Кіріспе

Майлы бояу – кептіру майымен байланыстырылған пигменттермен бояу процесі. Бұл әдіс бірнеше ғасыр бойы матаға, ағаш панельдерге немесе мысқа сурет салудың ең көп таралған тәсілі болды және Еуропадан әлемнің басқа бөліктеріне тарады. Сурет салу үшін майдың артықшылықтарына «үлкен икемділік, бай және тығыз түс, қабаттармен жұмыс жасау мүмкіндігі және жарықтан қараңғыға дейінгі кең ауқым» жатады. Бірақ бұл процесс баяу, әсіресе бояудың бір қабатын келесісін жағу алдында кептіруге рұқсат ету қажет болғанда. Ең ежелгі майлы суреттер Ауғанстандағы будда суретшілерімен жасалған және біздің заманымыздың 7-ші ғасырына дейін сақталып қалған. Еуропалықтар майлы бояуды кем дегенде 12-шы ғасырдан бері мүсіндер мен ағаш бұйымдарын бояу үшін пайдаланған, бірақ бейнелерді салу үшін оның кеңінен қолданылуы Солтүстік Еуропадағы Төменгі жерлер мектебінен басталды. Ренессанстың шарықталу кезеңіне қарай, майлы бояу техникасы Еуропаның көп бөлігінде панельдік суреттер үшін жұмыртқа темперасының орнын толығымен басты, бірақ православиелік иконалар немесе қабырға суреттері үшін темпера мен фреска, сәйкесінше, әдеттегі таңдау болып қала берді. Көбінесе зығыр майы, мак майы, жаңғақ майы және сафлор майы кептіруге қолданылады. Майдың таңдалуы бояудың сарғаюы немесе кебу уақыты сияқты әртүрлі қасиеттерін анықтайды. Бояуды терпентинмен сұйылтуға болады. Майдың түріне байланысты бояулардың жылтырлығында да айырмашылықтар байқалады. Суретші белгілі бір пигменттер мен әсерлерге қол жеткізу үшін бір суретте әртүрлі майларды пайдалануы мүмкін. Бояулардың өзі де орташа құрамға байланысты нақты консистенцияға ие болады. Майды қарағай шайыры немесе ладан сияқты шайырмен қайнатып, лак жасауға болады, ол қорғаныс пен текстура береді. Бояудың өзі пластикалық қасиеттеріне байланысты әртүрлі текстураларға келтірілуі мүмкін.

Техникалар

Салт бойынша майлы бояу техникасы суретшінің суретті кенепке көмірмен немесе сұйылтылған бояумен эскиздей бастауымен жүзеге асырылады. Майлы бояу әдетте зығыр майымен, суретшілік сападағы минералды спирттермен немесе бояуды жұқартқы, кептіру жылдамдығын өзгерту үшін басқа еріткіштермен араластырылады. (Еріткіштер бояудағы майды сұйылтатындықтан, оларды бояу қылқаламдарын тазалау үшін де қолдануға болады.) Майлы бояуды қолданудың негізгі қағидасы – «майлыдан жұқаққа», яғни бояудың әрбір келесі қабатындағы май мөлшері төменгі қабаттан артық болуы керек, бұл бояудың дұрыс кебуіне жағдай жасайды. Егер әрбір келесі қабатта май азайса, соңғы картина жарылып, қабығы кетеді. Кенептегі бояудың тұтқырлығы майлы бояудың қабатталуына байланысты. Бұл қағида беріктікті қамтамасыз етпейді; бояу қабыршағының мықты және тұрақты болуына майдың сапасы мен түрі себеп болады. Майлы бояумен бірге суық балауыз, шайырлар және лактар сияқты басқа да орталықтарды қолдануға болады. Бұл қосымша орталықтар суретшіге бояудың мөлдірлігін, жылтырлығын, тығыздығын немесе «денесін» және бояудың қылқалам соқпасын ұстау немесе жасыру қабілетін реттеуге көмектеседі. Бұл бояу қасиеттері майлы бояудың экспрессивті мүмкіндіктерімен тығыз байланысты. Дәстүрлі түрде бояу көбінесе бояу қылқаламдарын пайдалану арқылы картина бетіне түсірілді, бірақ палитралық пышақтар мен маталар сияқты басқа да әдістер де бар. Палитралық пышақтар кенептен бояуды сырып тастауға және оны жағуға да қолданылады. Майлы бояу көптеген суретшілік материалдарға қарағанда ұзақ уақыт бойы ылғал күйінде қалады, бұл суретшіге түсті, текстураны немесе бейненің пішінін өзгертуге мүмкіндік береді. Кейде суретші бояудың бір қабатын толығымен алып тастап, жаңадан бастайды. Бұл бояу кезінде мата және терпентин көмегімен жасалуы мүмкін, бірақ кейін қатайған қабатты сызып тастау қажет. Майлы бояу булану емес, тотығу арқылы кебеді және әдетте екі апта ішінде (кейбір түстер бірнеше күнде) қол тигізгенде құрғак болады.

Тарих

Ең көне белгілі майлы суреттер – буддалық қабырғалық кескіндемелер, шамамен 650 жылдары Ауғанстанның Бамиян қаласында жасалған. Бамиян – Жібек жолындағы тарихи қоныс. Ол Бамиян Буддаларымен әйгілі, олардың артында тасқа қашалған бөлмелер мен туннельдер бар. Кескіндемелер осы бөлмелерде орналасқан. Суреттерде пигменттер мен ингредиенттердің кең ауқымы көрсетілген, тіпті соңғы лак қабаты да қолданылған. Бұл сурет салу техникасының жетілуі және суреттердің бүгінгі күнге дейін сақталуы майлы бояулардың 7 ғасырға дейін Азияда қолданылғанын көрсетеді. Еуропалықтар бұл техниканы Солтүстік Еуропадағы ерте Нидерланд суреттерінен дамытты, ал кейіннен, Ренессанс кезінде, майлы бояу техникасы Еуропаның көп бөлігінде темпера бояуларын толығымен ығыстырды. Ренессанс дәуірінің көптеген деректері, әсіресе Вазари, 15 ғасырдың солтүстік Еуропа суретшілерін, әсіресе Ян ван Эйкты майлы бояуларды ойлап тапқан деп қате айтады. Алайда, Теофил (Гельмаршаузеннің Роже?) 1125 жылға жатқан «Артурлы өнерлер туралы» еңбегінде майлы бояумен сурет салуға қатысты нұсқаулар келтіреді. Бұл кезеңде, ол мүсіндерді, ою-өрнектерді және ағаштан жасалған бұйымдарды суреттеу үшін, әсіресе сыртқы қолдану үшін қолданылған болуы мүмкін. Сыртқы беттер мен қалқандар – турнирлерде қолданылатын және әшекей ретінде ілінетін қалқандар – дәстүрлі темпера бояуларына қарағанда майлы бояулармен боялғанда ұзақ сақталды. Алайда, Ван Эйк пен Роберт Кампен сияқты суретшілермен 15 ғасырдың басында және ортасында Нидерланд суреті майды әдеттегі сурет салу ортасына айналдырды және қабаттар мен глазурьтерді зерттеді, содан кейін Солтүстік Еуропаның қалған бөлігі, содан кейін Италия. Мұндай жұмыстар ағаш панельдерге салынды, бірақ 15 ғасырдың соңында кенепті тірек ретінде қолдану басталды, себебі ол арзан, тасымалдауға оңай, үлкен жұмыстарға мүмкіндік берді және күрделі алдын ала қабаттарды қажет етпеді. Желкенді матаны оңай алуға болатын Венеция матаға көшуге бастама берді. Сондай-ақ, металл, әсіресе мыс табақтарда шағын шкаф суреттері жасалды. Бұл тіректер қымбат болғанмен, өте берік болды, соның салдарынан өте ұсақ бөлшектерді жасауға мүмкіндік берді. Баспадан алынған баспа табақтары көбінесе осы мақсатта қайта пайдаланылды. Майдың кеңінен қолданылуы Солтүстік Еуропадан Италияға тарады, ол 15 ғасырдың соңында Венецияда басталды. 1540 жылға қарай панельге сурет салудың бұрынғы әдісі (темпера) дерлік жойылды, бірақ итальяндықтар қабырға суреттері үшін әлі де крейдаға негізделген фресканы қолданды, ол тұманды солтүстік климатта азырақ сәтті және ұзақ сақталды. Ренессанс техникасы бірнеше жұқа, дерлік мөлдір қабаттарды немесе глазурьтерді қолданды, әдетте, келесісі қосылғанға дейін әрқайсысының кеуіп кетуіне рұқсат етілді, бұл сурет салуға кеткен уақытты ұлғайтты. Олардың астындағы бояу немесе негіз әдетте ақ (әдетте гессоны праймермен қаптаған), бұл жарықтың қабаттар арқылы кері шағылуына мүмкіндік берді. Бірақ ван Эйк пен Роберт Кампен кейінірек, кейбір жерлерде ылғалды бояу техникасын қолданды, бірінші қабаттан кейін екінші қабатты бояды. Бастапқыда мақсат, темпера мен фресканың қалыптасқан әдістері сияқты, боялған беттің щетка соққыларына және текстурасына назар аудармай, тегіс бетті жасау болды. Ең алғашқы импасто эффекттерінің арасында, бояудың бетінде көтерілген немесе дөрекі текстураны пайдалану, 1500 жылдары венециялық суретші Джованни Беллинидің кейінгі еңбектері бар. Бұл 16 ғасырда кеңінен таралды, өйткені суретшілер жеке щетка соққыларын анық көрсете отырып және қатал боялған бетті қалдыра отырып, сурет салу процесіне назар аудара бастады. Бұл жұмыста тағы бір венециялық Тициан жетекші болды. 17 ғасырда кейбір суретшілер, соның ішінде Рембрандт, қара түсті негіздерді қолдана бастады. 19 ғасырдың ортасына дейін суретшілердің арасында «бояудың қолданылу әсерін» пайдаланған суретшілер мен «барлық манипуляциялардың дәлелдері жойылған тегіс, шыны бетке» ұмтылуды жалғастырғандар арасында айырмашылық болды. 19 ғасырдан бұрын суретшілер немесе олардың шәкірттері пигменттерді ұнтақтап, түрлі сурет салу орталары үшін бояуларын араластыратын. Бұл тасымалдауды қиын етіп, сурет салудың көп бөлігін студияда өткізді. Бұл 1841 жылы американдық портрет суретшісі Джон Гофф Рэндтің сығымдалатын немесе бүгілетін металл түтіктерді ойлап тапқаннан кейін майлы бояу түтікшелері кеңінен қолжетімді болғанда өзгерді. Суретшілер түстерді жылдам және оңай араластыра алды, бұл алғаш рет салыстырмалы түрде ыңғайлы пленэр сурет салуға мүмкіндік берді (француз импрессионизмінде кең таралған тәсіл).

Құрамында бар заттар

Зығыр майының өзі зығыр тұқымынан алынады, ол жиі қолданылатын талшықты өсімдік. Зығыр матасы, майлы бояу үшін "негіз" (қатысты бөлімді қараңыз), сонымен қатар зығырдан жасалады. Ақ түсті сияқты ашық түстерді дайындау үшін кейде сафлор майы, жаңғақ майы немесе мак майы қолданылады, себебі олар зығыр майына қарағанда кепкен кезде аз "сарыланады", бірақ олардың кебуі баяу болады және ең берік бояу қабатын жасамайды. Зығыр майы сарғыш түске өтеді және түстің тонын өзгерте алады. Химиядағы соңғы жетістіктер сумен араласатын, сумен жуылатын майлы бояуларды жасауға мүмкіндік берді. Майдың молекулалық құрылымындағы шағын өзгерістер осы сумен араласу қасиетін тудырады.

Майлы бояу үшін қолдауыштар

Ең ертедегі майлы суреттер көбінесе ағаштан жасалған панельдерге салынған, олар күрделі және қымбат процесте дайындалған. Панель бірнеше ағаш бөлігінен құралған, бірақ мұндай тіректің бүгілуіне бейімділігі бар. Панельдер 17 ғасырға дейін қолданылып келді, тіпті Рубенс та ағашқа бірнеше ірі туындыларын салған. Италиялық суретшілер 16 ғасырдың басында үлкен суреттер салуға деген ниеттің ықпалымен кенепке көшкен, себебі олар панельдерге қарағанда тым ауыр болар еді. Венецияда кемелерге арналған кенеп жасалған, сондықтан ол ағаштан арзан әрі қолжетімді болды. Өте ұсақ бөлшектері бар кішкентай суреттерді бояу үшін өте берік бет қажет болды, сондықтан ағаш панельдер немесе, көбінесе гравюрадан қайта пайдаланылатын, мыс пластиналар 19 ғасырға дейін шағын суреттерге жиі таңдалатын. Портрет миниатюралары әдетте өте берік, мысалы, піл сүйегі немесе қалың қағаз қолданылатын. Дәстүрлі суретшілер кенеп ретінде зығырды пайдаланған, бірақ арзан мақта да қолданылды. Суретші алдымен "жақтау" немесе "керме" деп аталатын ағаштан жасалған қаңқаны дайындайды. Екі атаудың айырмашылығы – жақтаулар сәл реттеледі, ал кермелер қатаң және реттелетін бұрыштарға ие емес. Содан кейін кенеп ағаш қаңқаға тартылып, артқы жиегіне бекітіледі. Одан кейін суретші бояудың қышқылдығынан кенепті қорғау үшін "алдын-ала жағу" жағады. Дәстүр бойынша, кенепті жануарлардың желімімен (қазіргі суретшілер қоян терісінің желімін қолданады) жағып, содан кейін қорғасын ақ бояумен, кейде мел қосып, жағуға дайындалған. Панельдерді біріктірілген желім мен мелден тұратын "гипсо" қосылысымен дайындаған. Қазіргі заманғы акрилді "гипсо" титан диоксидінен және акрил байланыстырғышынан жасалады. Ол көбінесе кенепке қолданылады, ал нағыз гипсо кенепке жарамсыз. Суретші бірнеше қабат гипсоны жағып, әр қабатын құрғақтан кейін тегістей алады. Акрилді гипсоны тегістеу өте қиын. Бір өндіруші "тегістеуге болатын" акрилді гипсо шығарады, бірақ ол тек панельдерге арналған, кенепке емес. Гипсоны белгілі бір түске бояуға болады, бірақ дүкендерде сатылатын гипсо көбінесе ақ болады. Гипсо қабатының қалыңдығына байланысты майлы бояуды кеуекті бетке сіңіруге бейім. Дайын суреттердің бетінде бояудан емес, гипсоның артық немесе тегіс емес қабаттары кейде көрінеді. Майлы суреттердің стандартты өлшемдері 19 ғасырда Францияда белгіленген. Бұл стандарттар француз суретшілері ғана емес, көптеген суретшілер қолданды, себебі оны суретшілердің материалдарын жеткізушілердің көпшілігі қолдады. 0-ден (toile de 0) 120-ға дейін (toile de 120) өлшемдер "қатарларға" бөлінеді: бейнелер (figure), пейзаждар (paysage) және теңіз суреттері (marine), олар диагональді шамамен сақтайды. Сондықтан 0 санының биіктігі 1 және 2 сандарының биіктігімен сәйкес келеді. Линолеум, ағаш панель, қағаз, шифер, престелген ағаш, масонит және картон сияқты беттер қолданылса да, 16 ғасырдан бері ең танымал бет – кенеп, бірақ көптеген суретшілер 17 ғасырдан бастап панельді де пайдаланды. Панель қымбат, ауыр, тасымалдау қиын және нашар жағдайда бүгіліп немесе жарылуға бейім. Дегенмен, өте ұсақ бөлшектер үшін ағаш панельдің абсолютті беріктігі артықшылық болып табылады.

Процесс

Майлы бояулар пигменттерді майлы ортамен араластыру арқылы жасалады. 19 ғасырдан бері әртүрлі негізгі түстер сурет салуды бастамас бұрын дайын түтікшелерде сатылады, ал бояу процесінде оларды аз-аздап араластыру арқылы қосымша түстер алынады. Суретшінің палитрасы – әдетте, қолда ұсталатын жұқа ағаш тақтасы – бояуларды ұстап, араластыру үшін қолданылады. Пигменттер кез келген табиғи немесе синтетикалық түсті заттар болуы мүмкін, мысалы, сары үшін сульфидтер, ал көк үшін кобальт тұздары. Дәстүрлі пигменттер минералдар мен өсімдіктерге негізделген, бірақ олардың көптеген түрлері ұзақ уақытқа тұрақсыз болып шықты. Қазіргі пигменттерде көбінесе синтетикалық химиялық заттар қолданылады. Пигменттерге әдетте зығыр майы қосылады, бірақ басқа майлар да қолданылуы мүмкін. Әртүрлі майлар әртүрлі кептіріледі, осылайша әртүрлі эффектілер туындайды. Суретші бояуды жағу үшін көбінесе қылқаламды қолданады, көбінесе оның суретінің эскизі үстінен (ол басқа материалда болуы мүмкін). Қылқаламдар әртүрлі эффекттер үшін әртүрлі талшықтардан жасалады. Мысалы, шошқа қылқалағынан жасалған қылқаламдар батыл штрихтар мен импасто текстуралары үшін қолданылуы мүмкін. Фитч және мангуст шашынан жасалған қылқаламдар жұқа және тегіс, сондықтан портреттер мен егжей-тегжейлі жұмыстар үшін жақсы жарайды. Ал қызыл сабылы (жұлдызша шашы) қылқаламдары одан да қымбат. Ең сапалы қылқаламдар "колинский сабле" деп аталады; олардың талшықтары Сібір қарақұйрығының құйрығынан алынады. Бұл шаш өте нәзік ұшын сақтайды, тегіс ұсталады және жақсы есте сақтайды (кенептен көтерілгенде бастапқы пішініне оралады), суретшілер бұл қасиетті қылқаламның "серпімі" деп атайды. Мұнайлы бояулар үшін бөрік шашы сияқты, серпімі жоқ, жұмсақ талшықтарды қолданбайды. Соңғы онжылдықтарда көптеген синтетикалық қылқаламдар сатылымға шығарылды. Олар өте берік, жақсы сапалы және экономикалық тұрғысынан тиімді. Қылқаламдар әртүрлі өлшемдерде болады және әртүрлі мақсаттар үшін қолданылады. Қылқаламның түрі де маңызды. Мысалы, "дөңгелек" қылқалам егжей-тегжейлі жұмыстар үшін қолданылады. "Жалпақ" қылқаламдар кең аумаққа бояу жағу үшін қолданылады. "Шаяқ" қылқалам – қысқа қылшықтары бар жалпақ қылқалам, ол "жұмбақ" жағу үшін қолданылады. "Филберт" – бұрыштары дөңгелек жалпақ қылқалам. "Эгберт" – өте ұзын және сирек кездесетін филберт қылқалам. Суретші бояуды палитралық пышақпен де жаға алады, ол жалпақ металл пышақ. Палитралық пышақ қажет болған жағдайда бояуды кенептен алып тастау үшін де қолданылады. Бояуды жағу немесе алып тастау үшін әртүрлі құралдар, мысалы, шүберектер, губкалар және мақта тамыршалары қолданылуы мүмкін. Кейбір суретшілер тіпті саусақтарымен сурет салады. Ескі шеберлер әдетте бояуды "глазурь" деп аталатын жұқа қабаттарға жағады, бұл жарықтың қабат арқылы толығымен өтуіне мүмкіндік береді, бұл әдіс "жанама бояу" деп те аталады. Осы техника майлы бояуларға жарқыраған сипат береді. Бұл әдіс алғаш рет жұмыртқа темперасы бояу техникасын (пигментпен араластырылған, байлаушы ретінде қолданылатын жұмыртқа сарысы) бейімдеу арқылы жетілдірілді және Солтүстік Еуропадағы ертедегі голланд суретшілері зығыр майына ұнтақталған пигменттермен қолданды. Қазіргі уақытта бұл әдіс "аралас техника" немесе "аралас әдіс" деп аталады. Бірінші қабат (төменгі бояу) жатады, көбінесе жұмыртқа темперасымен немесе терпентинмен сұйытылған бояумен боялады. Бұл қабат кенепке "түс беруге" және гипсоның ақ түсін жабуға көмектеседі. Көптеген суретшілер композицияны сызу үшін осы қабатты қолданады. Бұл бірінші қабатты одан әрі жұмысты жалғастырудан бұрын түзетуге болады, бұл фреска техникасында қолданылатын "эскиз" әдісіне қарағанда артықшылық. Бұл қабат құрғағаннан кейін суретші қараңғыдан ашыққа қарай түрлі-түсті "мозаика" жасайды. "Мозаика" аяқталғаннан кейін түстердің шекаралары біріктіріліп, егжей-тегжейлі жұмысты бастамас бұрын кептіріледі. Кейінгі кезеңдегі суретшілер, мысалы, импрессионистер (19 ғасырдың соңы) жиі осы ылғалды әдісті кеңейтіп, Ренессанс дәуіріндегі қабаттау және глазурь әдісін ұстанбай, ылғал бояуды кенепке араластырды. Бұл әдіс "alla prima" деп те аталады. Бұл әдіс студияда емес, ашық ауада сурет салудың пайда болуымен байланысты, өйткені сыртта суретшінің жаңа қабатты жағар алдында бояудың әр қабатын кептіруге уақыты болмады. Көптеген қазіргі заманғы суретшілер екі техниканы біріктіріп, батыл түстерді (ылғалды бояу) қосу және глазурь арқылы қабаттардың тереңдігін алу үшін қолданады. Сурет аяқталғаннан кейін және бір жылға дейін кепкеннен кейін суретші әдетте оны даммар шайыр кристалдарынан жасалған және терпентинде ерітілген лак қабатымен жабады. Мұндай лактарды бояудың өзін бұзбай, тазалау және сақтау үшін алып тастауға болады. Кейбір қазіргі заманғы суретшілер жұмыстарын лактамайды, жылтыр көріністі болдырмау үшін бетін лактамайды.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Борхерт, Тилл Холгер (2008). Ван Эйк. Лондон: Ташен. Осборн, Гарольд, ред. (1970 ж.). "Өнерге қатысты Оксфордтық анықтамалық". Оксфорд университетінің баспасы.