлісті. Ол сондай-ақ 1961 жылы Пэр Лагерквист романы негізінде түсірілген «Бараббас» фильмінде басты рөлді ойнады.
1970-1979: Теледидар және кейінгі фильмдер
1970 жылы Квинн кампустағы тәртіпсіздік туралы «R. P. M.» фильмінде либералды әлеуметтану профессоры рөлін ойнады, Энн Маргретке қарсы тұрып, ал Ингрид Бергманның 20 жылдан кейінгі алғашқы американдық фильмі – «Жазғы жаңбырдағы серуенде» Smoky Mountains аймағының қарапайым адамының рөлінде түсті. 1971 жылы «The City» атты телефильмнің сәттілігінен кейін, онда Квинн мэр Томас Джефферсон Алкала рөлін сомдады, ол «Адам және қала» телесериалында ойнады. Квинннің кейінгі телевизиялық түсірілімдері сирек болды, соның ішінде «Назареттен келген Иса» да бар. 1990 жылы ол Эрнест Хемингуэйдің романы негізінде түсірілген «Қарт пен теңіз» телефильмінде ойнады. 1990 жылдары Квинннің кинодағы мансабы бәсеңдеді, бірақ ол үздіксіз жұмыс істей берді, «Кек» (1990), «Жұңғал қызуы» (1991), «Соңғы әрекет батыры» (1993), «Бұлттардағы серуен» (1995) және «Жеті қызметкер» (1996) фильмдерінде пайда болды. Олардың тұңғыш ұлы Кристофер екі жасында көрші W. C. Fields-тің үйінің лилиялы тоғанында суға батып қайтыс болды. Оның Аддолоримен некесі 1997 жылдың тамызында ажырасып бітті. Содан кейін ол 1997 жылдың желтоқсанында Бенвинге үйленді және өмірінің соңына дейін оның әйелі болды.
Азаматтық құқықтарды қорғау
Лос-Анджелесте өскен Куинн түрлі азаматтық құқықтар және әлеуметтік қозғалыстарға қатысты. Ол латын американдықтарының мүддесін қорғайтын «Испан тілінде сөйлейтін халықтар конгресі» ұйымын қаржыландырды. 1942 жылы «Ұйықтап жатқан лагуна» ісіндегі нәсілдік қылмысқа байланысты мексикалық-американдық жастардың құқығын қорғау үшін қаржы жинауға көмектесті. Парижде болғанда, ол және тағы бірнеше белгілі американдықтар 1963 жылғы Вашингтонға жасалған науқанды қолдайтын петиция құрастырды; Эллиотт Миллердің «CounterPunch» басылымында жазғанынша, бұл петиция шетелде тұратын американдықтардың қолдауын жинау мақсатында болды және бірнеше танымал басылымдарда жарияланды. 1969 жылы Куинн наразылық таныту үшін Алькатраз аралын басып алған американдық студент-белсенділермен кездесіп, көмек көрсетуге уәде берді. 1970 жылы Куинн Мексика-Америка конференциясында баяндама жасады. 1971 жылы ол «Тең жұмыс мүмкіндігі комиссиясы» түсірген латын американдықтарының жұмысқа орналасудағы дискриминациясын талқылайтын деректі фильмді озбылады. Ол өзінің досы, еңбек қозғалысының белсендісі Сесар Чавес басқарған «Біріккен шаруалар» ұйымын қолдады.
Сурет салу және жазу
Көркемсурет сыншысы Дональд Куспит былай деп түсіндіреді: "Квинннің шығармашылық өрнектерінің көптегенін – оның өнерін, жинауын және актерлік шеберлігін бірге қарастырғанда, оның шығармашылық гений екенін көреміз". Квинн өмірінің басында-ақ сурет салу мен сызуға қызығушылық танытқан. Жасөспірім кезінде Калифорниядағы түрлі өнер сайыстарында жеңіске жетіп, Лос-Анджелестегі Политехникалық орта мектепте жобалауға баса назар аударды. Кейіннен Квинн Франк Ллойд Райттың Талиэсин стипендиясы арқылы қысқаша оқыды – бұл мүмкіндік архитектуралық дизайн конкурсында бірінші жүлде алған арқасында туды. Райттың ұсынысымен Квинн операциядан кейінгі сөйлеу терапиясының бір түрі ретінде актерлік сабақтарын алды, осының нәтижесінде ол алты он жылдыққа созылған актерлік мансабын бастады. 1950 жылдары Чикагода алған өнер сабақтарынан басқа, Квинн ешқашан өнер мектебіне бармады; алайда, кітаптар мен мұражайларды пайдаланып, мол коллекция жинаған арқасында, ол қазіргі заманғы өнер тілін меңгеруде өзіне тиімді білім берді. 1980 жылдардың басына қарай оның туындылары түрлі галерея иелерінің назарына ілігіп, Мексика қаласы, Лос-Анджелес, Нью-Йорк және Париж сияқты қалаларда халықаралық көрмелерде көрсетілді. Оның жұмыстары бүкіл әлем бойынша жеке және мемлекеттік коллекцияларда ұсырылған. Ол "Түпкі күнә" (1972) және "Бір адамның тангосы" (1997) атты екі естелік жазды, сондай-ақ көптеген сценарийлер мен қазірге дейін жарияланбаған әңгімелер сериясын жазды, олар оның мұрағатында сақтаулы.
Өлім
Куинн соңғы жылдарын Род-Айленд штатының Бристоль қаласында өткізді. Ол 2001 жылғы 3 маусымда Бостонда 86 жасында тыныс жетіспеуден (өкпе рагына сәулелік ем жасаудың салдарынан туындаған асқынуларға байланысты) көз жұмды. Оның әйелі Бристоль билігінен оны үйінің арт жағындағы сүйікті орнына, ескі клен ағашының жанына жерлеуге рұқсат сұрады. Олар бұл жерді 1995 жылы сатып алған, онда Наррагансет шығанағына көрініс ашылатын. Рұқсат берілді және ол сол жерде мәңгілікке қалды. 1984 жылы суретші Элой Торрес Лос-Анджелесте «Энтони Куинн» және «Бродвей Папасы» деп аталатын Куинннің 70 фут (21 метр) биіктіктегі портреттік фрескасын жасады. Фрескада Куинн әйгілі «Грек Зорба» рөлінде бейнеленген, және ол Калифорниядағы ең ірі портреттік фрескалардың бірі болып табылады. Портреттік фреска да, Энтони Куинннің өзі де 2018 жылғы Google Arts & Culture көрмесінің тақырыбы болды. Оның туған жері Мексиканың Чиуауа қаласында Куинннің «Грек Зорба» биін орындап тұрған мүсіні орнатылған. Энтони Куинн шығанағы мен жағажайы Грекияның Родос аралында, Фалираки ауылынан оңтүстікке қарай 4 шақырым жерде орналасқан. Куинн Родоста «Наваронның қарулары» фильмін түсіру кезінде бұл жерді сатып алған, бірақ 1984 жылы меншік құқығына қатысты заңгерлік өзгерістерге байланысты Грек үкіметі оны қайтарып алды. 2002 жылдан бері Ла Раза Ұлттық кеңесі ALMA сыйлығы аясында «Кинодағы үздіктерге арналған Энтони Куинн сыйлығын» табыстап келеді. Оның жесірі Кэтрин Бенвин Куинн білім берудегі өнердің маңыздылығын жақтау үшін Энтони Куинн қорын құрды.
Марапаттар мен ұсыныстар
Жыл Сыйлық Сана Номинациялы жұмыс Нәтижелер Ref. 1952 «Оскар» сыйлығының үздік қосалқы актер «Вива Запата!» 1956 «Өмірге құмарлық» 1957 Ең үздік актер «Жел» 1964 «Зорба грек» 1962 Британдық академия кино жүлдесі Ең үздік шетелдік актер «Арабияның Лоренсі» 1965 «Зорба грек» 1996 «Алтын камера» сыйлығы Халықаралық өмір бойы жетістік сыйлығы 1956 «Алтын глобус» сыйлығы Үздік қосалқы актер – фильм «Өмірге құмарлық» 1962 Драма жанрындағы үздік актер – фильм «Арабияның Лоренсі» 1964 «Зорба грек» 1969 Музыкалық немесе комедия жанрындағы үздік актер – фильм «Санта-Виторияның құпиясы» 1986 Сесил Б. Демил сыйлығы 1996 Үздік қосалқы актер – сериал, шағын сериал немесе телефильм «Готи» 1991 «Алтын малина» сыйлығы Ең нашар қосалқы актер «Мопстерлер» 2001 Хуэлва Ибероамерикандық кинофестивалі Хуэлва қаласының сыйлығы 1957 Лорел сыйлығы Ең үздік еркек драмалық өнер «Жел» 4-орын 1959 Ең үздік әрекеттік өнер «Соңғы пойыз Ган Хиллден» 4-орын 1969 Ең үздік еркек жұлдыз 11-орын Ең үздік драмалық өнер «Балықшының туфлілері» 4-орын 2001 Лос-Анджелес Латиноамерикандық халықаралық кинофестивалі Өмір бойы жетістік сыйлығы 1964 Ұлттық кино сыншылар кеңесінің сыйлығы Ең үздік актер «Зорба грек» 1988 «Primetime Emmy» сыйлығы Шағын сериалдағы немесе арнайы фильмдегі үздік қосалқы актер «Онассис: Әлемдегі ең бай адам» 1996 «Satellite» сыйлығы Үздік қосалқы актер – сериал, шағын сериал немесе телефильм «Готи» 1978 «Stinkers Bad Movie Awards» Ең нашар экрандағы жұп «Грек магнаты» 1961 «Tony» сыйлығы Пьесадағы ең үздік жетекші актер «Бекет»