Жұмыртқа бояуы: Тарихы мен қолданылуы

Кіріспе

Тез кептіретін сурет салу ортасы. Сурет салу ортасы.

Темпера (tɛmpera), сондай-ақ жұмыртқа темперасы деп аталады, – пигменттер суда еритін байланыстырғыш ортамен (әдетте жұмыртқа сарысы сияқты клейлі заттар) қосылған, тұрақты және тез кептіретін сурет салу ортасы. Темпера сөзі осы ортада салынған суреттерді де білдіреді. Темпера суреттері өте ұзақ сақталады, біздің заманымыздың бірінші ғасырына жатқан мысалдары бүгінге дейін жеткен. 1500 жылдан кейін майлы бояулар пайда болғанға дейін жұмыртқа темперасы сурет салудың басты әдісі болды. АҚШ-та плакат бояуы ретінде жиі қолданылатын пигмент пен байланыстырғыштан тұратын бояу да көбінесе "темпера бояуы" деп аталады, бірақ осындағы байланыстырғыштар дәстүрлі темпера бояуынан өзгеше.

Этимология

Темпера термині итальян тіліндегі "dipingere a tempera" ("сулы бояумен бояу") және кейінгі латын тіліндегі "distemperare" ("жақсы араластыру") сөздерінен шыққан.

Тарих

Ертедегі мысыр саркофагтарының әшекейлерінде темпера бояуымен салынған суреттер табылды. Файюм мумияларының көптеген портреттері темпераны қолданады, кейде оны эритілген балауызбен жасалған энкаустикалық бояумен біріктіріп, ежелгі әлемдегі балама бояу техникасын пайдаланған. Бұл техника сондай-ақ 3 ғасырдағы Дура-Европос синагогының қабырғалық суреттерінде қолданылған. Ұқсас әдіс Үндістанның бірнеше үңгірлері мен жартастан қашалған храмдарында табылған ежелгі және ерте ортағасырлық суреттерде де қолданылды. Темпераның көмегімен жоғары сапалы өнер Бағ үңгірлерінде 4-10 ғасырлардың соңында және 7 ғасырда Одишадағы Раван Чхая жартас үңгірінде жасалды. Бұл сурет салу техникасы классикалық әлемде белгілі болды, онда ол энкаустикалық бояудан орын алған және Византия әлемінде, сондай-ақ Орта ғасырлар мен ерте Ренессанс Еуропасында тақтаға сурет салу және әсемдемелі қолжазбалар үшін негізгі құрал болды. Темпера бояуы 1500 жылға дейін Еуропаның Орта ғасырлық және ерте Ренессанс кезеңіндегі суретшілердің көпшілігі үшін негізгі сурет салу құралы болды. Мысалы, Микеланджелоға жатқызылатын көптеген тақта суреттері жұмыртқа темперасымен салынған, бірақ оның «Doni Tondo» туындысы темпера мен майлы бояудың екеуін де қолданады. 5-9 ғасырлар аралығында Ауғанстанда пайда болып, Орта ғасырларда батысқа тараған майлы бояулар ақырында темпераны ығыстырды. Солтүстік Еуропадағы ерте Нидерланд мектебінің суреттерінде 15 ғасырда майлы бояу сурет салу үшін негізгі құрал ретінде темпераны алмастырды. Шамамен 1500 жылы Италияда майлы бояу темпераның орнын басты. 19 және 20 ғасырларда Батыс өнерінде прерафаэлиттер, әлеуметтік реалистер және басқалар арасында темпера техникасының уақыт-уақыт қайта жаңғыруы болды. Темпера бояуы Грекия мен Ресейде әлі де қолданылып келеді, онда ол православиелік иконалар үшін дәстүрлі құрал болып табылады.

Техника

Темпера дәстүрлі түрде құрғақ ұнтақталған пигменттерді жұмыртқа сарысы, сүт (казеин түрінде) және әртүрлі өсімдік шайырлары сияқты байланыстырушы затқа немесе ортаға қолмен ұнтақтау арқылы жасалады.

Жұмыртқаның температурасы

Классикалық темпералы суреттің ең көп таралған түрі — "жұмыртқа темперасы". Бұл түрде көбінесе тек жұмыртқа сарысының ішкі бөлігі ғана қолданылады. Жұмыртқаның ағы мен сарысының қабығы тасталады (сары қабығы ыдыс үстіне ілініп, ішіндегі сұйықтықты ағызу үшін тесіледі). Жұмыртқа сарысы сумен сұйылтылып, пигментпен қолданылады. Әртүрлі пропорцияда әртүрлі заттар қосылады. Бір рецепт бойынша сірке су консервант ретінде қолданылады, бірақ тек аз мөлшерде. Сірке судың бірнеше тамшысы ерітіндіні бір аптаға дейін сақтайды. Кейбір жұмыртқа темперасы мектептері жұмыртқа сарысы мен судың әртүрлі қоспаларын қолданады, әдетте сары мен судың арақатынасы 1:3; басқа рецепттерде ақ шарап ұсынылады (1 бөлік сарысы, 2 бөлік шарап). Ұнтақ пигмент немесе дистильденген сумен ұнтақталған пигмент палитраға немесе ыдысқа салынып, шамамен бірдей көлемде байлаушы затпен араластырылады. Кейбір пигменттерге сәл көбірек, ал кейбіреулеріне аздап байлаушы зат қажет. Шіркеу қабырғаларына иконалар салғанда, бояуға жағымды иіс беру үшін сусымалы мирра қосылады, өйткені ғибадат етушілер жұмыртқа темперасының иісін біраз уақыт бойы өткір сезінуі мүмкін. Бояу қоспасының консистенциясын "майлы" және "сулы" арасындағы тепе-теңдікті сақтау үшін су мен сарының мөлшерін үнемі реттеу керек. Темпера кепкенде, консистенцияны сақтау және сарының ауамен жанасқанда қалыңдауын теңгеру үшін су қосылады. Дайындалғаннан кейін бояуды сақтауға болмайды. Жұмыртқа темперасы суға төзімді, бірақ толығымен су өткізбейді. Әртүрлі дайындықтар әртүрлі әсер үшін жұмыртқаның ағын немесе бүтін жұмыртқасын қолданады. Май мен балауыз эмульсиясы сияқты басқа да қоспалар ортаны өзгерте алады. Жұмыртқа темперасы икемді бояу емес, сондықтан қатты тақталар қажет; кенепке салғанда жарықтар пайда болып, бояу сынып түсуі мүмкін. Жұмыртқа темперасымен боялған суреттерді кем дегенде 3 ай, ал ең көп дегенде 6 ай бойы кептіру керек. Кептіру кезінде беті сызылуға осал, бірақ толығымен кепкеннен кейін әлдеқайда берік болады. Жұмыртқа темпералы суреттерді әдетте шынының артына орналастырмайды, себебі шыны ылғалды ұстап, көңілдің өсуіне себеп болуы мүмкін.

The most common form of classical tempera painting is "egg tempera". For this form most often only the contents of the egg yolk is used. The white of the egg and the membrane of the yolk are discarded (the membrane of the yolk is dangled over a receptacle and punctured to drain off the liquid inside). The egg yolk is diluted with water and used with pigment. Some kind of remedy is always added in different proportions. One recipe uses vinegar as a preservative, but only in small quantities. A few drops of vinegar will keep the solution for a week. Some egg tempera schools use different mixtures of egg yolk and water, usually the ratio of yolk to water is 1:3; other recipes offer white wine (1 part yolk, 2 parts wine). Powdered pigment, or pigment that has been ground in distilled water, is placed onto a palette or bowl and mixed with a roughly equal volume of the binder. Some pigments require slightly more binder, some require less. When used to paint icons on church walls, liquid myrrh is sometimes added to the mixture to give the paint a pleasing odor, particularly as worshippers may find the egg tempera somewhat pungent for quite some time after completion. The paint mixture has to be constantly adjusted to maintain a balance between a "greasy" and "watery" consistency by adjusting the amount of water and yolk. As tempera dries, the artist will add more water to preserve the consistency and to balance the thickening of the yolk on contact with air. Once prepared, the paint cannot be stored. Egg tempera is water resistant, but not waterproof. Different preparations use the egg white or the whole egg for a different effect. Other additives such as oil and wax emulsions can modify the medium. Egg tempera is not a flexible paint and requires stiff boards; painting on canvas will cause cracks to form and chips of paint to fall off. Egg tempera paint should be cured for at least 3 months, up to 6 months. The surface is susceptible to scratches during the curing process, but will become much more durable after curing. Egg tempera paintings are not normally framed behind glass, as the glass can trap moisture and lead to the growth of mold.

Темпера грасса

Жұмыртқа сарысының көлеміне шамамен 1:1 арақатынаста май қосу, май бояуының көптеген түс эффекттерін сақтайтын, бірақ қалың жағуға болмайтын суға ерігіш орта тудырады.

Пигменттер

Орта ғасырлық суретшілер қолданған пигменттердің кейбірі, мысалы, қызыл күйе (құрамында сынап бар), сары мырыш (құрамында мырыш бар) немесе қорғасын ақ (құрамында қорғасын бар) өте уытты. Бүгінгі суретшілердің көпшілігі заманауи синтетикалық пигменттерді пайдаланады, олар аз уытты, бірақ ескі пигменттерге ұқсас түс қасиеттеріне ие. Дегенмен, қауіпсіздік шаралары сақталмаса, көптеген (немесе тіпті барлық) қазіргі пигменттер де қауіпті болып табылады; оларға пигменттерді сақтағанда ылғалды ұстау, осылайша олардың тозаңын тыныс алудан сақтау кіреді.

Қолдану

Темпера бояуы тез кепті. Ол әдетте жұқа, жартылай көлденең немесе мөлдір қабаттармен қолданылады. Темпера бояумен дәстүрлі техникаларды қолданғанда, көптеген ұсақ қылқаламмен жасалған, қиылысқан сызықтармен бояу қажет болса, жоғары дәлдікке қол жеткізуге болады. Кепкеннен кейін, ол тегіс, матовый бетке ие болады. Масляный бояу сияқты қалың қабаттармен жағу мүмкін болмағандықтан, темпера суреттерінде майлы бояулардағыдай терең түс қанықтығы сирек кездеседі, себебі ол аз пигмент (пигменттің төмен мөлшері) ұстай алады. Осы тұрғыдан алғанда, лакталмаған темпера суретінің түстері пастельге ұқсайды, бірақ лак жаққанда түстері тереңдейді. Ал темпера бояулары уақыт өте келе өзгермейді, ал майлы бояулар қараңғырып, сарғыш түске енеді және ескірген сайын мөлдірленеді.

Жер

Темпера температура байланыстырғышынан майлылығы төмен сіңіретін топыраққа жақсы жабысады (дәстүрлі ереже – "майлыдан майлыраққа", керісіншесіне ешқашан болмайды). Дәстүрлі түрде қолданылатын топырақ – икемсіз итальяндық гессо, ал негіз әдетте берік болады. Тарихи тұрғыдан ағаш панельдер негіз ретінде қолданылған, ал соңғы кезде қаталданбаған масонит немесе орташа тығыздықтағы талшықты пластиналар (MDF) пайдаланылады; сондай-ақ қалың қағаз да қолданылады.

Алдын ала жасалған бояулар

Пигмент пен жұмыртқа сарысын араластырудың дәстүрлі әдісінен өзге, жаңа әдістерге Sennelier және Daler Rowney сияқты өндірушілер түтікшелерде сататын жұмыртқа темперасы да кіреді. Бұл бояулардың құрамында ыдыста сақтау кезінде беріктігін арттыру үшін аздаған май бар. Белгілі жұмыртқа темперасы суретшісі және авторы Ку Шэдлер осы майдың қосылуына байланысты "түтікшедегі "жұмыртқа темперасы" бояулары іс жүзінде "темпера грасса", яғни жұмыртқа сарысы мен кептіретін майдың эмульсиясы (әдетте консерванттар мен тұрақтандырғыштар сияқты басқа да қоспалармен бірге) дейді. Темпера грасса жұмыртқа темперасы мен майлы бояудың жұмысқа жарамды кейбір қасиеттерін біріктіреді және толыққанды қолданылатын орта болып табылады, алайда ол таза, үйде жасалған жұмыртқа темперасынан ерекшеленеді және басқаша қасиеттер көрсетеді. "Марк Шагалл Sennelier жұмыртқа темперасының түтікше бояуларын кеңінен пайдаланған."

Суретшілер

Темпера кеш Ренессанс және Барокко дәуірлерінен бері құлдырап кеткенімен, Уильям Блейк, Назареттіктер, Рафаэльге дейінгі суретшілер және Джозеф Саутхолл сияқты кейінгі суретшілер тарапынан мерзімімен қайта ашылды. 20 ғасырда темпераның маңызды жаңғыруы болды. Темперамен жұмыс істеген еуропалық суретшілердің қатарында Джорджо де Чирико, Отто Дикс, Элиот Ходжкин, Пайк Кох және жұмыртқа сарысы, тұз майы және лак эмульсиясын қолданған Пьетро Аннигони бар. Испан сюрреалистік суретшісі Ремедиос Варо жұмыртқа темперасында кеңінен жұмыс істеді.

ХХ ғасырдағы американдық өнердегі қайта өрлеу

Темпераны американдық суретшілер қолданды, мысалы, регионалистер Эндрю Уайет, Томас Харт Бенттон және оның шәкірттері Джеймс Дюард Маршалл мен Роджер Медейрис; экспрессионистер Бен Шахн, Митчелл Сипорин және Джон Лэнгли Ховард, магикалық реалистер Джордж Тукер, Пол Кадмус, Джаред Френч, Джулия Текла және Луиза Э. Марианетти, реалист суретші Дэвид Ханна; Нью-Йорк өнер студенттері лигасының оқытушылары Кеннет Хейс Миллер және Уильям С. Палмер, әлеуметтік реалистер Кира Маркхам, Изабель Бишоп, Реджинальд Марш және Ноэль Рокмор, Эдвард Лэнинг, Антон Рефрегиер, Джейкоб Лоуренс, Рудольф Ф. Залингер, Роберт Виккрей, Питер Хёрд және ғылыми фантастика суретшісі Джон Шоуэнхерр, «Дюн» романының мұқабасын салғандығымен танымал.

ХХ ғасырдағы үнді өнері

ХХ ғасырдың басында көптеген үнді суретшілері, әсіресе Бенгал мектебінің өкілдері, темпераны өзіндік көркемдік өрнектеудің маңызды құралы ретінде пайдаланды. Гаганендранат Тагор, Асит Кумар Халдар, Абаниндранат Тагор, Нандалал Бос, Калипада Гошаль және Сугра Рабаби осы бағыттағы белгілі суретшілер еді. 1950 жылдардан кейін Джамини Рой және Ганеш Пайн сияқты суретшілер темпераны Үндістанның жаңа буын суретшілері үшін қалыптастырды.

Қазіргі заманғы өнерде

Темперамен жұмыс істейтін басқа суретшілер: Филипп Азиз, Эрнст Фукс, Антонио Ройбал, Джордж Хусзар, Дональд Джексон, Тим Лоули, Алтун Сұлтан, Шаул Шатс, Сандро Чиа, Алекс Колвилл, Роберт Викри, Эндрю Уайет, Эндрю Грасси, Сохила Соханвари және Ганеш Пайн.