Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тарихқа дейінгі кезең, Тас дәуірінің екінші бөлігі
Prehistoric period, second part of the Stone Age
Мезолит (грекше: μέσος, mesos 'орта' + λίθος, lithos 'тас') немесе Орта Тас дәуірі – Жоғарғы палеолит пен неолит арасындағы Ескі әлемнің археологиялық кезеңі. Эпипалеолит термині көбінесе, әсіресе Солтүстік Еуропадан тыс, сондай-ақ Левант және Кавказдағы сәйкес кезең үшін синоним ретінде қолданылады. Мезолиттің Еуразияның әртүрлі аймақтарында уақыт шеңбері әртүрлі. Бұл Еуропа мен Таяу Шығыстағы аңшы-жинақшы мәдениеттерінің соңғы кезеңін көрсетеді, ол Соңғы мұздық максимум мен неолиттік революция аралығында болған. Еуропада ол шамамен 15 000 – 5 000 жыл бұрын, ал Таяу Шығыста (Эпипалеолиттік Таяу Шығыста) шамамен 20 000 – 10 000 жыл бұрын болған. Бұл термин шығысқа қарай орналасқан аймақтарда сирек қолданылады және Еуразия мен Солтүстік Африкадан тыс жерлерде мүлдем қолданылмайды. Мезолитке тән мәдениет түрлері аймақтар бойынша өзгеше, бірақ ол ірі жануарларды топтап аулаудың азаюымен және аулаушы-жинақшы өмір салтының кеңірек таралуымен, сондай-ақ палеолитке тән ауыр тас құралдарға қарағанда күрделі және көбінесе кішкентай тас құралдар мен қарулардың дамуымен байланысты. Аймаққа байланысты, мезолитке жатқызылған орындарда керамика мен тоқыма бұйымдарының қолданылуы мүмкін, бірақ әдетте егіншілік белгілері неолитке өтуді білдіреді. Тұрақты қоныстар көбінесе теңізге немесе ішкі суларға жақын орналасқан, олардың тамақпен қамтамасыз етілуі жақсы. Мезолиттік қоғамдар тым күрделі болып көрінбейді, ал жерлеулер қарапайым; ал керісінше, әсем жерлеу үйінділері неолиттің белгісі болып табылады.
The Mesolithic (Greek: μέσος, mesos 'middle' + λίθος, lithos 'stone') or Middle Stone Age is the Old World archaeological period between the Upper Paleolithic and the Neolithic. The term Epipaleolithic is often used synonymously, especially for outside northern Europe, and for the corresponding period in the Levant and Caucasus. The Mesolithic has different time spans in different parts of Eurasia. It refers to the final period of hunter gatherer cultures in Europe and the Middle East, between the end of the Last Glacial Maximum and the Neolithic Revolution. In Europe it spans roughly 15,000 to 5,000 BP; in the Middle East (the Epipalaeolithic Near East) roughly 20,000 to 10,000 BP. The term is less used of areas farther east, and not at all beyond Eurasia and North Africa. The type of culture associated with the Mesolithic varies between areas, but it is associated with a decline in the group hunting of large animals in favour of a broader hunter gatherer way of life, and the development of more sophisticated and typically smaller lithic tools and weapons than the heavy chipped equivalents typical of the Paleolithic. Depending on the region, some use of pottery and textiles may be found in sites allocated to the Mesolithic, but generally indications of agriculture are taken as marking transition into the Neolithic. The more permanent settlements tend to be close to the sea or inland waters offering a good supply of food. Mesolithic societies are not seen as very complex, and burials are fairly simple; in contrast, grandiose burial mounds are a mark of the Neolithic.
Терминология
"Палеолит" және "Неолит" терминдерін Джон Любок 1865 жылы "Тарихи заманға дейінгі дәуірлер" атты еңбегінде енгізді. 1866 жылы Ходдер Вестропп қосымша "Мезолит" санатын аралық санат ретінде ұсынды. Вестропптың ұсынысы бірден қырқыс пікірталас тудырды. Джон Эванс басқаратын британдық мектеп аралық кезеңнің қажеттігін жоққа шығарды: оның айтуынша, дәуірлер жаңбырлы күннің спектрі сияқты бірігіп кетеді. Габриэль де Мортилье басқаратын еуропалық мектеп ерте және кейінгі кезеңдер арасында айырмашылық бар екенін мәлімдеді. Эдуард Пиетт Азилия мәдениетін атау арқылы бұл олқылықты толтырғанын айтты. Кнут Стерна "Эпипалеолит" деген балама ұсынды, бұл Палеолиттің соңғы фазасын білдіреді, ал Палеолит пен Неолит арасына жеке аралық дәуір емес, соңғы кезең ретінде қарастырылды. Вера Гордон Чайльдтың 1947 жылғы "Еуропаның таңы" атты еңбегі Мезолитті растаған кезде, Палеолит пен Неолит арасындағы ауысу кезеңінің пайдалы ұғым екенін анықтау үшін жеткілікті деректер жиналды. Дегенмен, "Мезолит" және "Эпипалеолит" терминдері әртүрлі қолданылу тәжірибелерімен қатар бәсекелесіп келеді. Мысалы, Солтүстік Еуропа археологиясында, Ұлыбритания, Германия, Скандинавия, Украина және Ресейдегі археологиялық ескерткіштерде "Мезолит" термині көбінесе қолданылады. Ал басқа аймақтардың археологиясында "Эпипалеолит" термині көп авторлардың басымдығын иеленуі мүмкін, немесе авторлардың қай терминді қолдану керектігі және оларға қандай мағына беру керектігі туралы пікір таласы болуы мүмкін. Жаңа дүниеде бұл терминдердің екеуі де қолданылмайды (Арктикада уақытша қолданылудан басқа). "Эпипалеолит" кейде "Мезолитпен" бірге Жоғарғы Палеолиттің соңғы сатысын белгілеу үшін қолданылады. "Мезолит" аралық кезеңді білдіргендіктен, одан кейін Неолит келеді, кейбір авторлар ауыл шаруашылығы дәстүрлерімен алмастырылған аңшы-жинақшы мәдениеттері үшін "Эпипалеолит" терминін, ал Неолит революциясымен алмастырылған мәдениеттер үшін, мысалы, Натуфиан мәдениеті үшін "Мезолит" терминін қолдануды жөн көреді. Басқа авторлар "Мезолитті" соңғы мұздық максимумнан кейінгі аңшы-жинақшы мәдениеттерінің жалпы атауы ретінде қолданады, олар ауыл шаруашылығына көшуге ұмтылса да, көшпесе де. Сонымен қатар, терминология археологиялық салалар арасында да өзгешеліктерді көрсетеді, "Мезолит" еуропалық археологияда кеңінен қолданылады, ал "Эпипалеолит" Таяу Шығыс археологиясында жиі кездеседі.
The terms "Paleolithic" and "Neolithic" were introduced by John Lubbock in his work Pre historic Times in 1865. The additional "Mesolithic" category was added as an intermediate category by Hodder Westropp in 1866. Westropp's suggestion was immediately controversial. A British school led by John Evans denied any need for an intermediate: the ages blended together like the colors of a rainbow, he said. A European school led by Gabriel de Mortillet asserted that there was a gap between the earlier and later. Edouard Piette claimed to have filled the gap with his naming of the Azilian Culture. Knut Stjerna offered an alternative in the "Epipaleolithic", suggesting a final phase of the Paleolithic rather than an intermediate age in its own right inserted between the Paleolithic and Neolithic. By the time of Vere Gordon Childe's work, The Dawn of Europe (1947), which affirms the Mesolithic, sufficient data had been collected to determine that a transitional period between the Paleolithic and the Neolithic was indeed a useful concept. However, the terms "Mesolithic" and "Epipalaeolithic" remain in competition, with varying conventions of usage. In the archaeology of Northern Europe, for example for archaeological sites in Great Britain, Germany, Scandinavia, Ukraine, and Russia, the term "Mesolithic" is almost always used. In the archaeology of other areas, the term "Epipaleolithic" may be preferred by most authors, or there may be divergences between authors over which term to use or what meaning to assign to each. In the New World, neither term is used (except provisionally in the Arctic). "Epipaleolithic" is sometimes also used alongside "Mesolithic" for the final end of the Upper Paleolithic immediately followed by the Mesolithic. As "Mesolithic" suggests an intermediate period, followed by the Neolithic, some authors prefer the term "Epipaleolithic" for hunter gatherer cultures who are not succeeded by agricultural traditions, reserving "Mesolithic" for cultures who are clearly succeeded by the Neolithic Revolution, such as the Natufian culture. Other authors use "Mesolithic" as a generic term for hunter gatherer cultures after the Last Glacial Maximum, whether they are transitional towards agriculture or not. In addition, terminology appears to differ between archaeological sub disciplines, with "Mesolithic" being widely used in European archaeology, while "Epipalaeolithic" is more common in Near Eastern archaeology.
Өнер
Алдыңғы жоғарғы палеолитпен және одан кейінгі неолитпен салыстырғанда, мезолиттен сақталған өнер туындылары аз. Жоғарғы палеолиттен бастау алған, болжам бойынша, Иберия Жерорта теңізі бассейнінің тас өнері – кең таралған құбылыс, бірақ ол жоғарғы палеолиттің үңгір суреттерінен әлдеқайда нашар танымал, олармен қызықты қарама-қайшылық тудырады. Қазіргі кезде бұл орындар көбінесе ашық ауадағы жартастар, ал бейнелеулерде жануарлар емес, көбінесе адамдар, үлкен топтағы кішкентай фигуралар бейнеленген; Рока делс Морос жерінде 45 фигура сақталған. Киім-кешек, би, шайқас, аң аулау және азық-түлік жинау сахналары көрсетілген. Фигуралар палеолит өнеріндегі жануарларға қарағанда әлдеқайда кішкентай, және көбінесе схемалық түрде бейнеленген, бірақ көбінесе сергекті поздарда. Ілгек тесіктері мен қарапайым ою-өрнектермен бірнеше кішкентай қашаулар белгілі, олардың кейбіреулері Солтүстік Еуропадан янтарьдан, ал біреуі Ұлыбританиядағы Стар Каррден тақтатастан жасалған. Хьюиттененнің Елік Басы – Финляндиядан табылған самын тастан жасалған сирек мезолиттік жануар мүсіні. Орал тауларындағы тас өнерінде де палеолиттен кейін ұқсас өзгерістер байқалады, ал ағаштан жасалған Шигир жөтелмесі – мүсін жасау үшін кеңінен қолданылған материал болған болуы мүмкін, сирек сақталған туынды. Бұл шыршадан жасалған, геометриялық өрнектермен қашалған, бірақ адам басымен толықталған тақтайша. Қазір бөлшектерге бөлінген, бірақ жасалған кезде 5 метрден аса биіктікте болғандығы болжанып отыр. Палестинадағы Айн Сахри мүсіні – кальциттен жасалған натуфтық мүсін. Стар Каррде барлығы 33 мүйізді маңдайша табылды. Бұл адамдар кию үшін өзгертілген қызыл бұғы бас сүйектері. Өзгертілген маңдайшалар Бедбург Кенигшовен, Хоэн-Виехлен, Плау және Берлин-Бисдорфтан да табылды.
Compared to the preceding Upper Paleolithic and the following Neolithic, there is rather less surviving art from the Mesolithic. The Rock art of the Iberian Mediterranean Basin, which probably spreads across from the Upper Paleolithic, is a widespread phenomenon, much less well known than the cave paintings of the Upper Paleolithic, with which it makes an interesting contrast. The sites are now mostly cliff faces in the open air, and the subjects are now mostly human rather than animal, with large groups of small figures; there are 45 figures at Roca dels Moros. Clothing is shown, and scenes of dancing, fighting, hunting and food gathering. The figures are much smaller than the animals of Paleolithic art, and depicted much more schematically, though often in energetic poses. A few small engraved pendants with suspension holes and simple engraved designs are known, some from northern Europe in amber, and one from Star Carr in Britain in shale. The Elk's Head of Huittinen is a rare Mesolithic animal carving in soapstone from Finland. The rock art in the Urals appears to show similar changes after the Paleolithic, and the wooden Shigir Idol is a rare survival of what may well have been a very common material for sculpture. It is a plank of larch carved with geometric motifs, but topped with a human head. Now in fragments, it would apparently have been over 5 metres tall when made. The Ain Sakhri figurine from Palestine is a Natufian carving in calcite. A total of 33 antler frontlets have been discovered at Star Carr. These are red deer skulls modified to be worn by humans. Modified frontlets have also been discovered at Bedburg Königshoven, Hohen Viecheln, Plau, and Berlin Biesdorf.
Тоқу
Тоқу техникалары аяқ киім мен себеттер жасау үшін пайдаланылды, соның ішінде себеттер мұқият өріліп, бояулармен әсемделген. Оңтүстік Испаниядағы Cueva de los Murciélagos үңгірінен табылған мысалдар 2023 жылы 9500 жылға дейін соққан екені анықталды.
Weaving techniques were deployed to create shoes and baskets, the latter being of fine construction and decorated with dyes. Examples have been found in Cueva de los Murciélagos in Southern Spain that in 2023 were dated to 9,500 years ago.