Кіріспе

Конвергентті емес дискурс (КЭД) – қатысушылардың тілдік тұрғыдан жақындаспауы, нәтижесінде әртүрлі тілдердің қолданылуы. Бұл құбылыстың басқаша атаулары – асимметриялық және екі тілді дискурс. Бұл терминді социолог Рейце Йонкман енгізді. Ол адамдардың КЭД-ге қатысуының екі себебін ажыратады: басқа қатысушылардың тілін жеткілікті түрде белсенді білмеу, бірақ жақсы пассивті түсінікке ие болу. Шет тілін үйренуші адамға еркін сөйлеу үшін, оны түсінуге қарағанда көбірек уақыт керек болады. КЭД-дің осы түрі әлемнің жақын туысқан тілдері немесе диалектілері кең таралған, бірақ олар жеке-жеке сырттан келгендерге оқытылмайтын аймақтарда жиі кездеседі. Мұндай мысалдарға Скандинавияның солтүстік герман тілдері; голланд және африкаанс тілдері; итальян, испан, португал және Испания мен Италияның аймақтық тілдері сияқты роман тілдері; әрбір славян тармағындағы түрлі славян тілдері; үнді-арий тілдері; дравид тілдері және тағы да басқалары жатады. Екі тілділік кең таралған аймақтарда, егер екі сөйлеуші де бір-бірінің тілін түсінеді деп есептелсе, өзара түсініспейтін тілдерді де қолдану мүмкін, мысалы Монреаль сияқты қалаларда, сондай-ақ өзара түсініспейтін тілдерді білетін екі жеке сөйлеуші арасында (оның ішінде үйленген жұбайлар да болуы мүмкін), екіншісінің өз тілін жақсы пассивті білетінін, бірақ белсенді қолдануда нашар екенін біледі. Этникалық маркалау: белгілі бір мәдени немесе этникалық топқа жататынын көрсету үшін таңдалған тілдік нұсқаны қолдану. Мысалы, Солтүстік Германияда төменгі неміс және стандартты неміс тілдерінде сөйлейтіндер бір-біріне жақындаспайды. КЭД-ге қатысудың үшінші себебі жеке тұлғаның жеке өмірімен байланысты. Джайлстың коммуникациялық бейімделу теориясына сәйкес, адамдар арасындағы қарым-қатынас – келіссөздер. Дискурста адамдар ортақ ерекшеліктерді атап көрсету арқылы түсіністікке жетуге тырысады. Алайда, егер түсіністікке жетуге ниет болмаса (мысалы, қатысушылар бір-бірін ұнатпаса), олар айырмашылықтарды атап көрсету арқылы бір-бірінен алшақтайды. Әртүрлі тілдерді қолдану осындай алшақтау стратегиясының нәтижесі болуы мүмкін. Дегенмен, басқа жағдайларда КЭД қашықтық емес, керісінше, бейресмилік пен сенімді білдіруі мүмкін. Кейде КЭД-ге қатысудың себебі дұрыс түсінілмейді, әсіресе олар сирек кездесетін жағдайларда. Этникалық маркалау стратегиясын қолданатын КЭД қатысушылары жек көруді білдіретіндей қате түсіндірілуі мүмкін. Мұндай түсініспеушілік, әсіресе, бір тілді аймақтан келген және екі тілді аймақта тұратын, өз тілдерімен қатар екінші тіл де қолданылатын және КЭД жиі кездесетін адамдар арасында кең таралған.