Кіріспе

Родни Стивен Штайгер (14 сәуір 1925 – 9 шілде 2002) – американдық актер. «Голливудтың ең харизматикалық және динамикалық жұлдыздарының бірі» деп есептелетін ол, әдіспен ойнау өнерімен тығыз байланысты болды, кейде режиссерлер мен әріптестерімен қақтығыстарға себеп болатын ерекше, көбінесе жарылқақ мінезді кейіпкерлерді сомдады. Ол Марлон Брандоның мафиялық ағасы Чарли рөлінде «Водопроводшы» (1954) фильмінде, «Ең үздік актер» сыйлығының күміс аюын жеңіп алған «Пайыздық дүкеннің иесі» (1964) фильміндегі Сол Назерман рөлінде және Сидни Пуатьемен бірге «Түннің ыстығы» (1967) фильмінде полиция бастығы Билл Гиллеспи рөлінде ойнады, бұл рөлі үшін ол «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Штайгер Нью-Йорк штатының Уэстхэмптон қаласында дүниеге келген. Ол 16 жасында алкоголизмнен зардап шеккен анасынан қашып, қиын балалық шағын бастан кешірді. Екінші дүниежүзілік соғыста Оңтүстік Тынық мұхитында қызметтенгеннен кейін, 1947 жылы телевизиядағы рөлдермен актерлік карьерасын бастады және 1953 жылғы «Марти» телеспектакліндегі басты рөлі үшін сыншылардың жоғары бағасын алды. Ол 1946 жылы «Сені қарға, Джек Далтон!» қойылымында сахнаға тұңғыш рет шықты, Ньюарк қаласының Азаматтық репертуарлық театрында өнер көрсетті, содан кейін «Халық жауы» (1950), Клиффорд Одетстің «Түннің музыкасы» (1951), «Сорренто үстіндегі шағалалар» (1952) және «Рашомон» (1959) сияқты қойылымдарда ойнады. Штайгер 1951 жылы Фред Зиннеманның «Тереза» фильмінде киноға дебют жасады, содан кейін «Ұлы пышақ» (1955), «Оклахома!» (1955), «Жубал» (1956), «Көпірдің арғы жағы» (1957) және «Аль Капоне» (1959) фильмдерінде ойнады. 1964 жылы «Пайыздық дүкеннің иесі» фильмінде Нью-Йорктегі пайыздық дүкеннің иесі, Холокосттан аман қалған еврейді сомдағаннан кейін, ол Дэвид Линнің «Доктор Живаго» (1965) фильмінде мүмкіндік іздеуші орыс саясаткерін бейнеледі. «Түннің ыстығы» (1967) фильмі бес «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, соның ішінде «Ең жақсы фильм» және Штайгер үшін «Ең жақсы актер» сыйлығы, ол Миссисипи штатының полиция бастығы рөлі үшін мақталып, афроамерикандық офицерге (Пуатье) деген құрметін білдірді. Келесі жылы ол «Қызды қалай ұстамайсың» фильмінде көп бейнелі серийлі кісі өлтірушінің рөлін ойнады. 1970 жылдары Штайгер көбірек талапты рөлдерді іздеу үшін еуропалық туындыларға көбірек жүгінді. Ол «Ватерлоо» (1970) фильмінде Наполеон Бонапарт, Серджио Леоненің «Качка, ты суккар!» (1971) фильмінде мексикалық қарақшы, «Муссолинидің соңғы күндері» (1975) фильмінде Бенито Муссолини рөлін сомдады және онжылдықты «Амитивилл қорқынышы» (1979) фильмінде мазасы бұзылған дін қызметкерінің рөлімен аяқтады. 1980 жылдары жүрек аурулары мен депрессия Штайгердің мансабына кері әсер етті, ол жұмыс табуда қиындыққа тап болды және төмен бюджетті B фильмдерінде ойнауға келісті. Штайгер бес рет үйленді, оның опера әншісі Анна Штайгер және Майкл Штайгер есімді ұлы болды. Ол 2002 жылы 77 жасында Лос-Анджелесте өкпе қабынуынан және бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды, өлімге себепкер болған өт ісігіне жасалған операцияның салдарынан. Ол бесінші әйелі Джоан Бенедикт Штайгерді қалдырды.

Ерте өмір және актерлік білімі

Штайгер 1925 жылдың 14 сәуірінде Нью-Йорктің Вестгемптон қаласында дүниеге келді. Ол француз, шотланд және неміс тегінен таралған Лорейн (құрметті есімі Драйвер) мен Фредерик Штайгердің жалғыз баласы еді. Род лютеран дінінде тәрбиеленді. Әкесін ешқашан таныған жоқ, ол вадевильде әнші болған, анасымен бірге ән мен би тобының құрамында болған. Соның салдарынан ол шоу-бизнестен кетіп, ұлын өсіру үшін Уэстгемптоннан көшіп кетті. Олар Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласына қоныстанғанға дейін Ирвингтон және Блумфилдті қоса алғанда, бірнеше қалаларда тұрды. Оның ішімдікке тәуелділігі Штайгерді ұялтты, ал отбасын басқа балалар мен олардың ата-аналары жиі мазақтап жүрді. Бес жасында ол көбелектер жинағымен сүйкімділікпен ұстап алған педофилдің зорлық-зомбылығына ұшырады. Штайгер өзінің қиын отбасылық тарихы туралы былай деді: "Егер сізде қазіргідей алкогольге құмар анасыңыз бен әйгілі актер болу мүмкіндігі болса, немесе сүйіспеншілікке толы, қауіпсіз балалық шаққа ие болсаңыз, бірақ әйгілі болмасаңыз, қайсысын таңдар едіңіз? Нью-Йорк минутында сүйіспеншілікке толы, қауіпсіз балалық шақ". Өмірінің соңғы 11 жылында Штайгердің анасы ішімдік ішпеді және Анонимді алкоголиктер клубына үнемі қатысты. Штайгер былай деп есіне алды: "Мен оның өзгеруіне қатты риза болдым. Ол қайтадан жанданды". Бала кезінде, айтарлықтай күш-қуаты мен дене бітіміне байланысты Штайгер "Тас" деп аталды. Анасының ішімдікке құмарлығынан мазаққа ұшырағанына қарамастан, ол мектепте танымал болды және софтболда жақсы ойнады. Ол жасөспірім шағында өлең жазуға және актерлік өнерге қызығушылық танытты және Ньюарктағы Вест-Сайд орта мектебінде оқыған кезінде бірнеше мектеп спектакльдерінде ойнады. Анасымен ұрысудан шаршаған ол он алты жасында үйден қашып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қосылды. 1999 жылы BBC News-ке берген сұхбатында Штайгер, егер Қазан сол кезде коммунистер деп күдіктенгендердің есімдерін Америкалық қызметтер комитетіне бергенін білген болса, "Он-уотерфронтта" түспейтінін айтты. Штайгер Роджерс пен Хаммерштейннің "Оклахома!" мюзиклінің фильм нұсқасында Джуд Фрай рөлін ойнады (1955), онда ол өзінің әнін орындады. Бұл 1950 жылдардың ең ірі локациялық фильмдерінің бірі болды, Ногалес, Аризона маңында 325 адамнан тұратын топ және 70 жүк көлігімен түсірілді. Штайгер Джудтің эмоционалды жағынан оқшауланған, көңіл-күйі бұзылған түрінде бейнеледі, бұл Turner Classic Movies (TCM) телеарнасы "музыкалық зұлым кейіпкерден әлдеқайда асып түсетін кейіпкерге күрделілік" әкелді деп сенді. Сэмюэл Фуллердің "Жебектің жүгіруі" фильмінде Конфедерация армиясының ардагері рөлін ойнаған ол Америка Азамат соғысының соңында Аппоматтокста генерал Роберт Лидің капитуляциясынан кейін жеңіліске мойын бұғып, түсірілім алдында білігін қатты жарақаттады және жүре алмады, тіпті жүгіре алмады. Фуллердің орнына ол Штайгердің орнына америкалық туындылардың біріне жүгіруді ұсынды, сондықтан көрініс тек аяқтарды көрсету үшін түсірілді, жақын тұста емес. Штайгер фильмнің тарихын зерттеді және кейіпкерді ирландтық ретінде ойнауға шешім қабылдады, ол "бірінші ирландтық ковбой" болды. Сол жылы Штайгер британдық триллердегі басты рөлді сомдады. Ол британ азаматтығына ие неміс алаяқ болып, компания қаражатын ұрлап, Мексикада жасырынып жүрді. Фильм сыншысы Деннис Шварц Штайгердің "өзінің ең үздік қойылымдарының бірін" көрсеткенін айтты. Штайгер Эндрю Л. Стоунның "Қорқыныш айғайла!" (1958) фильмінде Джеймс Мейсон мен Ингер Стивенспен бірге 500 000 доллар көлеміндегі құн төлемін алуға тырысатын қылмыскерді бейнеледі. Пол Бекли Herald Tribune басылымынан Штайгерді "өте лаконикалық" деп ойлады, бірақ Деннис Шварц фильмді "жақсы ойластырылмаған әрекет" деп қабылдады, "қызығушылықты сақтау үшін тым көп кездейсоқтықтар мен ойлап тапқан сюжеттік бұрылыстар". Келесі жылы Штайгер Клэр Блуммен (содан кейін ол үйленді) Фэй мен Майкл Каниннің 1950 жылғы Акира Куросаваның "Рашомон" фильмінің сахналық қойылымында пайда болды, онда ол бастапқыда Тоширо Мифунэ ойнаған қарақшының рөлін сомдады. Ол үлкен жетістікке қол жеткізді, оны сыншылар мақтады және үш Тони сыйлығына ұсынылды. Daily Mirror газетінің Роберт Коулмен Штайгердің өнерін "көрнекті жануарлық" деп сипаттаса, The New Yorker журналының Кеннет Тайнан актерлік өнер Бродвей үшін жаңа стандарттар орнатуға көмектесті деп ойлады. Сол жылы Штайгер сол аттас фильмдегі әйгілі мафия басшысы Ал Капоне рөлін сомдады. Штайгер Капоненің көрсеткіштігін көрсетуге ерекше көңіл бөлді, дауыстап сөйледі, деве қотырдан пальтосын иығына лақтырып, шляпасын көңілді бұрышта киді. Фильм, тақырыбының дегламоризацияланған бейнеленуімен ерекшеленеді, Штайгерге "Ең жақсы ер адамдық драмалық рөл" номинациясымен Laurel Award сыйлығын жеңіп алды. Алайда, Штайгердің достығы туралы "Род Штайгер: Достықтың естеліктері" кітабының авторы Хатчинсон, Штайгердің Капоне бейнесін карикатура ретінде қарастырды, ал Джордж Анастазия мен Глен Макноу, "Гангстерлік фильмдердің соңғы кітабы" кітабының авторлары, оны Капоненің ең жақсы экрандық бейнелеулерінің бірі деп сипаттады. "Ал Капоне" фильмінің сәттілігінен кейін Штайгер Генри Хатауэйдің "Жеті ұры" (1960) тонау фильмінде Монте-Карло казиноның жер астындағы қазынасынан 4 миллион француз франкісін ұрлауға жоспарлаған тәжірибелі ұры Пол Мейсон рөлін ойнады. Босли Краузер The New York Times газеті фильм туралы жағымды пікір білдірді, "қатты қысымға түсіретін нәзік сюжетті" және Штайгер мен оның әріптесі Эдвард Г. Робинсонның "ең күрделі рөлдерін" мақтады. Келесі жылы ол Стюарт Уитманның кейіпкерінің психологиялық қиындықтарын емдеуге тырысатын түрме психиатры рөлін ойнады. "Белгі" фильмінен кейін Штайгер Надя Тиллермен бірге "Дүние менің қалтамда" еуропалық фильмде түсті. Ол осы кезеңде Италия мен Франциядағы фильмдерде көбірек ойнады. Ол Еуропада актер ретінде одан да беделді және құрметті болады деп сенді, сонымен қатар ол сол кездегі олардың көңіл көтеруші түсірілім кестесін жақсы көрді. 1962 жылы Штайгер Этель Барримор театрында "Моби Дик - Репетиция" спектаклінде ойнады, сонымен қатар Филип Ликокпен бірге Колумбия Суреттері үшін ғалымның (Алан Лэдд) ұрысын іздеген детектив рөлін ойнады. Штайгер Джон Уэйн, Ричард Тодд, Роберт Митчем, Ричард Бертон, Шон Коннери және Генри Фондадан тұратын үлкен актерлік құрамның бір бөлігі болған "Ең ұзақ күн" фильміндегі эсминец командирінің шағын рөлін ойнады. Ко-жұлдыз Ричард Бертонға сәйкес, Штайгер оған сол кезде қаржылық қиындыққа тап болғанын және бетке операция жасағанын жеке түрде мойындады, бұл Бертонның пікірінше, оны "жалаңаш мойнақтың жартысы" сияқты көрінеді. Келесі жылы Штайгер Франческо Розидің "Қала үстінен қолдар" (1963) итальяндық туындысындағы тәлкектеп, жеке пайда табу үшін саяси билігін пайдаланатын Неапольдік жер дамытушы және қалалық кеңес мүшесі Эдоардо Ноттола рөлін ойнады. Биограф Франческо Болзонидың сөзіне сәйкес, Рози Штайгерді итальян тіліндегі фильмге шақырды, өйткені ол жер дамытушы рөлінде "үлкен қабілеті бар бай интерпретаторды" қалады.

Үлкен кинодағы танымалдық (19641969)

Олар ешқашан кетіп қалмады. "Армангер" Сидни Люметтің режиссерлік жұмысы, ал "Сержант" тәуелсіз фильм болды. Олар бұрынғыдан да күштірек қайта оралуда, себебі ашкөздік соңында кедергіге тап болды. Бұл осылай дәлелденді – көптеген кішкентай тәуелсіз фильмдер номинациялар алып, жүлделер жеңіп алды, ал миллиондаған долларлық фильмдер ештеңе жасай алмады, бұл оларды қатты шайқалтты. Мен әдетте айтамын, бюджеті қанша үлкен болса, қиялымыз сонша аз болады. Ескі кезде, егер соғыс кемесін жасау қажет болса, дизайнерлер тор мен тақтадан жасап шығаратын. Енді қиялданудың қажеті жоқ. Егер олар қазір эсминец алғысы келсе, үкіметке қоңырау шалып, нағыз эсминец алады. Енді ешқандай қиындықтар жоқ; олар үйді безендірушілер ғана. Меніңше, ең жақсы жұмысым – "Армангер" фильміндегі рөлім. Соңғы сахнада, көшеде өлген баланы табамын. Меніңше, бұл менің талантымның ең биік нүктесі. Актерлік құрамдағы екі американдықтан бірі болған Стайгер бастапқыда Ральф Ричардсон мен Алек Гиннес сияқты ұлыбританиялық актерлермен жұмыс істеуден қорқып, фильм аяқталғаннан кейін американдық ретінде ерекше көзге түспегеніне қуанды. Фильм дүниежүзінде 200 миллион доллар табыс әкелді. Содан бері ол жасалған ең ұлы фильмдердің бірі деп танылды және 1998 жылы Америка кино институтының "100 жыл 100 фильм" тізімінде 39-шы орынға ие болды. Стайгер сахнаға оралуды жоспарлаған және 1967 жылдың сәуір айында Линкольн орталығындағы репертуарлық компанияда Бертольт Брехттің "Галилей" пьесасындағы басты рөлді ойнауға келісім берген, бірақ ауруға шалдыққандықтан қойылым тоқтатылды. Стайгер "Түннің ыстығында" Сидни Пуатьемен бірге полиция бастығы Билл Гиллеспи рөлін сомдағаны үшін "Ең үздік актер" сыйлығын жеңіп алды. Ол кісі өлтірушіні іздеп жүрген оңтүстік полиция бастығының рөлін ойнады. Оңтүстікке тән нәсілшілдік көзқарастарға ие болған ол, күдікті Виргиль Тиббс (Поатье) деген қорытындыға келді – афроамерикалық, анасын зияраттап, қаладан өтіп бара жатқан адам. Кейіннен ол Филадельфиядан келген тәжірибелі кісі өлтіру детективі екені белгілі болды. Фильмде екі адамның өзара қарым-қатынасы мен қылмысты ашудағы бірлескен күштері көрсетіледі, соның нәтижесінде Стайгердің Гиллеспиі бастапқыда қылмыскер деп ойлаған қара нәсілді адамға деген құрметі артады. Стайгер әскери қызметте танысқан "Кинг" есімді оңтүстік адамының акцентін еске түсірді. Variety журналының А. Д. Мерфи Стайгердің өнерін "керемет" деп сипаттап, былай деп жазды: "Стайгердің Дикси фанатигінен Пуатьеге құрмет көрсетуге үйренген адамға айналуы, кісі өлтірудің шешімін табумен салыстырғанда ерекше көзге түседі". Стайгер BAFTA, "Алтын глобус", сондай-ақ Ұлттық кино сыншылары қоғамы мен Нью-Йорк кино сыншылары шеңберінен "Ең үздік актер" сыйлықтарын қоса алғанда, көптеген басқа да сыйлықтарды жеңіп алды. 1968 жылы Стайгер Джек Смайттың "Құдайына қалай қарауға болмайды" атты қара комедиялық триллерінде Джордж Сегалмен бірге серийлі кісі өлтірушінің рөлін ойнады. Time Out журналының бір жазушысы оны "ұлы актрисаның ұлы, анасына деген құмарлықпен қалған Бостондық құбыжық" деп сипаттады. Кейін 1968 жылы Стайгер Джон Флинннің "Уорнер Брос" киностудиясының "Сержант" фильмінде Джон Филлип Лоумен бірге жасырын гей-офицер рөлін ойнады. Ол "Жеті өнер" сыйлығында "Ең үздік шетелдік актер" атанды. Сыйлық жеңіп алуына қарамастан, The New Yorker журналының кино сыншысы Паулин Каел Стайгердің гомосексуал рөлінде түсірілуін сынап, оның "өз шегінен мүлдем шығып кеткенін" айтты, ал Стайгер оның тиімсіз болғандығымен келісті. Стайгер 1969 жылы "Суреттелген адам" ғылыми-фантастикалық фильмінде Клэр Блуммен бірге әйелінен ажырасып жатқан, татуировкасы бар, ызалы адам рөлін ойнады. Фильм сыншылар тарапынан да, коммерциялық тұрғыдан да сәтсіз аяқталды, ал сценарийді жазған Рей Брэдбери: "Род өте жақсы ойнады, бірақ фильм жақсы болған жоқ – сценарий қорқынышты болды" деді. Содан кейін сол жылы Питер Холлдың "Екіге үш кірмейді" британдық драмасында Блуммен бірге Стайгердің сәттілігі арта түсті, ол әйеліне опасыздық жасайтын ирландты ойнады. Фильм Берлиндегі Халықаралық кинофестивальге қатысты және 1969 жылы Ұлыбританиядағы ең танымал фильмдердің 19-ы болды.

Тарихи рөлдер мен құлдыраудағы табыстар (1970-1981)

Стайгерге «Паттон» (1970) фильмінде басты рөл ұсынылды, бірақ ол соғысты дәріптеуді қаламай, одан бас тартты. Рөл кейін Джордж С. Скоттқа берілді, ол өзінің рөлі үшін «Үздік актер» сыйлығын жеңіп алды. Штайгер бұл бас тартуды өзінің «өміріндегі ең ақымақ қадамы» деп атады, «Мен жоғарыдан қарадым. Мен өзімді бейбітшіл деп ойладым». Оның орнына ол Кристофер Пламмердің қарсыласы ретінде Сергей Бондарчуктың «Ватерлоо» (1970) фильмінде Наполеон Бонапарт рөлін таңдады, бұл туынды Кеңес Одағы мен Италияның бірлескен өндірісі болды. Анатолий Ефрос: «Мен Род Штайгердің «Ватерлоо» фильміндегі Наполеон рөлін ерекше құрметпен, жоқ, дұрыс айтқанда, құлшыныспен тамашаладым», - деп жазды, ал әдеби сыншы Дэниел С. Берт Штайгердің Наполеонын «ерекше түсіндіру» деп сипаттап, оны Пламмердің Веллингтонынан кем сенімді деп тапты. 1971 жылы Штайгер Марк Робсонның «Ванда маусымының туған күні» фильмінде Сусанна Йоркпен бірге шовинистік үлкен аң аулаушы, зерттеуші және соғыс батыры рөлін ойнады. Ол Серджио Леоненің «Бұқа, сені соққыға түсіремін!» фильмінде мексикалық бандит Хуан Миранда рөлінде Джеймс Кобёрнмен бірге түсуге келісті. Леоне бастапқыда оның кейіпкерін Запата сияқты күрделі тұлға ретінде ойнағаны үшін оның рөліне қанағаттанбады. Нәтижесінде Штайгер мен Леоне арасындағы шиеленіс күшейді, соның ішінде бір оқиға Штайгердің Хуанның ат шағылысқан көлігінің сахнасын түсіру кезінде жиналғандардың арасынан кетуімен аяқталды. Фильм аяқталғаннан кейін Леоне мен Штайгер соңғы нәтижеге қанағаттанды, ал Штайгер Леонеді режиссерлік шеберлігі үшін мақтады. Сол жылы ол Дуччо Тессаридің итальяндық соғыс комедиясы «Батырлар» фильмінде германиялық офицер Гюнтер фон Лютц рөліне түсті, Род Тейлормен бірге ойнады, ал Франческо Розидің сол аттас фильмінде Джан Мария Волонтенің Бақытты Лучаносына қарсы «жаман сөзді сицилиялық мафия мүшесі» Эухенио Джанни рөлінде пайда болды. 1975 жылы Штайгер Карло Лиццанидің «Муссолинидің соңғы күндері» фильмінде итальяндық диктатор Бенито Муссолиниді бейнеледі, бұл фильм оң пікірлерге ие болды. Ол Клод Шаброльдің француз туындысы «Бейкүнәлілердің қолы қанмен кірленген» фильмінде Роми Шнайдердің кейіпкері Джули Вормсердің бай, алкогольге тәуелді күйеуі Луи Вормсер рөлін ойнады. Фильм сыншылар тарапынан жағымсыз қабылданды, ал Штайгер бұрын құрметтеген режиссердің көңілін қалдырды. Ол Шаброльдің қарым-қатынасқа бармауы мен өндірістен алшақтауы, сахнада сөйлесудің орнына шахмат ойнауға бейімділігін сынады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің Винсент Канби оны «жақсырақ сабақ операсынан аспайды» деп бағалады: «Ойнағандар біркелкі нашар. Мырза Штайгер өзінің бұрынғы жұмыстығының рекордын жаңартты. Ол экрандағы алғашқы минуттарында (1) мас болады, (2) зарланады, (3) түсінуді сұрайды, (4) жылайды және (5) жалғыз ұйықтайды». Сол жылы Штайгер Дон Шарптың британдық триллері «Хеннесси» фильмінде Парламентті жарылғысы жоспарлаған Ирландия республикалық армиясының террорисі рөлінде ойнады. «Нью-Йорк» журналының Джон Саймон: «Род Штайгер ойнаған Геннесси кейіпкері Гай Фокстің қуыршағындай қызықты да сүйкімді емес» деп жазды. Келесі жылы Штайгер Артур Хиллердің «В.С. Филдс және мен» атты туындысында комедиялық актер В.С. Филдсті бейнеледі, бұл Universal Pictures үшін түсірілді. Сценарий, В.С. Филдстің соңғы 14 жылында оның сүйіктісі болған Карлотта Монтидің естеліктеріне негізделген, Боб Меррилл жазды. Штайгер рөлге дайындалу үшін Филдс туралы көп оқыды және оның мансабы мен жеке өмірі туралы энциклопедиялық білім жинады. Ол өзінің кейіпкерін «Банк дик» (1940) фильміндегі рөліне негіздейтінін мәлімдеді. «Нью-Йорк Таймс» газетінің Лусия Боццола кейінірек Штайгердің Филдсті бейнелеуін «тамаша» деп атады, бірақ оның Голливудтағы мансабы «50-ші және 60-шы жылдардағы биіктігінен сөзсіз төмендегенін» атап өтті. Келесі жылы Штайгер Эндрю В. МакЛагленнің Батыс майданында түсірілген «Брейкхру» атты соғыс фильмінде Ричард Бертон мен Роберт Митчемге қарсы генерал рөлінде ойнады. «Амитивилл қорқынышы» (1979) фильмінде Штайгер жын-перілерге қарсы экзорцизм жасауға шақырылған, көңіл-күйі бұзылған діни қызметкер рөлін ойнады. Бұл жолы да Штайгерді тым көп ойлауда айыптады, «Нью-Йорк Таймс» газетінің Джанет Маслин: «Мырза Штайгер бәрін тым көп ойлайды, жылайды, бәрін тым көп ойлайды. Тіпті телефонды 12-15 рет соққаннан кейін ғана көтереді» деп жазды. Паулин Каел Штайгердің «рухани азабы камера линзасын қиратуға жеткілікті болды» деп ойлады. 1980 жылы Штайгер «Клондайк қызуы» және «Бақытты жұлдыз» фильмдеріндегі рөлдері үшін екі «Джини» сыйлығына «Шет елден келген үздік актер» номинациясын алды. «Клондайк қызуы» Джек Лондонның 1898 жылы Сан-Францискодан Клондайк алтын кеніне жасаған саяқатына негізделген. Штайгер Муаммар Каддафи қаржылаған «Шөлінің арыстаны» фильмінде Муссолини рөлін қайта ойнады, онда Энтони Куинн Бедуин тайпасының басшысы Омар Мухтар рөлінде ойнады, ол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары итальян армиясына қарсы күресті. Итальян билігі 1982 жылы фильмді армияға зиян келтіретіні үшін тыйым салған, ал 2009 жылы Каддафидің мемлекеттік сапары кезінде ғана итальян теледидарында көрсетілді. Фильм Ұлыбританияда мақтауға ие болды, әсіресе оның шайқас сахналарының сапасы жоғары бағаланды. Кейін 1981 жылы Штайгер Джереми Каганның «Таңдалғандар» фильмінде ақ сақалды православие рабині Реб Саундерстің рөлі үшін Монреаль әлемдік кинофестивалінің «Үздік актер» сыйлығын жеңіп алды. Джанет Маслин Штайгердің «баяу, айналмалы сөйлеуі» «көбірек мазасыздық тудырады» деп мәлімдеді, бірақ Variety журналының сыншысы оны «шамадан тыс тирандыққа бойын салған, бірақ сүйкімді әке рөліндегі ерекше орындау» деп атады.

B-фильмдер және сын (1982-1994)

1979 жылы ашық жүрекке операция жасағаннан кейін, 1980-ші жылдары клиникалық депрессия мен денсаулық мәселелері Штайгердің мансабына тікелей әсер етті, ол көбінесе B класты фильмдерге, төмен бюджетті, тәуелсіз туындыларға және телесериалдарға жүгінді. Ол осы кезеңде "ұсынылғанның бәрін" қабылдағанын, көптеген фильмдерінің аса жақсы емес екенін білгенін, бірақ өзінің мәселелеріне қарамастан, жоғары еңбек этикасын көрсетуге тырысқанын мойындады. Кейін ол 1980-ші жылдары түскен нашар фильмдеріне өкініп, сахнада көбірек жұмыс істегенін қалады. Актерлік өнерге қатыспаған кезде ол одан да терең депрессияға түсті, бірақ актерлік мансабының нашарлап, енді қиындық тудырмағаны оны көбірек мазалады. Ірі студия продюсерлері оның проблемаларынан сақтанды және оны қауіпті деп санады. 1980-ші жылдардың ортасында Штайгер кинодан үзіліс жасады, осы кезеңде ол Энтони Перкинспен бірге "Глори Бойз" (1984) және Энджи Дикинсонмен бірге "Голливуд әйелдері" (1985) телесериалдарында ойнады. "Глори Бойз" фильмінің түсірілімі кезінде Штайгер мен Перкинс арасында келіспеушіліктер туды. Перкинс Штайгердің үлкен трейлер талап еткеніне ренжіді және Штайгер одан көріністерді ұрлауға тырысады деп сезінді, ал Штайгер Перкинстің "ішкен химиялық заттардан қатты шаршап, қорқып қалғанын" ойлады, сондықтан оған аянып, фильмнің сәттілігіне қауіп төндіреді деп сенді. Штайгер сондай-ақ Джони Митчеллдің 1985 жылғы "Dog Eat Dog" альбомында "Tax Free" әнінде дін қызметкерінің дауысын берді. Штайгер аргентиналық-американдық "Жылуды ұста" (1987) фильмінде ойнады, ол АҚШ-қа кеуде имплантаттарының ішінде есірткі контрабандасымен айналысатын бразилиялық есірткі бароншасы туралы әрекет-қимыл фильмі. Режиссер Фред Олен Рейдің айтуынша, фильм шыққаннан бір аптадан кейін көрсетімнен алынды. 1988 жылы Штайгер мен Ивон Де Карло Джон Хоудың "Американдық готика" фильмінде дамуы кеміс балалары бар ескі әйел-еркек жұбының рөлін ойнады. "Нью-Йорк Таймс" газетінің сыншысы Карин Джеймс фильмді жарысқа салғанда: "Мырза Штайгер камераға Шекспирдің сөздерін айтқандай сөйлейді, ол шынымен, ашық, күлкілі түрде жаман" деп жазды. Онжылдықтың соңғы жылында ол билік өкілдерін, соның ішінде "Қаңтар адамы" фильміндегі мэрді және "Теннесси вальсі" фильміндегі судья Прескоттты сомдады. Штайгер "Қаңтар адамы" фильміндегі рөлі "өте асыра сілтегенін" мойындаса да, ол осы тәжірибеден ләззат алды, бұл клиникалық депрессиядан кейінгі оң бетбұрысқа белгі берді. 1990 жылы Штайгер Уильям Шекспирдің "Макбет" пьесасының криминалды драмалық бейімделуі "Құрметті адамдар" фильмінде ойнады. Ол Майк Батталья (Макбет) рөлінде Джон Туртурромен бірге Король Дунканның кейіпкерін сомдады, ол Штайгердің кейіпкерін өлтіріп, мафиялық кісі өлтірушісінің жолымен билікке көтеріледі. Фильм сынға ұшырады, Роджер Эберт оған төрт жұлдыздың біреуін берді, бұл идеяны "өте, өте жаман идея" деп сипаттады. Штайгер екі жылдан кейін "Синатра" (1992) мини-сериалында тағы бір мафиялық қылмыскер Сэм Джанкана рөлін ойнады. Штайгер американдық оңтүстіктегі шағын қалада тұратын дін қызметкерін Мерчант Айворидің "Қайғылы кафе балладасы" (1991) фильмінде сомдады, онда басты рөлдерді Ванесса Редгрейв пен Кит Каррадин ойнады. Фильм 41-ші Берлин халықаралық кинофестиваліне қатысты, бірақ жалпы алғанда, жылы пікірлерге ие болды. Штайгер Том Круз бен Николь Кидманның қатысуымен Рон Ховардтың "Алыс және алыс" фильмінде қарт ирландтың рөліне үміткер болды. Шашы ұзақ уақыттан бері түспеген Штайгерге Ховард сынаққа парик киюді бұйырды. Ол Ховардтың сынақтың видеосын түсіруді талап еткеніне ренжіді, ол актерлерді қорлаудың бір түрі деп санайды, ол Голливуд басшыларына кешкі ас кезінде ойын-сауық ретінде қызмет етеді. Штайгер Ховардты ешқашан кешірмеді, оны "әдепсіз" деп атады, оны рөлге қабылдамай, Сирил Кусакқа бергені үшін. 1993 жылы Штайгер Вермонт штатының Берлингтон қаласындағы ауылдық қауымдастықтағы қарт гинекологтың рөлін сомдады, ол қалалық көршілерін қорқытады. Денис Шварц бұл Штайгердің ең қорқынышты рөлдерінің бірі деп санады, бірақ ол нашар сценарий рөлді қиын етіп, "Стайгерге фильмді алып жүруді және оны асыра көрсетуді сұраған мағынада сәл қызықты" деп ойлады. Келесі жылы Штайгер Луис Льосаның "Маман" триллерінде Сильвестр Сталлоне мен Шарон Стоунның қарсыласы кубалық мафия боссының рөлін ойнауға келісті, оның мақсаты "$40 миллиондық коммерциялық өнім" болып табылды, ол жаңа буынға оның бар екенін көрсету үшін. Фильм сынға ұшырады, 2015 жылдың шілдесіне қарай Rotten Tomatoes сайтында 27 рецензия бойынша мақұлдау көрсеткіші төрт пайызды құрады. Бұл рөл Штайгерге "Ең нашар қосалқы актер" номинациясы үшін Golden Raspberry Award сыйлығын әкелді, ал фильм "The Official Razzie Movie Guide" кітабында "Ең қызықты жаман фильмдердің 100-і" тізіміне енді.

Кейінгі еңбектері мен соңғы жылдары (1995-2002)

"The Specialist" (1994) фильмінен кейін Штайгер Том Клэнсидің "Op Center" (1995) фильмінде ойнады, ол телесериалға өңделді, сондай-ақ "Коломбо" телефильмінің "Strange Bedfellows" эпизодында да қатысты. Келесі жылы ол Дейл Розенблумның отбасылық драмасы "Shiloh" фильмінде Док Уоллес рөлін сомдады және үш жылдан кейін осы рөлді қайта ойнады. 1996 жылы Штайгер "Марс шабуылдары!" фильмінің топтық туындысында "жалтақ тілді жоғары шенді генералдың" рөлін ойнады, ол "жаһандық дағдарыс ортасында президенттен ядролық қару қолдануға рұқсат сұрайды". 1997 жылы Штайгер Кифер Сазерлендтің "Truth or Consequences, N. M." фильмінде Винсент Галло кейіпкерінің қылмыстык әлемінің басшысы Тони Ваго рөлін ойнады, бұл есірткі саудасының дөңгелегінен бұзылған қара фильм. 1999 жылы Штайгер Антонио Бандерастың комедиялық драмасы "Crazy in Alabama" және түрме драмасы "The Hurricane" фильмдерінде судья рөлінде ойнады, соңғысы Нью-Джерси штатының Патерсон қаласындағы бардағы үш қырқыны үшін бұрмаланып сотталған бұрынғы орта салмақтағы боксшы Рубин Картердің тарихын айтады. "The Hurricane" Штайгерді "In the Heat of the Night" фильмінің режиссері Норман Джуисонмен қайтадан біріктірді. Штайгер Картерді босатуға жауапты судья Х. Ли Сарокинді бейнеледі. Сарокин бұл "тамаша фильм" деп ойлады және ол Оскарға лайық деп санады, бірақ Штайгердің ойнаған рөлі "әлдеқайда мақтаншыл және кең сөзді" болды. "End of Days" (1999) фильмінде "көңілді дін қызметкері" рөлінен кейін Штайгердің соңғы рөлі "Poolhall Junkies" (2002) фильмінде бильярд залының менеджері Ник болды, бірақ фильм сыншылар тарапынан жақсы қабылданбады.

Жеке өмір

Штайгер бес рет үйленген: актриса Салли Грейси (1952–1958), әнші Паула Эллис (1986–1997) және актриса Джоан Бенедикт Штайгер (2000 жылы оның қайтысына дейін). Штайгер Маккартизмді сынап айтқан. Ол әсіресе Чарльтон Хестонның қару туралы пікірін сынады және оны "Американың сүйікті фашисі" деп атады.

Актерлік стилі

Штайгер Голливудтың ең беделді кейіпкерлерінің бірі болды. Хатчинсон оны "Голливудтың ең харизматикалық және динамикалық жұлдыздарының бірі" деп сипаттады. Бірақ Хатчинсон үшін Штайгер мансабы бойы "Голливудқа сыни тұрды", өйткені ол жетістікке жеткен актерлердің жасы ұлғайған сайын жаңа, қиын рөлдер табуы қиын болатынына сенді. The New York Times газетінің Лусия Боццоласы Штайгерді "ерекше талант иесі" деп атады, ал Паулин Каэл оның өнерін соншалықты күшті деп тапты, оның өнері "көбінесе тікелей рөлде болмаған кезде де фильмді өз иелігіне алғанын" айтты. 1971 жылы оның мансабына шолу жасаған "Фильмдер мен фильм жасау" журналы оның таланты "жақсы да жаман фильмдер арқылы қалыпты дамығанын" және оның табысының құпиясы – ол өзіне адал болғанын атап өтті. 1956 жылғы сұхбатында ол: "Аяғын жерге тірей алмайтын актерлерге ашықтым. Сәттілікке құмарланып, ешбір актер бір орында тұра алмайтынын ұмыту оңай". Актерлер студиясының тәрбиесінде өскен Штайгер әдістемелік актерлікпен тығыз байланысты, ол ойнаған кейіпкерлеріне толыққанды кіріп кететін. Жазушы Джеймс Ф. Скотт оның мансабында "көбінесе жеке тұлғасын ұмытып, бөтен адамның санасына енуге тырысқанын" айтады. Штайгер бірде былай деген:

"Мен 'әдістеме' деген терминді ұнатпаймын, бірақ пікір үшін айтайын, әдістемелік актерлік – мақсатқа жету құралы. Ол сізге рөлге жеке қатысуға көмектеседі, соның арқасында сіз көрерменмен байланыса аласыз. Қандай жағдай болсын, елуінші жылдардағы американдық актерлер актерлік өнерді бүкіл әлемде өзгертті. Монтгомери Клифт, мүмкін, осыны бастады, Брандо сенсация туғызды, ал [Джеймс] Дин оны культке айналдырды". Роджер Эберт кейіннен бұл пікірді қолдап, Штайгердің мінез-құлқының болмауына назар салды: "Ол ойнауға тұрарлық кейіпкерді тапқанда, оны бастапқыдан, толығымен жаңадан жасайды. Ол қалай істейтінін білмеймін. Ол кейіпкердің терісіне кіріп, бір кезде сол адамға айналғандай". Штайгер: "Мен әрқашан жаңаша әрекет етуге тырыстым. Егер маған басқа рөл ұқсас рөл берілсе, мен оны сәл өзгеше орындауға тырысатын едім". Оның жарқын экрандық өнері Роберт Де Ниро сияқты көптеген актерлерге әсер етті, ол "Құтылмастар" (1987) фильміндегі рөлі үшін Штайгердің Аль Капоне рөлін үлгі етіп алды. Элвис Пресли "Пенжар" фильміндегі Штайгердің "күшті және жан тебірентерлік өнеріне" қатты таң қалды. Актер ретінде танымал болғанына қарамастан, Штайгерді көбінесе шектен тыс ойнауда айыптады, әсіресе 1970 және 1980 жылдары. Оның актерлік шеберлігі кейде сыншыларды қынжырлы қылды, тіпті оны көруге ыңғайсыз немесе күлкілі етті. Штайгер "Оклахома!" қойылымы кезінде армян режиссері Рубен Мамулианмен келіспеді, өйткені ол Штайгердің "әдеттен тыс актерлік әдісіне" төзбеді. Штайгер режиссердің репликаларын дұрыс айтпағанын ескермеді, ал Гордон МакРэймен бірге сахнада алманы қатты шайнағанда, Мамулиан: "Менің театрымнан шығыңыз. Менің өмірімнен кетіңіз!" деп айқайлады және оны жұмыстан шығарды. Тіпті Казан актерлер студиясының кейбір әдістерін жағымсыз деп тапты, "көп әзіл-қалжың мен құштарлықты және аз өзімшілдік пен өзіне аяушылықты" қалаған. Казан Штайгердің актер ретінде бәсекеге қабілетті екенін сезінді және оның актерлік серіктерінен сахналарды ұрлауға тырысқанын айтты. Штайгер бұл айыптамаларды жоққа шығарды, "актерлік өнерді мүмкіндігімше алға жылжытуға тырысамын, сондықтан кейде шектен шығып кетемін" деді. Бірнеше актерлер Штайгермен жұмыс істеу қиын болғанын мойындады; режиссер Норман Джуисонның айтуынша, Уоррен Оутс Штайгерді "Түннің ыстық шағында" түсірілім кезінде "көбінесе шектен шығып кететін адам" деп есептеді. Жазушы Ричард Дайер фильмдегі Штайгер мен Пуатье актерлік стильдерінің контрастын атап өтті: "Пуатьедің тыныштығы мен жасырын күші" және "Штайгердің тығырыққа тірелген, сыртқа шығарылған актерлік әдісі". "Қатаңдар" фильміндегі Штайгердің серіктесі Хамфри Богарт Штайгердің актерлік әдісін "астыңды қысып, күңіреніп айту мектебі" деп атады. Режиссер Роберт Олдрич Штайгердің репликаларын өзгерту әдеті бар екенін айтты, бұл оның серіктестерін жиі шатастырды. Олдрич: "Көбінесе мен түнді ұйқысыз өткізіп, актердің өнерін жақсартудың жолдарын ойлап табамын. Штайгермен болса, оны қалай тоқтатуды ойлау керек". Штайгер "Көпірден өту" фильмін түсіргенде режиссер Кеннет Аннакинге қатысты, сценарийдің көп бөлігін қайта жазуға және кейіпкерге сәйкес келу үшін көптеген репликаларды өзгертуге талап етті. Аннакин Штайгер сияқты актердің рөлге дайындалғанын ешқашан көрмегенін айтты. Хатчинсон Штайгердің түсірілім кезінде жиі паникаға ұшырап, өмір бойы сәтсіздік қорқынышымен күрескенін, бірақ осы қорқыныш оның актерлік шеберлігіне күш бергенін айтты.