Кіріспе
Заң бойынша магистратура. Заң магистрі (М.Л. немесе Л.Л.М.; латынша: Magister Legum немесе Legum Magister) – заң саласында бакалавр академиялық дәрежесіне, кәсіби заң дәрежесіне немесе осыған қатысты мамандық бойынша бакалавр дәрежесіне ие болған адамдардың жоғары оқу орнынан кейінгі академиялық дәрежесі. Көптеген елдерде Л.Л.М. – әдетте заңгерлік практикаға қабылданғандар үшін жоғары кәсіби дәреже болып табылады.
A Master of Laws (M. L. or LL. M.; Latin: Magister Legum or Legum Magister) is an advanced postgraduate academic degree, pursued by those either holding an undergraduate academic law degree, a professional law degree, or an undergraduate degree in a related subject. In most jurisdictions, the LL. M. is the advanced professional degree for those usually already admitted into legal practice.
Анықтама
Көптеген мемлекеттер мен елдерде заңгер болу және заңмен айналысу үшін адам алдымен заңгерлік білім алуы керек. Көптеген ағылшын құқығы елдерінде заң бакалавры (LL.B.) талап етіледі. АҚШ-та заңмен айналысу үшін, әдетте заңгерлік мамандыққа (Juris Doctor - J.D.) ие болу қажет. Канада және Австралия сияқты кейбір юрисдикцияларда LL.B. немесе J.D. талап етіледі. Заңгерлік білімі бар адамдар, әдетте адвокат ретінде жұмыс істеу үшін қосымша емтихан тапсыруы керек. LL.M. бағдарламасы – заңгерлік білімі бар немесе адвокаттық біліктілік алған адамдарға арналған аспирантура бағдарламасы. Legum сөзі – латын тіліндегі lex сөзінің көпше жаққа қатысты түрі және «заңдардың» дегенді білдіреді. Көпше түрінде қолданылғанда, ол jus сөзіндегі жалпы ұғымнан өзгеше, заңдардың нақты жиынтығын білдіреді, содан «juris» және «әділет» сөздері туындаған. LL.M. сонымен қатар заң ғылымының докторы (S.J.D. немесе J.S.D.), философия докторы (Ph.D. немесе DPhil), Франциядағы doctorat en droit, Германиядағы Doktor der Rechtswissenschaften (Dr. iur.), азаматтық құқық докторы (D.C.L.) және заң докторы (LL.D.) сияқты заң саласындағы докторлық зерттеу бағдарламаларына қабылдану үшін де қажет. Тарихи тұрғыдан алғанда, LL.M. дәрежесі – бакалавр және магистр дәрежелерінің арасындағы айырмашылыққа негізделген ағылшын тілдес елдердің білім беру жүйесіне тән ерекшелік. Алайда, соңғы жылдары көптеген еуропалық елдерде мамандандырылған LL.M. бағдарламалары енгізілді.
LL.M. дәрежесінің түрлері
ЛЛ.М. бағдарламаларының кең ауқымы бүкіл әлемде қолжетімді, студенттерге заңның кез келген саласына қатысты білім алуға мүмкіндік береді. Көптеген университеттер тек бірнеше ЛЛ.М. бағдарламасын ұсынады. АҚШ-та ең танымал ЛЛ.М. дәрежелерінің бірі – салық заңы бойынша, осы мамандық кейде MLT (Салық салу заңдарының магистрі) деп аталады. Еуропада еуропалық құқық бойынша ЛЛ.М. бағдарламалары танымал, олар көбінесе ЛЛ.М. Eur (Еуропалық құқық магистрі) деп аталады. Нидерланды және оның бұрынғы колонияларында «Meester in de Rechten» (mr.) атағы қолданылып келген. Бұл атақ Нидерландыда және Фландрияда (Бельгияда) әлі де кеңінен қолданылады, әсіресе голланд немесе бельгиялық құқықты оқығандардың арасында. Көптеген ЛЛ.М. бағдарламалары, әсіресе АҚШ-та және Қытайда, шетелдік заңгерлерге қабылдаушы елдің негізгі құқықтық принциптерін үйретуге бағытталған. ЛЛ.М. бағдарламасын оқу мерзімі оқу түріне байланысты. Көптеген күндізгі оқу курстары бір академиялық жылда аяқталады. Басқа студенттер ЛЛ.М. бағдарламасын екі жыл бойы жартылай уақытпен аяқтауы мүмкін, сондай-ақ курстар онлайн форматта да қолжетімді. Онлайн курстарды аяқтауға екі жылдан бес жылға дейін уақыт кетеді.
Талаптар
Л.Л.М. бағдарламалары көбінесе заң саласында LL.B. немесе J.D. сияқты бірінші дәрежесін алған студенттерге ғана ашық болады. Бірақ, кейбір бағдарламалар бұл ережені бұзып, тек бакалавр дипломын немесе осы саладағы мол тәжірибені талап етеді. Күндізгі Л.Л.М. бағдарламалары әдетте бір жылға созылады және бітіру талаптары түрліше болуы мүмкін. Көптеген бағдарламалар студенттерден диссертация жазуды талап етеді немесе рұқсат береді. Кейбір бағдарламалар зерттеуге бағытталған, оларда оқу процесі аз, ал басқалары студенттердің белгілі бір пәндерді оқуын міндеттейді. Л.Л.М. дәрежесін көбінесе заңның нақты бір саласында терең білім алғысы келетін студенттер алады. Сондай-ақ, Л.Л.М. бағдарламасын аяқтау студенттерге кәсіби байланыстар желісін құруға көмектеседі. Кейбір ұйымдар Л.Л.М. түлектеріне, MBA бағдарламасындағыдай, әріптестермен байланысты нығайтуға және бәсекелестік бизнес ортасына қол жеткізуге арналған мүмкіндіктер ұсынады.
Австралия
Австралияда LL.M. әдетте тек заң мамандығын бітірген түлектерге арналған. Дегенмен, кейбір университеттер заңгер емес түлектерге осы мамандықтың түрлерін оқуға рұқсат береді. Австралияда 25 оқу орнында ағылшын тілінде оқытылатын 100-ге жуық LL.M. курстары бар. LL.M.-нің ерекше түрлері де бар. Мысалы, Австралия Ұлттық университетіндегі Заңгерлік практика магистрі (M.L.P.), онда заңгерлік практика бойынша диплом алған (заң бітірушілер адвокат немесе сот судьясы болу үшін міндетті түрде алуға тиіс) студенттерге магистрлік біліктілікке қатысты белгілі бір көлемде есептеледі. LL.M.-нің басқа түрлері кеңірек Қоғамдастықтағы LL.M.-ге ұқсас, бірақ басқа атаумен, мысалы, Сауда құқығы магистрі, Халықаралық құқық магистрі немесе Адам құқығы құқығы магистрі. Бұл курстар әдетте стандартты LL.M.-ге қарағанда мамандандырылған болып келеді.
Канада
Канадада LL.M. әдетте заң бітірушілерге, LL.B., LL.L., B.C.L. немесе J.D. бірінші дәрежесі барларға ашық. Студенттер зерттеуге негізделген LL.M. немесе курстық LL.M. бағдарламасын таңдауы мүмкін. Зерттеуге негізделген LL.M. бағдарламалары бір немесе екі жылдық болып, студенттердің зерттеу саласына маңызды үлес қосатын диссертация жазуын талап етеді. Курстық LL.M. бағдарламалары маңызды зерттеу жұмысын қажет етпейді. LL.M. күндізгі оқудан бөлек, немесе кейбір оқу орындарында қашықтықтан оқыту арқылы да алуға болады. LL.M. дәрежесі жалпылама болуы мүмкін, немесе студенттер зерттеудің нақты саласын таңдауына болады. Канадада қызмет етуге ниеттенген шетелдік заңгерлер ең алдымен өз білімі мен тәжірибесін Канада Заңгерлер Қоғамдары Федерациясының Ұлттық Аккредиттеу Комитетінде бағалатуы керек. Ұлттық Аккредиттеу Комитетінен аккредиттеу туралы сертификат алғаннан кейін, шетелдік заңгерлер заң фирмасында тәжірибе жинауы, кәсіби заңгерлік курсқа қатысып, провинцияда адвокаттық қызметке жолдама алу үшін кәсіби емтихандардан өтуі керек. Британдық Колумбия университетінің жалпы құқық бойынша LL.M. бағдарламасы – студенттерді кәсіби емтихандарға дайындауға көмектесетін LL.M. бағдарламаларының бірі.
Қытай (Материкалық)
А. Л. М. Қытайдың саяси ғылымдар және құқық университетінде бар, ал түсу талаптары: ана тілі ағылшын тілі немесе ағылшын тілінде еркін сөйлей білу, кез келген бакалавр дәрежесімен. Бағдарлама икемді және студенттерге мандарин тілін оқуға мүмкіндік береді, сондай-ақ Пекин мен Қытайдың басқа қалаларында жұмыс тәжірибесін ұйымдастыруға көмектеседі. Оны әдетте екі жылда аяқтауға болады, бірақ студенттер қажетті кредиттерді уақытында жинаса, бір жарым жылда да бітіруге болады. Пекиндегі Қытай-Еуропалық құқық мектебінің (CESL) маңызды бағдарламасы – Қытай құқығының магистрі және Еуропалық және халықаралық құқық магистрін қамтитын қос магистрлік бағдарлама. Еуропалық және халықаралық құқық магистрі ағылшын тілінде оқытылады, халықаралық студенттерге арналған және жеке магистрлік бағдарлама ретінде оқуға болады. CESL сонымен қатар Қытай құқығының халықаралық магистрін (IMCL) ұсынады, ол толығымен ағылшын тілінде оқытылатын А. Л. М. болып табылады. Бейжіңдегі шетел тілдері университеті халықаралық мамандар үшін онлайн А. Л. М. бағдарламасын іске қосты. Курс екі жылға созылады, бірінші жылы бейне сабақтар мен тапсырмалар арқылы онлайн оқыту жүргізіледі, екінші жылы диссертациялық жұмыс жасалады және соңында онлайн қорғау өтеді. Студенттер қыркүйек айында тіркелу және студенттер мен оқытушылармен танысу үшін Пекинге баруға міндетті. Студенттерге Қытайдың үздік бес заң фирмасының бірінде жұмыс тәжірибесін алу мүмкіндігі де бар. А. Л. М. дәрежесін алуға арналған бағдарламалар Қытайдың көптеген университеттерінде бар, мысалы, Пекин университеті, Цинхуа университеті, Шанхай Цзяотун университеті және Шанхай халықаралық зерттеулер университеті.
Финляндия
Финляндияда LL.M. заңгер ретінде жұмыс істеу үшін талап етілетін стандартты жоғары білім деңгейі болып табылады. Басқа ешқандай талаптар қойылмайды.
Германия
Германияда LL.M. қосымша сипаттағы жоғары құқықтық біліктілік ретінде қарастырылады. Кейбір түлектер LL.M. дәрежесін "Erstes Juristisches Staatsexamen" ("бірінші мемлекеттік емтихан", ол ресми неміс құқықтық білімі даярлауының бірінші кезеңін құрайды), баламалы аспирантура курсы немесе "Zweites Juristisches Staatsexamen" (яғни ресми неміс құқықтық білімі даярлауының екінші және соңғы кезеңі) емтиханынан кейін алуды таңдайды.
Гонконг
Л.Л.М. дәрежесін бағдарламаларын Гонконг университеті, Гонконгтың Қытай университеті және Гонконгтың қалалық университетінің құқық факультеттері ұсынады. Әдетте, қабылдау үшін Л.Л.Б. дәрежесі талап етіледі, бірақ кейбір мамандандырылған бағдарламаларға, мысалы, HKU ұсынатын Адам құқықтары саласындағы Л.Л.М. бағдарламасына құқық немесе осымен байланысты мамандық бойынша бакалавр дипломы қажет.
Үндістан
Ұлыбританиядағы сияқты, Үндістанда заң магистрі дәрежесі негізінен заңның нақты салаларында мамандану үшін таңдалады. Әдетте, Үндістанда заң магистрі бағдарламаларында конституциялық құқық, отбасылық құқық және салық құқығы ең танымал мамандықтар болып келді. 1987 жылы Үндістанда арнайы автономды заң мектептерінің құрылуымен (алғашқысы – Үндістанның Ұлттық заң мектебі университеті) Үндістанда заң білімінің магистрлік деңгейіне ерекше мән беріле бастады. Осы университеттердің ашылуымен мамандану назары корпоративтік құқық, интеллектуалдық меншік құқығы, халықаралық сауда құқығы сияқты жаңа салаларға ауысты. Бұрын Үндістандағы LL.M бағдарламалары екі жылға созылса, қазір көбінесе бір жылдық болып келеді.
Ирландия
Ирландиядағы бірқатар университеттер мен колледждер LL.M. бағдарламаларын ұсынады, мысалы, Дублин қалалық университеті, Тринити колледжі Дублин, Корк университеті, Ұлттық Ирландия университеті, Галвей (NUIG), Мейнут Ұлттық университеті (NUIM), Ирландия Заң қоғамы Нортумбрия университетімен серіктестікте және Гриффит колледжі. Дублин университеті сонымен қатар Жалпы құқық магистрі (MCL/Magisterii in Jure Communi, M. Jur. Com) деңгейін ұсынады, бұл заң білімі жоқ түлектерге арналған екі жылдық озық бағдарлама. Бұл диплом Корольдер үйінің Құрметті қоғамының кіру емтихандарына қатысуға құқық беретін заң білімі болып табылады.
Италия
Италияда мектептерге қарай итальян және ағылшын тілдерінде магистрлік бағдарламалар ұсынылады. Олар көбінесе "laurea specialistica" деп аталады, яғни Болонья жоспарының (Еуропалық оқу бағдарламасының) екінші деңгейі, және олар екі жылға созылады. Мысалы, Милан университеті тұрақты даму саласында 2 жылдық LLM бағдарламасын ұсынады. Оңтүстік Тирольде, Болзанодағыдай, бағдарламалар неміс тілінде де оқытылады. Италияда "мастер" термині көбінесе 6 немесе 12 айлық кәсіби бағдарламаны білдіреді, ол "құқық және интернет қауіпсіздігі" немесе "әкімшілік басқару құқығы" сияқты нақты салалар бойынша жүзеге асырылады. Мұндай бағдарламалар көбінесе осы салада жұмыс істейтін мамандарға біліктілігін арттыру үшін жартылай штат бойынша жүргізіледі.
Маврикий
Маврикийде Panthéon Assas University-нің халықаралық бизнес құқығы бойынша LLM бағдарламасы қолжетімді. Қабылдау көбінесе LL.B. бітірушілеріне шектеледі, алайда басқа заң мамандығын алғандар, мысалы BProc, адвокаттар ретінде тіркелген жағдайда және/немесе қосымша LL.B. курстарын орындағаннан кейін қабылдануға мүмкіндік алады.
Швеция
Магистрлік (LL.M) Швециядағы заңгерлер арасындағы стандартты жоғары білім деңгейі болып табылады. Магистрлік бағдарламаны аяқтауға төрт жарым жыл уақыт кетеді. Көптеген университеттерде соңғы бір жарым жыл жоғары деңгейдегі мамандыққа арналады (жоғары деңгейдегі курстар мен дипломдық жұмыс). Үш жылдық оқудан кейін бакалавр дәрежесін алу мүмкін, бірақ Швециядағы заңгерлердің басым көпшілігі LL.M дәрежесіне ие.
Тайвань
Тайваньда заңды аспирантурада оқып, LL.M. дәрежесін алуға болады. Тайваньдағы кейбір LL.M. бағдарламалары заң білімі бар және жоқ студенттерге арналған. Дегенмен, заң білімі бар студенттерге қойылатын диплом талаптары, заң білімі жоқ студенттерге қарағанда төменгі болады (бұл бакалавриат кезінде оқыған негізгі заң пәндерін ескеру үшін жасалады). LL.M. бағдарламасында оқитын студенттер қажетті кредиттерді жинап, магистрлік диссертациясын аяқтауға әдетте үш жыл уақыт жұмсайды.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда LL.M бағдарламасына ресми мойындалған заңгерлік білімі барлар, әдетте заңгерлік бакалавр немесе оған балама дәреже алғандар қатыса алады. Олар заңгер болуы керек немесе болашақта заңгерлік қызметпен айналысу ниетінде болуы міндетті емес. LL.M дәрежесі талап етілмейді, сонымен қатар солиситор немесе барристер болып жұмыс істеу үшін ол жетеді деп есептелмейді, себебі мұндай қызмет үшін Заңгерлік практика курсын, Барристерлік кәсіби даярлау курсын немесе Шотландияда Заңгерлік практика дипломын аяқтау қажет. Басқа да академиялық дәрежелер сияқты, LL.M көптеген оқу орындарында күндізгі оқудан бөлек, жартылай штат бойынша немесе кейбір жағдайларда қашықтықтан оқыту арқылы алуға болады. Кейбір Барристерлік кәсіби даярлау курстарын және Заңгерлік практика курстарын ұйымдастырушылар студенттерге осы кәсіби курстармен қатар диссертация қорғап LL.M дәрежесін алуға мүмкіндік береді. Ұлыбританияда 1000-нан астам түрлі LL.M бағдарламалары бар. Лондон Корольдік Мэри университеті сияқты ірі заң факультеттері бірнеше бағдарлама ұсынады, ал Астон университеті сияқтылары бір ғана бағдарлама ұсынады. Кейбір оқу орындары заң мамандығы бойынша бірінші дәрежесі жоқ студенттерді де LL.M бағдарламасына қабылдайды. Мұндай бағдарламалардың мысалдары: Оксфордтағы Заң зерттеулері магистрі, Эдинбург университетінің LL.M дәрежесі және Лестер университетінің LL.M бағдарламалары. Сонымен қатар, Queen's University Belfast LL.M бағдарламалар жиынтығын ұсынады, ол құқық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы түлектерге тұрақты даму, корпоративтік басқару, өкілеттік беру немесе адам құқықтары саласында мамандануға мүмкіндік береді. Нортумбрия университеті LL.M дәрежесін алуға бакалавр студенттігі кезеңінде бастауға мүмкіндік береді. Осы төрт жылдық бағдарламаны аяқтаған студенттер LL.M және Заңгерлік практика курсының кәсіби біліктілігі немесе BPTC дипломын бірге алады. 2012 жылы Кембридж университеті корпоративтік құқыққа қызығушылық танытқан аспиранттарға арналған M.C.L. (Корпоративтік құқық магистрі) бағдарламасын енгізді. Оксфорд университеті өзінің негізгі заң магистрлік дәрежесін тарихи себептерге байланысты B.C.L. деп атауды жалғастыруда, себебі B.C.L. ең көне және ең беделді дәрежелердің бірі болып саналады және ол он алтыншы ғасырдан бері табысталып келеді. М.Jur. 1991 жылы енгізілді. Сонымен қатар, Оксфорд университеті 2010 және 2016 жылдары сәйкесінше Заң және қаржы (MLF) және Салық салу бойынша магистрлік бағдарламаларын ұсынды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та LL.M. дәрежесі көбінесе салық құқығы, кәсіпкерлік құқығы, халықаралық кәсіпкерлік құқығы, денсаулық сақтау құқығы, сот процесін жүргізу шеберлігі, экологиялық құқық немесе интеллектуалдық меншік сияқты құқық саласында маманданудың бір жолы болып табылады. Көптеген оқу орындарында J.D. және LL.M. біріктірілген бағдарламалар бар, ал кейбіреулері бұл дәрежеге онлайн оқу арқылы қол жеткізуге мүмкіндік береді. Кейбір LL.M. бағдарламалары американдық құқықтың жалпы негіздерін зерттеуге бағытталған. Дәреже алу талаптары оқу орнына қарай әртүрлі болады және бұрын американдық құқық мектебінен J.D. алған LL.M. студенттері үшін және американдық емес құқық мектебінен заңгерлік дәреже алған LL.M. студенттері үшін көбінесе өзгеше болады.
Шетелдік заңгер түлектері үшін бағдарламалар
LL.M. дәрежесі АБА аккредиттеген заң мектебінен шетелдік заңгерге белгілі бір штаттарда адвокаттыққа түсуге өтініш беруге құқық береді. Әр штаттың шетелдік білімді заңгерлерді заңгерлер алқасына қабылдау қағидалары әртүрлі. LL.M. дәрежесі АБА аккредиттеген заң мектебінен шетелдік заң түлектерін Алабама, Калифорния, Нью-Гэмпшир, Нью-Йорк, Техас штаттарында, сондай-ақ тәуелсіз Палау республикасында адвокаттық емтиханына қатысуға құқық береді. Сонымен қатар, туған елдегі заңгерлік тәжірибе және аккредиттелген заң мектебінде оқыған белгілі бір курстар шетелдік заң түлектерін Аляска, Колумбия округі, Массачусетс, Миссури, Пенсильвания, Род-Айленд, Теннеси, Юта және Батыс Вирджиния штаттарында адвокаттық емтиханына қатысуға құқық береді. Дегенмен, Аризона, Флорида, Джорджия, Нью-Джерси және Солтүстік Каролина сияқты бірқатар штаттар аккредиттелген заң мектептерінен алынған J.D. дәрежесін ғана адвокаттыққа түсуге қабілеттілік ретінде мойындайды. Нью-Йорк азаматтық құқық жүйесіндегі елдерден келген шетелдік заңгерлерге Нью-Йорк адвокаттық емтиханына отыруға рұқсат береді, егер олар АБА аккредиттеген заң мектебінде кемінде 24 кредит сағатын (әдетте, бірақ міндетті емес, LL.M. бағдарламасы аясында) оқып, Нью-Йорк адвокаттық емтиханында тексерілетін кем дегенде екі негізгі пән, соның ішінде заңның нақты салалары бойынша 12 кредит алса. Жалпы құқық жүйесіндегі елдерден келген заңгерлерге көбінесе жеңілдетілген талаптар қойылады және олар АБА аккредиттеген заң мектебінде оқуға міндетті болмауы мүмкін. Алайда, азаматтық және жалпы құқық жүйесіндегі шетелдік заңгерлер өз елдерінде адвокаттыққа қабылдану үшін білім беру талаптарын орындайтын кем дегенде үш жылдық заң оқу курсын сәтті аяқтағанын растауы керек.
Халықаралық құқық және басқа да LL.M. бағдарламалары
2008 жылдан бастап, Тюфтс университетінің Флетчер заң және дипломатия мектебі халықаралық құқық саласында LL.M дәрежесін ұсынады – бұл АҚШ-тың халықаралық істердегі ең көне мектебі. Бағдарлама халықаралық құқыққа қатысты мамандыққа бағытталғандықтан, ABA аккредиттеуін алуға тырыспады. Нотр-Дам университетінің заң факультеті ABA аккредиттелген АҚШ мектептерінің JD түлектеріне немесе АҚШ-тан тыс аккредиттелген мектептердің LL.B немесе эквивалентті білімі барларға халықаралық адам құқықтары саласында LL.M дәрежесін ұсынады. Дьюк университетінің заң мектебі мен Корнелл заң мектебі студенттерге бір уақытта JD және халықаралық және салыстырмалы құқық саласында LL.M дәрежесін алу мүмкіндігін береді. Небраска университетінің Линкольн заң колледжі ғарыш, кибер және телекоммуникация құқығы саласында LL.M дәрежесін ұсынады – бұл үш саладағы мамандандырылған оқуды қамтамасыз ететін жалғыз бағдарлама. Бағдарлама NASA гранты және АҚШ Әуе күштерінің стратегиялық қолбасшылығымен ынтымақтастық арқасында құрылды. Сент-Мэри университеті халықаралық және салыстырмалы құқық саласында LL.M дәрежесін ұсынады, студенттер оны және JD дәрежесін бір уақытта аяқтауға мүмкіндік алады. Талса университетінің заң колледжі ABA аккредиттелген АҚШ мектептерінің JD түлектеріне немесе АҚШ-тан тыс аккредиттелген мектептердің LL.B немесе эквивалентті білімі барларға американдық үндістер және жергілікті халықтар құқығы саласында LL.M дәрежесін ұсынады. Вашингтон университетінің заң факультеті халықаралық даму құқығына бағытталған және осы саладағы алғашқы бағдарлама болып табылатын тұрақты халықаралық даму саласында LL.M дәрежесін ұсынады. Осы бағдарламаның LL.M студенттері сонымен қатар жергілікті халықтар құқығы саласында мамандануды таңдай алады. Сонымен қатар, мектеп Азия және салыстырмалы құқық саласында жеке LL.M дәрежесін ұсынады. J.D. дәрежесін ұсынбайтын, бірақ ABA мақұлдаған LL.M дәрежесін ұсынатын бір мекеме бар: АҚШ армиясының Бас судья адвокатының заң орталығы мен мектебі офицерлерге арналған резиденттік аспирантура курсын ұсынады – бұл заң бойынша алғашқы дәрежеден кейінгі мамандандырылған бағдарлама, нәтижесінде әскери құқық саласында LL.M дәрежесі беріледі.