Кіріспе

Фреска – жаңа жатқан ("сырын") әк сыластығына салынған қабырға суреті салу тәсілі. Су – құрғақ ұнтақ пигменттің сыластықпен бірігуіне көмектесетін құрал ретінде қолданылады, ал сыластық бекіген кезде сурет қабырғаның бір бөлігіне айналады. "Фреска" сөзі итальян тіліндегі "жаңа" деген мағына беретін "fresco" сөзінен шыққан, сондықтан ол құрғақ сыластыққа жатқан фреска секко немесе құрғақ қабырға сурет салу техникасымен салыстырылады, олар фрескадағы сурет салуды толықтыру үшін қолданылады. Фреска тәсілі ежелгі заманнан бері қолданылып келеді және итальян Ренессансы суреттерімен тығыз байланысты. Ағылшын тілінде "фреска" сөзі жиі және қате түрде гипстеу технологиясына немесе байланыстыратын затқа қарамастан, кез келген қабырға суретін атау үшін қолданылады. Бұл, ішінара, ең көп таралған қабырға сурет салу технологиясы ылғалды әк сыластығына салынған суреттер деген жаңылыс пікірге себеп болады. Көрінетін фреска тәсілінің өзінде де, қосымша органикалық материалдарды пайдалану кең таралған, бірақ олар көбінесе назардан тыс қалады.

Қабырғаға бояудың басқа түрлері

Секо немесе фреска секо суреттері құрғақ сылаққа (секо - итальян тілінде "құрғақ" дегенді білдіреді) салынады. Пигменттерді қабырғаға жабыстыру үшін жұмыртқа (темпера), желім немесе май сияқты байланыстырғыш зат қажет. Буон фресканың үстіне жасалған секо жұмысы мен бос қабырғаға толығымен секомен салынған жұмыс арасындағы айырмашылықты анықтау маңызды, көптеген мамандардың пікірінше, орта ғасырдан бастап секо стандартты әдіс болған. Әдетте, буон фрескалар олардың үстіне қосылған секо жұмыстарына қарағанда берік болады, себебі секо жұмысы кедір-бұдыр сылақ бетінде жақсы сақталады, ал нағыз фреска тегіс болуы керек. Қосымша секо жұмысы өзгерістер енгізу үшін, кейде ұсақ бөлшектер қосу үшін жасалады, сондай-ақ, нағыз фрескада барлық түстерді алу мүмкін емес, себебі сілтілі ортада тек кейбір пигменттер ғана химиялық тұрғыдан жұмыс істейді. Көк түс ерекше қиындық тудыратын, сондықтан көк аспан мен көк киімдер көбінесе секомен салынатын, себебі сол кезде қол жетімді болған жалғыз екі көк пигмент – азурит пен лазурит ылғал фрескада жақсы жұмыс істемейтін. Қазіргі заманғы талдау әдістерінің арқасында, итальяндық Ренессанстың ерте кезеңінде суретшілер пигменттердің кең ауқымын пайдалану үшін секо әдістерін жиі қолданғандығы анықталды. Көптеген ерте мысалдар қазір мүлдем жойылған, бірақ бояу үшін негіз беру үшін кедір-бұдырланған бетке салынған толық картина жақсы сақталуы мүмкін, бірақ ылғал буон фрескаға қарағанда оған үлкен қауіп төндіреді. Үшінші түрі – меццо фреска, ол жартылай құрғақ сылаққа салынады, яғни саусақ із қалдырмайтын деңгейде берік. XVI ғасырдың авторы Игнацио Поццо айтқандай, пигмент сылаққа сәл ғана сіңеді. XVI ғасырдың соңында меццо фреска буон фресканы көп жағдайда ығыстырды және Джанбатиста Тиеполо сияқты суретшілер қолданды. Бұл техника секо жұмысының артықшылықтарын толыққанды сақтайды. Толығымен секомен салынған жұмыстың үш негізгі артықшылығы – жылдамдығы, қателерді түзету мүмкіндігі және түстің құрғағаннан кейін өзгеруінің азы болуы (ылғал фрескада түс өзгерісі айқын байқалады). Толығымен секомен салынған жұмыстың сылағы кедір-бұдыр болып салынып, толығымен құрғатылғаннан кейін әдетте құммен сүртеді. Суретші содан кейін матаға немесе ағашқа сурет салғандай жұмыс істейді.

Мысыр және ежелгі Таяу Шығыс

Мысырлық алғашқы фреска Иераконполистегі 100-ші қабірде табылды және б.з.б. 3500–3200 жылдарға дейін дауланған. Фрескада көрінетін бірнеше тақырыптар мен суреттер басқа Накада II заттарынан, мысалы Гебель эль Арак пышағынан белгілі. Онда "Жануарлардың иесі" суреті, екі арыстанмен күресіп жатқан адам, жекелеген күрес көріністері, мысырлық және шетелдік қайықтар бейнеленген. Ежелгі мысырлықтар көптеген қабірлер мен үйлерді суреттеген, бірақ осы қабырға суреттері фреска емес. Месопотамиядағы ежелгі фреска – Зимри Лимнің (қазіргі Сирия) билікке кірген сәті, ол б.з.б. 18 ғасырдың басында жасалған.

Эгей өркениеттері

Боньо фреска әдісімен жасалған ең көне фрескалар қола дәуірінде б.з.д. екінші мыңжылдықтың бірінші жартысынан басталады және Эгей теңізі аймағындағы мәдениеттерде, атап айтқанда Крит аралы мен Эгей теңізінің басқа аралдарындағы миной өнерінде кездеседі. Олардың ең танымал мысалы – "Бұқа секіру" фрескасы, ол қасиетті ритуалды бейнелейді, онда адамдар ірі бұқалардың арқасынан секіреді. Ең көне сақталған миной фрескалары Санторини аралында (классикалық Тера деп белгілі) табылған, олар неопалатиандық кезеңге (б.з.д. 1640–1600 ж.ш.) жатады. Жерорта теңізі бассейнінде, әсіресе Мысыр мен Мароккода осыған ұқсас фрескалар табылғанмен, олардың пайда болуы туралы әртүрлі пікірлер бар. Кейбір өнер тарихшылары Криттен фреска суретшілері сауда алмасуының бөлігі ретінде түрлі аймақтарға жіберілген болуы мүмкін деп санайды, бұл сол заманғы қоғамда осы өнер түрінің маңыздылығын көрсетеді. Фресканың ең көп таралған түрі – Мысыр қабірлеріндегі қабырға суреттері, көбінесе а-секко техникасымен орындалған.

Классикалық антикалық

Ежелгі Грецияда фрескалар да суреттелген, бірақ олардың көпшілігі сақталмаған. Оңтүстік Италияда, Магна Грецияның грек колониясы болған Паэстумда, б.з.д. 470 жылға дейінгі фрескалар салынған қабір 1968 жылдың маусымында табылды. Бұл фрескалар ежелгі Грецияның өмірі мен қоғамының көріністерін бейнелейді және құнды тарихи куәліктер болып табылады. Олардың бірінде симпозиумда жатқан ер адамдар бейнеленген, ал екіншісінде жас жігіт теңізге секіріп бара жатқан суретті көрсетеді. Италияның Веии қаласына жақын Оркус қабірінен б.з.д. 4 ғасырға жататын этруск фрескалары табылды. Қазанлақ қабірінің әсем безендірілген фракиялық фрескалары б.з.д. 4 ғасырға дейін сақталып келген, бұл оны ЮНЕСКО қорғауындағы Әлемдік мұра нысаны етеді. Римдік қабырға суреттері, мысалы, Помпея қираған жерлеріндегі керемет Вилла-дей-Мистеридегі (б.з.д. 1 ғасыр) және Геркуланумдағы суреттер, "буон фреско" техникасымен салынған. Римнің астындағы катакомбаларда б.з. 1-2 ғасырлардағы римдік (христиандық) фрескалары табылды, ал Кипр, Крит, Ефес, Каппадокия және Антиохияда византиялық иконалар кездеседі. Рим фрескаларын суретші қабырғаның әлі ылғалды гипсіне сурет салу арқылы жасаған, сондықтан сурет қабырғаның бір бөлігі болып табылады, іс жүзінде боялған гипс. Гёреме шіркеулерінде ежелгі христиан фрескаларының тарихи жинағын табуға болады.

Үндістан

Көптеген ежелгі тасқа қашалған ғибадатханалардың арқасында Үндістанның 20-дан астам жерінде құнды ежелгі және ерте ортағасырлық фрескалар сақталған. Ажанта үңгірлерінің төбелері мен қабырғаларындағы фрескалар шамамен б.з.д. 200 жылдан 600 жылға дейін салынған және Үндістандағы ең көне фрескалар болып табылады. Олар Будданың Бодхисаттва ретінде бұрынғы өміріндегі оқиғаларын бейнелейтін Джатака ертегілерін көрсетеді. Аңыздар бірінен соң бірі бейнеленген, бірақ тікелей ретпен емес. 1819 жылы орынның қайта ашылғаннан бері олардың анықталуы осы тақырыптағы зерттеулердің басты бағыты болды. Бағ үңгірлері, Эллара үңгірлері, Ситтанавасал, Армамалай үңгірі, Бадами үңгірлеріндегі ғибадатханалар және басқа да құнды сақталған ежелгі және ерте ортағасырлық фрескалары бар басқа да орындар бар. Фрескалар темпера техникасы сияқты бірнеше техникалармен жасалған. Кейінгі Чола суреттері 1931 жылы Үндістандағы Брихадишвара ғибадатханасының айналма жолында табылды және бұл Чола суреттерінің алғашқы табылған үлгілері. Зерттеушілер осы фрескаларда қолданылған техниканы анықтады. Тастарға әк және араласпадан жасалған жұмсақ қоспа жағылып, екі-үш күнге кептірілді. Осы қысқа мерзім ішінде осындай үлкен суреттер табиғи органикалық пигменттермен салынды. Наяк кезеңінде Чола суреттері үстінен боялды. Төменде жатқан Чола фрескаларында саивизмнің күшті рухы бейнеленген. Олар, мүмкін, Ұлы Раджараджа Чоланның ғибадатхананы аяқтауымен бірге аяқталған болуы керек. Догра/Пахари стиліндегі фрескалар Рамангардың Шиш-Махалында (Джаммудан 105 км және Удхампурдан батысқа қарай 35 км) бірегей түрде сақталған. Бұл қабырғаларда Махабхарат және Рамаяна эпостарының көріністері, сондай-ақ жергілікті билеушілердің портреттері бейнеленген. Чамбаның (Химачал-Прадеш) Ранг-Махалы – Драупти Чир Харан және Радха Кришна Лила көріністерін бейнелейтін қабырға суреттері бар тарихи Догри фрескасының тағы бір орны. Бұл суретті Нью-Делидегі Ұлттық мұражайда Чамба Ранг Махал деп аталатын бөлмеде сақталған күйінде көруге болады. Моғол дәуірінде фрескалар қабырғалардың және күмбездердің ішкі беттерінің дизайнын жасау үшін қолданылған.

Шри-Ланка

Сигирия фрескалары Шри-Ланканың Сигирия қаласында табылған. Олар патша Кашьяпа I (477 – 495 жылдары билеген) тұсында салынған. Басым көпшілік пікір бойынша, бұл суреттерде патша сарайының әйелдері аспаннан түскен нимфалар бейнесінде көрсетілген, олар төмендегі адамдарға гүл шашып жатыр. Олар Үндістанның Ажанта үңгірлеріндегі кескіндеме стилімен кейбір ұқсастықтарды бөліседі. Дегенмен, олар одан гөрі әлдеқайда жанданып, түрлі-түсті және ерекше Шри-Ланкалық сипатқа ие. Бұл Шри-Ланкада сақталған ежелгі заманнан жеткен жалғыз дүниежүзілік сурет өнерінің мысалы. Сигирия суреттерінде қолданылған кескіндеме техникасы – "фреска люстра". Бұл техника таза фреска техникасынан сәл ерекшеленеді, себебі оған қоса байланыстырушы зат немесе желім де қосылған. Бұл суреттерге қосымша беріктік сыйлайды, олардың 1500 жылдан астам уақыт бойы ауа райының әсеріне төтеп бергені осыны дәлелдейді. Бүгінде жерден жүз метр биіктікте орналасқан кішкентай қорғалған ойыста олардың тек 19-ы ғана сақталған. Бірақ ежелгі жазбаларда осындай фрескалардың бес жүзге дейін болғаны айтылады.

Орта ғасырлар

Кейінгі орта ғасыр мен Ренессанс дәуірінде фреска ең көп қолданылды, әсіресе Италияда, онда көптеген шіркеулер мен мемлекеттік ғимараттар әлі де фрескамен безендірілген. Бұл өзгеріс діни рәсімдердегі қабырға суреттерінің қайта қарастырылуымен бірге болды. Каталониядағы романдық шіркеулер 12-13 ғасырларда әсем суреттелген, олардың рөлі әсемдік пен білім беру болды – сауатсыз жандар үшін. Мұны Барселонадағы MNAC-та көруге болады, онда каталондық романдық өнердің үлкен жинағы сақтаулы. Данияда да орта ғасырларда (алдымен романдық, содан кейін готикалық стильде) шіркеу қабырғаларындағы суреттер, немесе kalkmalerier кеңінен қолданылды және оларды 600-ға жуық даниялық шіркеулерде, сондай-ақ сол кезде Данияның құрамында болған Швецияның оңтүстігіндегі шіркеулерде көруге болады. Ислам фрескасының сирек мысалы 8 ғасырдағы Маготездегі Омейядтардың шөл сарайы – Каср Амрада сақталған.

Ерте заманауи Еуропа

Фрескалы сурет салу Оңтүстік Еуропада Барокко дәуіріне дейін жалғасты, әсіресе шіркеулер мен сарайларды безендіру үшін қолданылды. Джанбатиста Тиеполо осы дәстүрдің соңғы көрнекті өкілі болды, ол Германиядағы Мадрид және Вюрцбургтегі сарайлар үшін ірі жобалар жасады. Солтүстік Румынияда (тарихи Молдавия аймағы) 15 ғасырдың соңғы тоқсанынан 16 ғасырдың бірінші жартысына дейінгі кезеңде салынған, ішкі және сыртқы жағы фрескалармен толық жабылған онға жуық суреттелген монастырлар бар. Ең танымалдары – Воронец (1487), Арборе (1503), Гумор (1530) және Молдовица (1532) монастырьлары. Сучевица (1600) 70 жыл бұрын қалыптасқан стильге оралудың кейінгі үлгісі болып табылады. Суреттелген шіркеулер дәстүрі Румынияның басқа аймақтарында 19 ғасырға дейін сақталды, бірақ бұрынғыдай кең емес. Анри Клемент Серво бірнеше фрескалар жасады, оның ішінде ол бір кезде студент болған Мео лицейі үшін үш метрлік алты метрлік сурет салды. Ол L'École nationale supérieure des beaux arts-та фреска мектебін басқарды және 1937 жылғы Париждегі Exposition Internationale des Arts et Techniques dans la Vie Moderne көрмесіндегі (Париж) Туризм павильонын безендірді. 1954 жылы ол Гарш қаласындағы Cité Ouvrière du Laboratoire Débat үшін фреска жасады. Ол сонымен қатар Музей Карнаваледегі Париждің ежелгі қоршауларының жоспары үшін қабырғалық безендірулер жасады. 1966 жылы аяқталған Реймстегі Фужита капелласы – қазіргі фрескалардың мысалы, оның ішкі жағы Париж мектебінің суретшісі Цугухару Фужита салған діни көріністермен безендірілген. 1996 жылы Франция үкіметі оны тарихи ескерткіш деп жариялады.

Мексикалық мураль

Мексиканың атақты суретшілері Хосе Клементе Ороско, Фернандо Лиал, Давид Сикеирос және Диего Ривера 20-шы ғасырда фреска сурет өнерін жаңартты. Ороско, Сикеирос, Ривера және оның әйелі Фрида Кало Мексиканың бейнелеу өнері тарихына және жалпы мексикалық өнердің абыройына ең көп үлес қосты. Колумбияға дейінгі мексикалық өнер туындыларынан, соның ішінде Теотиуакандағы нағыз фрескалардан шабыттанған Ороско, Сикеирос, Ривера және Фернандо Лиал мексикалық монументализм деп аталатын өнер қозғалысын құрды.

Қазіргі заманғы

1960 жылдан бері салыстырмалы түрде аз фрескалар жасалды, бірақ бірнеше маңызды ерекшеліктер бар. Америкалық суретші Брайс Марденнің монохромды туындылары алғаш рет 1966 жылы Нью-Йорктегі Байкерт галереясында көрсетілді, олар фрескалармен және "тас шеберлерінің гипсті қабырғаларды жағалап жатқанын бақылаудан" шабыт алды. Марден фресканың бейнелік эффектілерін пайдаланғанда, Дэвид Новрос осы техникамен 50 жылдық тәжірибе жинады. Дэвид Новрос – американдық суретші және геометриялық абстракциядағы фреска шебері. 1968 жылы Дональд Джадд Новросқа ғимаратты сатып алғаннан кейін көп ұзамай Нью-Йорк қаласындағы 101 Spring Street мекенжайында туынды жасауды тапсырды. Новрос қабырғалық суретті жасау үшін ортағасырлық әдістерді қолданды, "алдымен толық көлемдегі эскиз дайындады, оны дәстүрлі соққылау техникасын қолдана отырып, ылғал гипске көшірді", яғни ұнтақ пигментті кішкентай тесіктер арқылы гипске себу арқылы эскизді аударды. Фресканың беттік біртүтастығы Новрос үшін маңызды болды, себебі ол қолданған пигмент кепкен гипспен байланысып, беттік жабын емес, қабырғаның бір бөлігіне айналды. Бұл арнайы жұмыс Новростың алғашқы нағыз фрескасы болды, ол 2013 жылы суретші тарапынан қалпына келтірілді. Америкалық суретші Джеймс Хайд 1985 жылы Нью-Йорктегі Эстер Рэнд галереясында фрескаларын алғаш рет көрсетті. Ол кезде Хайд құйылған бетоннан жасалған кішкентай панельдерге нағыз фреска техникасын қолданды. Келесі он жыл бойы Хайд фрескалық гипс үшін композиттік тақта және шыны плиталар сияқты бірнеше қатты тіректермен тәжірибе жасады. 1991 жылы Нью-Йорктегі Джон Гуд галереясында Хайд үлкен стирофома блогына салынған нағыз фресканы таныстырды. New York Times газетінің Holland Cotter жазғандай, бұл туынды "заманауи суреттерді суреттерге айналдырған жеке элементтерді объективтеу" сияқты. Хайдтың жұмысы "фотографиялық баспалардағы суреттерден бастап, ірі масштабтағы инсталляцияларға, фотосуретке және абстрактілі жиһаз дизайнына дейін" ауқымды болса да, оның стирофомадағы фрескалары 1980 жылдан бері оның туындыларының маңызды бөлігі болып табылады. Фрескалар Еуропа мен АҚШ-та көрсетілді. ArtForum журналында Дэвид Пейджл "болашақтағы археологиялық қазбалардан қалған қираған орындар сияқты, Хайдтың үлкен пенополистирол бөліктеріне салынған беймәлім фрескалары қазіргі заманның құбылмалы пейзажына есімдік пішін береді" деп жазды. Фреска жасаудың ұзақ тарихында әрдайым әдістемелік тұрғыдан мұқият қарастырылған. Хайдтың фрескалары импровизациялық түрде жасалған. Стирофома құрылымының қазіргі заманғы бір реттік қолданылуы классикалық фреска техникасының беріктігіне қарама-қарсы келеді. 1993 жылы Хайд кірпіш қабырғаға ілінетін стирофомаға автомобильдің көлеміне тең төрт фреска орнатты. Progressive Insurance компаниясы бұл арнайы жұмысты Огайо штатының Кливленд қаласындағы 80 фут биіктігіндегі монументалды атриум үшін тапсырыс берді.

Колумбия

Сантьяго Мартинес Дельгадо Колумбия Конгресінің ғимаратына және Колумбия Ұлттық ғимаратына фреска жасайды.

Америка Құрама Штаттары

Прометей Помона колледжінің Фрейри асханасында. 1930 жылы Хосе Клементе Ороско салған бұл сурет, АҚШ-тағы мексикалық фрескалық муралдың алғашқы мысалы. Вунсокет, Род-Айленд штатындағы Санкт-Анн өнер және мәдени орталығы Солтүстік Америкадағы фрескалық суреттердің ең ірі коллекциясына ие.

Фрескаларды сақтау

Венецияның климаты мен қоршаған ортасы ғасырлар бойы қаладағы фрескалар мен басқа да өнер туындылары үшін мәселе туғызып келді. Қала Италияның солтүстігіндегі лагунада салынған. Ылғалдылық пен ғасырлар бойы судың көтерілуі "ылғалдың көтерілуі" деп аталатын құбылысты тудырды. Лагуна суының көтерілуі және ғимараттың негізіне сіңуі салдарынан су сіңіріліп, қабырғалар арқылы көтеріледі, бұл көбінесе фрескаларға зақым келтіреді. Венециялықтар фрескаларды сақтау әдістерінде өте тәжірибелі. Aspergillus versicolor деген көбелек су тасқынынан кейін фрескалардан қоректік заттарды жеуге бейім. Төменде Ла Фенице, венециялық опера театрындағы фрескаларды құтқару кезінде қолданылған процесс келтірілген, бірақ осыған ұқсас зақымдалған фрескалар үшін де осы процесс қолданылуы мүмкін. Біріншіден, мақта матасы мен поливинил спиртінен жасалған қорғау және қолдау бинтісі салынады. Қиын бөліктер жұмсақ щеткамен және жергілікті вакууммен алынады. Аз зақымдалғандықтан (судың аз мөлшеріне байланысты) алып тастау оңайырақ бөліктер аммиак бикарбонатының ерітіндісімен қаныққан қағаз массасы компресімен және деиондалған сумен алынады. Бұл бөліктер нығайтылып, қайта жабыстырылады, содан кейін базалық алмасу шайырлы компрестермен тазартылады, ал қабырға мен сурет қабаты барий гидратымен нығайтылады. Жарықтар мен қабықшалар әкпен жабылып, микрондалған кремниймен толтырылған эпоксидті шайырмен инъекцияланады.