Кіріспе

Әк пен бордан жасалған бояу

Ақ бояу, кальцимин, кальсомин немесе әк бояуы – сөндірілген әк (кальций гидроксиді, Ca(OH)2) немесе бор (кальций карбонаты, CaCO3) негізінде жасалған бояу түрі, кейде "ақтарту" деп те аталады. Әр түрлі басқа да қоспалар қолданылуы мүмкін.

Бояу ретінде пайдалану

Ағарту атмосферадағы көмірқышқыл газымен реакция арқылы кальций карбонатын кальцит түрінде қалыптастырады, бұл реакция карбонация немесе дәлірек айтқанда карбонаттау деп аталады. Ол әдетте ауылдық сиыр фермаларының сыртқы немесе ішкі қабырғаларына, оның жеңіл бактерияға қарсы қасиеттеріне байланысты қолданылады. Ағартуды сәндік мақсаттар үшін бояуға болады және кейде көппәтерлі үйлердің дәліздері сияқты құрылыстардың ішкі бөліктеріне жағылады. Оның аз бөлігі киімге тиіп қалуы мүмкін. Ұлыбритания мен Ирландияда ағарту тарихи түрде жұмысшылардың үйлерінің ішкі және сыртқы қабырғаларында қолданылған, және ол әлі де ауылдық кедейлікпен байланысты. АҚШ-та осындай көзқарас "Ақтапқа білмейсің, бояуға шамаң жетпейді" деген ежелгі мақалмен білдіріледі. Тарихи Калифорниялық миссиялар көбінесе ақ түске боялған, оларға ерекше жарқын ақ түс берген. Ағарту әсіресе қабырғалармен үйлесімді, себебі ол оңай сіңіріледі және нәтижесіндегі химиялық реакция оны бекітеді. Ол кальцит кристалдарының қос сынуына байланысты ерекше беттік жылтырды тудырады. Ақ шайыр мен әк жуу бір материалға айналады. Ақ шайыр немесе әк жуу алғаш қолданылғанда, оның мөлдірлігі өте төмен болады, бұл жаңадан бастағандарды бояуды тым қою етуге итермелеуі мүмкін. Кептіру мөлдірлікті арттырады, ал кейінгі қатаю мөлдірлікті одан да арттырады. Әк жуу, қазіргі заманғы бояу сияқты бетке жабыса бермей, керісінше, негізге сіңіріледі. Сіңіру процесін ылғалдау арқылы бақылау керек. Егер қабырға ылғалданбаса, әк пен пигменттер бетте ұнтақ қалпында қалуы мүмкін; ал қабырға толығымен ылғалданса, беттік кернеу болмайды, бұл әк жуудың сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Ылғалдау қиын емес, бірақ әк жууды қолданар алдында оны ескеру қажет.

Қосымшалар

Дәстүрлі түрде қолданылатын қоспалар: су шынысы, желім, жұмыртқа ақшыны, Портленд цементі, тұз, сабын, сүт, ұн, мелас, алюмин және топырақ. Ақсу кейде жерлермен боялып, аралас ақ, қаймақ, сары және қоңыр түстердің әртүрлі нұсқаларын береді. Көк кір жууға арналған бояу (Ұлыбритания, Ирландия және Австралиядағы Reckitt-тің "Dolly Blue", Грекиядағы Loulaki немесе Солтүстік Америкадағы Mrs. Stewart's Bluing) бұрын қайнатылған ақ матаға жарқын түс беру үшін кеңінен қолданылып, 19 ғасырда жиі қолданылған. Тарихи тұрғысынан, Суффолк қызғылт түсін беру үшін шошқа қаны қосылған, бұл түс бүгінде Ұлыбританияның кейбір аймақтарындағы үйлердің сыртқы қабырғаларын бояу үшін кеңінен қолданылады. Жануарлар қанын артық қолданса, оның темір оксиді әкті байланыстырушының беріктігін төмендетуі мүмкін. Бояудың тозуға төзімділігін арттыру үшін кейде позоланикалық материалдар қосылады. Бұл қосымша бояуды қолдану уақытын қысқартады, сондықтан өзгертілген бояуды дереу қолдану қажет. Зығыр майы (әдетте 0,5-2%) қиын беттерде жабысуды жақсарту үшін кейде қосылады. Цемент қосылғанда ақ немесе сұр бояу тозуға төзімді болады. Бояуды қолдану уақыты қысқа болғандықтан, цементті қолдану кезінде қосу керек. Цемент әктің тыныс алу қабілетін шектейді және сақталған тарихи ғимараттар үшін қолайсыз. Сұйытылған желімдер бояудың беріктігін арттырады. Бидай ұны күштілігін арттыратын байланыстырушы ретінде қолданылған. Көбелек пайда болуын болдырмау үшін көбінесе тұз қосылады.

Шектеулер

Негізгі әк сулау, жаңбырмен келген судың енуіне толық қарсы келе бермейді. Қосымшалар жасалып жатыр, бірақ олар будың еркін өту қабілетіне әсер ету мүмкіндігі бар. Сондықтан, Германияда кең таралған силикатты бояулар Ұлыбританияда әк сулаудан артық танымал болып келеді.

Жеміс баулары

Ағаштарға, әсіресе жеміс ағаштарына, күн күйігінің алдын алу үшін әк жағылады. Көбінесе тек төменгі бөлігі боялады. Польшада ағаш тұмсығының бүкіл бетін бояу, қыс және көктем айларында ағаш діңінің салқын болуына көмектеседі, осылайша жеміс ағаштарының тым ерте гүлдеуіне жол бермейді. Яғни, жылы, күннөлді күндер ағаштың жылдам жылынуына, соданың қозғалуына және гүлдеуге мүмкіндік береді, ал кейбір суық түндер ағаш қабығына зақым келтіріп, жас бүршіктер мен гүлдерді құртады.

Сүт қоралары

ХХ ғасырдың ортасында АҚШ-тың Орта Батысында сүт фермаларымен отбасылық шаруашылықтар кең таралған кезде, ақ бояу (шайыр) қораларды күтіп ұстаудың қажетті бөлігі болды. Дәстүрлі мал қораларында тас және кірпіш қалау, сондай-ақ төбеге арналған қабықталған ағаш сияқты жуу және таза ұстау қиын болатын әр түрлі өте кедір-бұдыр беттер кездеседі. Егер осы беттерге күтім жасамаса, олар шаң, кір, жәндіктердің қалдықтары мен қоқыстарды жинап, өте лас болуы мүмкін. Ақ бояу (шайыр) кедір-бұдыр беттерді жауып, тегістеу арқылы санитарияға көмектеседі. Ақ бояуды (шайырды) бірнеше рет жағу нәтижесінде қабаттасқан қабықшалар пайда болады, олар сырып түсіп, беткі қоқыстарды алып тастайды. Бұл жабын мал қораларындағы гигиеналық және санитарлық жағдайды жақсартатын антимикробтық қасиеттерге де ие.

Басқа қолданыстар

Саптау дәуірінде Корольдік теңіз күшінің кемелерінің ішкі қабырғаларына әк жағылған. Бұл кеменің қару палубасындағы жарық деңгейін арттыру, бактерияларды азайту және кеменің қабырға ағаштарының тозуын болдырмау үшін жасалған. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс әскері жұмсақ және қатты корпусты көліктерге, ұшақтарға және каскаларға оңай жағылатын қысқы бояу ретінде қолданған.

Алып тастау

Кальцимин майлы бояумен тұрақты болғанмен, қазіргі латекс бояулары көпіршіктеп, қабығын қабытады. Қабырғаның үстіне жағылған праймерлер мен басқа да желімдердің нәтижесіз екендігі туралы ешқандай хабарлама жоқ. Бірден-бір шешім – оны сызып тастау. Борпылдақ бояу үлкен қабыршақтар немесе ұсақ сынықтар түрінде түсіп қалады. Жұмыс істеу кезінде бояу қабырғада мықты болып көрінеді, бірақ кейін оңай жабысып тұрмайды. Бұл ұзаққа созылатын процесс.

Танымал мәдениетте

Том Сойердің жаза ретінде қоршауды ақтауы американ әдебиетіндегі мәшһүр сурет. Ол Марк Твеннің 1876 жылы жазған «Том Сойердің басынан өткен оқиғалар» кітабында кездеседі. 1934 жылғы «Қашқан ғашықтар» фильмінде Мэдж Эванс өзі «Кальцимин» деп атаған әсемдік құралдарының бөтелкесін тастап кетеді. Метафоралық мағынада, ақтау – зиян келтіруі немесе ұнамайтын ақпаратты жасыру немесе «жасанды безендіру» (мүмкін, ұқсас құрылым). Көптеген Ұлттар Достастығы елдерінде «whitewash» дегеніміз бір команданың ешқандай ұпай жинамайтын ойынды білдіреді; бұл әсіресе крикетте жиі кездеседі.