Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тарихқа дейінгі дәуір
Era of pre history
Еуропалық неолит – неолиттік (жаңа тас дәуірі) технологиясының және Еуропадағы ерте еуропалық фермерлердің пайда болуымен байланысты кезең, шамамен б.з.д. 7000 жыл (Грециядағы алғашқы шаруа қоғамдарының шамамен пайда болған уақыты) басталып, шамамен б.з.д. 2000–1700 жылдарға дейін (Солтүстік Еуропа қола дәуірімен бірге Еуропа қола дәуірінің басталуы). Неолит Еуропада мезолит және қола дәуірі кезеңдерімен қабаттасады, себебі мәдени өзгерістер оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа жылдамдығы шамамен 1 км/жыл болжаммен жылжыды – бұл Неолит кеңеюі деп аталады. Неолиттің ұзақтығы әр жерде әртүрлі, оның аяқталуы қола құралдарының енгізілуімен белгіленеді: Оңтүстік-Шығыс Еуропада шамамен 4000 жыл (яғни б.з.д. 7000–3000 жылдар), ал Солтүстік-Батыс Еуропаның кейбір аймақтарында 3000 жылдан аспайды (шамамен б.з.д. 4500–1700 жылдар). Еуропаның кейбір аймақтарында, әсіресе Балқанда, б.з.д. 5000 жылдан кейінгі кезең мыс балқытудың және мыс құралдардың, қарулардың және басқа да артефакттардың кең таралғандығына байланысты Халколит (мыс дәуірі) деп белгіленеді. Неолиттің Таяу Шығыстағы керамикаға дейінгі неолиттен Еуропаға таралуы алғаш рет 1970 жылдары, ерте неолиттік орындары үшін 14C радиокөміртектік жас анықтаудың жеткілікті саны қолжетімді болған кезде, сандық тұрғыдан зерттелді.
The European Neolithic is the period from the arrival of Neolithic (New Stone Age) technology and the associated population of Early European Farmers in Europe, c. 7000 BC (the approximate time of the first farming societies in Greece) until c. 2000–1700 BC (the beginning of Bronze Age Europe with the Nordic Bronze Age). The Neolithic overlaps the Mesolithic and Bronze Age periods in Europe as cultural changes moved from the southeast to northwest at about 1 km/year – this is called the Neolithic Expansion. The duration of the Neolithic varies from place to place, its end marked by the introduction of bronze tools: in southeast Europe it is approximately 4,000 years (i. e. 7000 BC–3000 BC) while in parts of Northwest Europe it is just under 3,000 years (c. 4500 BC–1700 BC). In parts of Europe, notably the Balkans, the period after c. 5000 BC is known as the Chalcolithic (Copper Age) due to the invention of copper smelting and the prevalence of copper tools, weapons and other artifacts. The spread of the Neolithic from the Pre Pottery Neolithic in the Near East to Europe was first studied quantitatively in the 1970s, when a sufficient number of 14C age determinations for early Neolithic sites had become available.
Негізгі мәдени сипаттамалар
Нақты хронологияға қарамастан, көптеген еуропалық неолиттік топтар негізгі ерекшеліктерді бөліседі, мысалы, шағын, отбасылық қауымдастықтарда өмір сүру, қолға үйретілген өсімдіктер мен жануарлар есебінен күнкөріс жасау, оған қоса жабайы өсімдіктерді жинау және аң аулау, сондай-ақ қолмен жасалған керамикалық бұйымдарды өндіру, яғни токарлық доңғалы қолданылмаған керамика. Жылыштатылған тас балқылар неолиттік (жаңа тас) мәдениетінің ядросында тұр, олар ауыл шаруашылығы үшін орманды кесуге, тұрғын үйлер үшін ағаш және отын өндіруге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, көптеген айырмашылықтар бар: Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы кейбір неолиттік қауымдар 3000-4000 адамға дейін қоршалған елді мекендерде өмір сүрді (мысалы, Грекиядағы Сескло), ал Ұлыбританиядағы неолиттік топтар кішкентай (шамамен 50-100 адам) және мал өсірумен айналысатын, жылдам қозғалатын топтар болды. Неолиттік Еуропа халықтарының шығу тегі, хронологиясы, әлеуметтік құрылымы, тіршілік ету тәсілдері және идеологиясы туралы мәліметтер археологиядан алынады, себебі бұл халықтар тарихи жазба қалдырмады. 1970 жылдардан бері халық генетикасы неолиттік Еуропаның халық тарихы туралы тәуелсіз деректерді ұсынды, оның ішінде көші-қондар мен Оңтүстік Азия халықтарымен генетикалық байланыстарды қамтиды. Тағы бір тәуелсіз құрал – тіл білімі, ерте еуропа тілдерінің гипотетикалық реконструкциясына және тілдердің бөліну мерзімін бағалауға, әсіресе индоевропа тілдерін сөйлейтіндер мен неолиттік халықтар арасындағы қарым-қатынас туралы теорияларға үлес қосты. Кейбір археологтар неолиттік халықтардың Оңтүстік-Батыс Азиядан Еуропаға кеңігені мезолиттік мәдениеттің ығысуымен бірге болды және индоевропа тілдерінің пайда болуымен сәйкес келді деп санайды, ал басқа археологтар мен көптеген тіл білімі мамандары индоевропа тілдері қола дәуірінде Понт-Каспий даласынан келгенін айтады.
Regardless of specific chronology, many European Neolithic groups share basic characteristics, such as living in small scale, family based communities, subsisting on domesticated plants and animals supplemented with the collection of wild plant foods and with hunting, and producing hand made pottery, that is, pottery made without the potter's wheel. Polished stone axes lie at the heart of the neolithic (new stone) culture, enabling forest clearance for agriculture and production of wood for dwellings, as well as fuel. There are also many differences, with some Neolithic communities in southeastern Europe living in heavily fortified settlements of 3,000–4,000 people (e. g., Sesklo in Greece) whereas Neolithic groups in Britain were small (possibly 50–100 people) and highly mobile cattle herders. The details of the origin, chronology, social organization, subsistence practices and ideology of the peoples of Neolithic Europe are obtained from archaeology, and not historical records, since these people left none. Since the 1970s, population genetics has provided independent data on the population history of Neolithic Europe, including migration events and genetic relationships with peoples in South Asia. A further independent tool, linguistics, has contributed hypothetical reconstructions of early European languages and family trees with estimates of dating of splits, in particular theories on the relationship between speakers of Indo European languages and Neolithic peoples. Some archaeologists believe that the expansion of Neolithic peoples from southwest Asia into Europe, marking the eclipse of Mesolithic culture, coincided with the introduction of Indo European speakers, whereas other archaeologists and many linguists believe the Indo European languages were introduced from the Pontic Caspian steppe during the succeeding Bronze Age.
Тіл
Неолитте сөйленген тілдердің тікелей дәлелі жоқ. Палеолингвистиканың кейбір жақтастары тарихи лингвистика әдістерін тас дәуіріне дейін кеңейтуге тырысады, бірақ бұл академиялық қолдау таппайды. Неолит дәуірінде Еуропаның үлкен аумақтарына таралған (қазіргі замандағыдай) аз ғана тілдік отбасыларды ғана қарастыратын сценарийлерді сынға алған Дональд Ринг, тіл географиясының жалпы қағидалары (қауымдық, мемлекетке дейінгі қоғамдарға қатысты) және ежелгі жазуларда кездесетін (көрінетін) индоевропалық емес тілдердің сирек қалдықтары негізінде, неолиттік Еуропаның зор тілдік әртүрлілік ошағы болғанын, көптеген тілдік отбасылардың бір-бірімен тілдік байланысы болмағанын, Еуропалық отарлауға дейінгі Батыс Солтүстік Америка сияқты болғанын дәлелдеді. Еуропалық неолитте сөйленген гипотетикалық тілдерді талқылау екі тақырыпқа бөлінеді: индоевропалық тілдер және «индоевропалық тілдерге дейінгі» тілдер. Ертедегі үнді-еуропа тілдері Дунай (немесе Орталық) Еуропасына Халколит немесе ерте қола дәуірінде, мысалы, Сымды керамика немесе тостаған мәдениеттері арқылы келген деп есептеледі (қатысты талқылаулар үшін Курган гипотезасын қараңыз). Анатолия гипотезасы индоевропа тілдерінің ерте неолит кезеңінде келгенін болжайды. Ханс Крахе ескі еуропалық гидронимдерді индоевропалықтардың Еуропада ерте кездесуінің ең көне көрінісі деп санайды. Еуропадағы «индоевропалық тілдерге дейінгі» теориялар аз дәлелдерге негізделген. Баск тілі мұндай тілдің ұрпағы болуға ең лайықты кандидат, бірақ баск тілі оқшауланған тіл болғандықтан, салыстыруға негіз болатын дәлелдер жоқ. Тео Венманн «Васкондық» отбасын болжайды, ол «Атлантикалық» немесе «Семиттік» (яғни, парасемиттік) тобымен бірге болған деп санайды. Тағы бір кандидат – Тиррендық отбасы, ол темір дәуірінде этрус және раэтик тілдерін, сондай-ақ қола дәуірінде миной немесе пеласгиан сияқты Эгей теңізі тілдерін тудырған болуы мүмкін. Солтүстікте, үнді-еуропалықтарға ұқсас сценарий шығыстан кеңейіп келе жатқан урал тілдерімен болған деп есептеледі. Атап айтқанда, жергілікті саам халқының саам тілдері уралдық туысына жатады, бірақ олар бір немесе бірнеше жойылған түпнұсқа тілдерді көрсететін едәуір субстраттық әсерге ие. Саамдар 2500 жыл бұрын ғана урал тіліне ауысқан деп есептеледі. Фин тілдерінде Балтық аймағының жергілікті тілдерінің іздері де болған деп күдіктенуде, бірақ олар әлдеқайда аз. Еуропаның басқа да урал тілдерінде ИЕ емес тілдерден алынған ерте сөздер де кездеседі. Гус Кроонен «Ауыл шаруашылығы субстрат гипотезасын» ұсынды, ол болжамды германдық және грек тілдерінің субстрат лексикасын салыстыруға негізделген (әсіресе ИЕ этимологиясы белгісіз ауыл шаруашылығы терминдері). Кроонен бұл субстратты Анатолия мен Балқаннан неолиттік Еуропадағы ауыл шаруашылығының біртіндеп таралуымен байланыстырады және германдыққа дейінгі ауыл шаруашылығы субстрат тілін сызықтық қыш мәдениетімен байланыстырады. *a префиксі және *it суффиксі – «Егіншілік» субстрат сөздерінің шағын тобын, яғни *arwīt («бұршақ») немесе *gait («ешкі») протогерман лексикасының қалған бөлігінен оқшаулауға болатын ең айқын тілдік маркерлер. Алёша Шоргоның айтуынша, кем дегенде 36 протогерман лексикалық элементтері «ауыл шаруашылығы» субстрат тілінен (немесе жақын туысқан тілдер тобынан) шыққан болуы мүмкін. Шоргоның пікірінше, ауыл шаруашылығы субстраты */æ/ */ɑ/ */i/ */u/ төрт дауысты жүйесімен, алдын ала назалдануымен, жартылай дауысты */j/ болмауымен, жылжымалы акцентпен және акцентсіз дауыстылардың қысқаруымен сипатталған.
There is no direct evidence of the languages spoken in the Neolithic. Some proponents of paleolinguistics attempt to extend the methods of historical linguistics to the Stone Age, but this has little academic support. Criticising scenarios which envision for the Neolithic only a small number of language families spread over huge areas of Europe (as in modern times), Donald Ringe has argued on general principles of language geography (as concerns "tribal", pre state societies), and the scant remains of (apparently indigenous) non Indo European languages attested in ancient inscriptions, that Neolithic Europe must have been a place of great linguistic diversity, with many language families with no recoverable linguistic links to each other, much like western North America prior to European colonisation. Discussion of hypothetical languages spoken in the European Neolithic is divided into two topics, Indo European languages and "Pre Indo European" languages. Early Indo European languages are usually assumed to have reached Danubian (and maybe Central) Europe in the Chalcolithic or early Bronze Age, e. g. with the Corded Ware or Beaker cultures (see also Kurgan hypothesis for related discussions). The Anatolian hypothesis postulates arrival of Indo European languages with the early Neolithic. Old European hydronymy is taken by Hans Krahe to be the oldest reflection of the early presence of Indo European in Europe. Theories of "Pre Indo European" languages in Europe are built on scant evidence. The Basque language is the best candidate for a descendant of such a language, but since Basque is a language isolate, there is no comparative evidence to build upon. Theo Vennemann nevertheless postulates a "Vasconic" family, which he supposes had co existed with an "Atlantic" or "Semitidic" (i. e., para Semitic) group. Another candidate is a Tyrrhenian family which would have given rise to Etruscan and Raetic in the Iron Age, and possibly also Aegean languages such as Minoan or Pelasgian in the Bronze Age. In the north, a similar scenario to Indo European is thought to have occurred with Uralic languages expanding in from the east. In particular, while the Sami languages of the indigenous Sami people belong in the Uralic family, they show considerable substrate influence, thought to represent one or more extinct original languages. The Sami are estimated to have adopted a Uralic language less than 2,500 years ago. Some traces of indigenous languages of the Baltic area have been suspected in the Finnic languages as well, but these are much more modest. There are early loanwords from unidentified non IE languages in other Uralic languages of Europe as well. Guus Kroonen brought up the so called "Agricultural Substrate Hypothesis", based on the comparison of presumable Pre Germanic and Pre Greek substrate lexicon (especially agricultural terms without clear IE etymologies). Kroonen links that substrate to the gradual spread of agriculture in Neolithic Europe from Anatolia and the Balkans, and associates the Pre Germanic agricultural substrate language with the Linear Pottery culture. The prefix *a and the suffix * it are the most apparent linguistic markers by which a small group of "Agricultural" substrate words i. e. *arwīt ("pea") or *gait ("goat") can be isolated from the rest of the Proto Germanic lexicon. According to Aljoša Šorgo, there are at least 36 Proto Germanic lexical items very likely originating from the "agricultural" substrate language (or a group of closely related languages). It is proposed by Šorgo that the Agricultural substrate was characterized by a four vowel system of */æ/ */ɑ/ */i/ */u/, the presence of pre nasalized stops, the absence of a semi vowel */j/, a mobile stress accent, and reduction of unstressed vowels.
Мегалитикалық
Жоғарыда аталған кейбір неолиттік мәдениеттер мегалиттерді салумен танымал. Бұл негізінен Еуропаның Атлантика жағалауында кездеседі, бірақ Жерорта теңізінің батыс аралдарында да мегалиттер бар. б.з.д. 5000 ж.: Португалиядағы құрылыстар (Эвора). Атлантикалық неолит дәуірінің басталуы, Еуропаның құнарлы жағалауларындағы егіншілік дәуірі. б.з.д. 4800 ж.: Бретаньде (Барнез) және Пуатуда (Бугон) құрылыстар. б.з.д. 4000 ж.: Бриттаниде (Карнак), Португалияда (Лиссабон), Испанияда (Галиция және Андалусия), Францияда (орталық және оңтүстік), Корсикада, Англияда, Уэльсте, Солтүстік Ирландияда (Банбридж) және басқа жерлерде құрылыстар. б.з.д. 3700 ж.: Ирландияда (Карроумор және басқа жерлерде) және Испанияда (Менга дольмендері, Антекера дольмендері, Малага) құрылыстар. б.з.д. 3600 ж.: Англияда (Маумбури сақиналары және Годманчестер) және Мальтада (Жгантиджа және Мнайдра ғибадатханалары) құрылыстар. б.з.д. 3500 ж.: Испанияда (Виера дольмендері, Антекера дольмендері, Малага және Гуадиана), Ирландияда (оңтүстік-батыста), Францияда (Арль және солтүстікте), солтүстік-батыста және орталық Италияда (Пьемонт, Аоста доласы, Лигурия және Тоскана), Жерорта теңізі аралдарында (Сардиния, Сицилия, Мальта) және Жерорта теңізінде, Бельгияда (солтүстік-шығыста) және Германияда (орталық және оңтүстік-батыста) құрылыстар. б.з.д. 3400 ж.: Ирландияда (Ньюгрендж), Нидерландыда (солтүстік-шығыста), Германияда (солтүстік және орталық), Швецияда және Данияда құрылыстар. б.з.д. 3200 ж.: Мальтадағы құрылыстар (Ħaġar Qim және Tarxien). б.з.д. 3000 ж.: Францияда (Саумур, Дордонь, Лангедок, Бискай және Жерорта теңізі жағалауы), Испанияда (Лос-Милларес), Бельгияда (Арденн) және Оркниде, сондай-ақ Ұлыбританияда алғашқы хендждер (дөңгелек жер жұмыстары) салынған. б.з.д. 2900 ж.: Испаниядағы құрылыстар (Эль Ромералдың толосы, Антекера дольмендері, Малага). б.з.д. 2800 ж.: Даниядағы мегалитикалық шұңқырлы тостаған мәдениетінің гүлденуі және Стоунхендждегі хендждің құрылысы.
Some Neolithic cultures listed above are known for constructing megaliths. These occur primarily on the Atlantic coast of Europe, but there are also megaliths on western Mediterranean islands. c. 5000 BCE: Constructions in Portugal (Évora). Emergence of the Atlantic Neolithic period, the age of agriculture along the fertile shores of Europe. c. 4800 BCE: Constructions in Brittany (Barnenez) and Poitou (Bougon). c. 4000 BCE: Constructions in Brittany (Carnac), Portugal (Lisbon), Spain (Galicia and Andalusia), France (central and southern), Corsica, England, Wales, Northern Ireland (Banbridge) and elsewhere. c. 3700 BCE: Constructions in Ireland (Carrowmore and elsewhere) and Spain (Dolmen of Menga, Antequera Dolmens Site, Málaga). c. 3600 BCE: Constructions in England (Maumbury Rings and Godmanchester), and Malta (Ġgantija and Mnajdra temples). c. 3500 BCE: Constructions in Spain (Dolmen of Viera, Antequera Dolmens Site, Málaga, and Guadiana), Ireland (south west), France (Arles and the north), north west and central Italy (Piedmont, Valle d'Aosta, Liguria and Tuscany), Mediterranean islands (Sardinia, Sicily, Malta) and elsewhere in the Mediterranean, Belgium (north east) and Germany (central and south west). c. 3400 BCE: Constructions in Ireland (Newgrange), Netherlands (north east), Germany (northern and central) Sweden and Denmark. c. 3200 BCE: Constructions in Malta (Ħaġar Qim and Tarxien). c. 3000 BCE: Constructions in France (Saumur, Dordogne, Languedoc, Biscay, and the Mediterranean coast), Spain (Los Millares), Belgium (Ardennes), and Orkney, as well as the first henges (circular earthworks) in Britain. c. 2900 BCE: Constructions in Spain (Tholos of El Romeral, Antequera Dolmens Site, Málaga)
c. 2800 BCE: Climax of the megalithic Funnel beaker culture in Denmark, and the construction of the henge at Stonehenge.