Кіріспе

Тас дәуірі – адамзат тастан жасалған құралдар мен қару-жарақтарды кеңінен қолданған тарихи кезең. Тас дәуірі – жиек, ұшы немесе соққыға түсірілетін беті бар тас құралдар жасау үшін тастың кеңінен пайдаланылған шағын кезеңі. Бұл кезең шамамен 3,4 миллион жылға созылып, металлургияның дамуымен б.з.б. 4000-2000 жылдар аралығында аяқталды. Осылайша, ол адамзат тарихының шамамен 99,3%-ын құрайды. Тас дәуірінде жұмсақ металдарды қарапайым өңдеу, әсіресе алтын мен мысты әшекейлеу мақсатында қолдану белгілі болғанмен, мысты балқыту және қорыту Тас дәуірінің аяқталуын білдіреді. Батыс Азияда бұл шамамен б.з.б. 3000 жылға дейін болды, осы кезде бронза кеңінен таралды. Бронза дәуірі термині Тас дәуірінен кейінгі кезеңді сипаттау үшін, сондай-ақ мыс қорытпаларын (бронза: бастапқыда мыс пен сынап, кейін мыс пен қалайы) құралдарға айналдыру үшін технологиялар мен әдістерді дамытқан мәдениеттерді сипаттау үшін қолданылады, олар көптеген жағдайларда тасты ығыстырды. Тас дәуірінен табылған артефакттарға қазіргі адамдар, олардың *Homo* туысына жататын ата-бабалары, және мүмкін, одан бұрынғы *Australopithecus* және *Paranthropus* туыстары қолданған құралдар кіреді. Бұл кезеңде қолданылған сүйек құралдары да табылды, бірақ олар археологиялық жазбаларда сирек сақталады. Тас дәуірі қолданылған тас құралдарының түрлеріне сәйкес бөлінеді. Тас дәуірі – археологияда адамзаттың технологиялық тарихын функционалдық кезеңдерге бөлу үшін жиі қолданылатын үш дәуір жүйесінің бірінші кезеңі, ал келесі екеуі – сәйкесінше Бронза дәуірі мен Темір дәуірі. Тас дәуірі үш негізгі кезеңге де бөлінеді: ең ерте және ең қарапайым – Палеолит дәуірі; жақсырақ құралдармен сипатталатын, өтпелі кезең – Мезолит дәуірі; және соңғы кезең – Неолит дәуірі. Неолит дәуіріндегі адамдар алғаш рет аңшы-жинаушылар өмірінен қалалар мен ауылдарда қоныстануға және ауыл шаруашылығының дамуымен байланысты жаңа өмір салтына көшкен. Тарихқа дейінгі кезеңдердің хронологиясында Неолит дәуірі көбінесе Бронза дәуіріне дейінгі Халколит ("Мыс") дәуірімен қабаттасады.

Тарихи маңызы

Тас дәуірі – Homo туысының эволюциясымен бір уақытта, ерте тас дәуірін қоспағанда, Homo-дан бұрынғы түрлер құралдар жасаған болуы мүмкін. Қазіргі дәлелдердің жасы мен орналасуына сәйкес, туыстың отаны – Шығыс Африка Рифт жүйесі, әсіресе солтүстікке қарай Эфиопияда, онда шөптесін алқаптармен шектеседі. Басқа тірі приматтардың ішіндегі ең жақын туысы, Pan туысы, приматтар эволюциялаған терең орманның жалғасын білдіреді. Рифт Оңтүстік Африкаға және солтүстікке қарай Ніл арқылы Солтүстік Африкаға, сондай-ақ Леванттағы рифт жалғасы арқылы Азияның кең далаларына қозғалысқа арна болды. Шамамен 4 миллион жыл бұрын (млн жж.) Оңтүстік Африкадан, Солтүстік Африкадан және Азия арқылы қазіргі Қытайға дейін біртұтас биома қалыптасты. Бұл жақында "континенттік "саваннастан"" деп аталды. Рифт далаларындағы шөптесін алқаптардан бастап, Homo erectus – қазіргі адамдардың бабасы, құрал жасаушы ретінде экологиялық ниша тапты және оған тәуелділікті дамытып, "құралдармен жабдықталған саванна тұрғынына" айналды.

Тас дәуірінің басталуы

Тас құралдарды қолданудың ең көне тікелей емес дәлелі – құрал іздері бар қазылған жануар сүйектері; бұлар 3,4 миллион жыл бұрынғы және Эфиопияның Төменгі Аваш аңғарынан табылған. Ең көне тас құралдар Кенияның солтүстік-батысындағы Батыс Турканадағы Ломекви 3 учаскесінен қазылып алынды және 3,3 миллион жыл бұрын жасалған. «Ломеквиан» құралдарының табылуына дейін, ең көне тас құралдар Эфиопияның Гонасындағы палео-Аваш өзенінің шөгінділерінде табылған. Барлық құралдар Бусидама формациясынан алынған, ол 2,9 мен 2,7 миллион жыл бұрынғы дисконформандық немесе жоғалған қабаттың үстінде орналасқан. Құралдар табылған ең көне учаскелердің жасы 2,6–2,55 миллион жылға бағаланады. Бұл учаскелердің ең қызықты жағдайы – олардың Плиоценнің соңғы кезеңінен екендігі, ал олардың табылуына дейін құралдар тек Плейстоценде ғана пайда болды деп есептелген. Уақытша қазба жұмыстарын жүргізушілер мынаны атап көрсетеді: ең алғашқы тас құрал жасаушылар шебер флинткесоры болған. Тас құралдардың болмауынан олардың пайда болуына күрт ауысудың себептері геологиялық жазбалардағы олқылықтарды қамтуы мүмкін. Плиоцен құралдарын жасаған түрлер әлі белгісіз. Австралопитек гархи, Австралопитек эфиопикус және Гомо, мүмкін Гомо хабилис фрагменттері Гона құралдарының жасына жуық жерлерде табылған. 2018 жылдың шілдесінде ғалымдар Африкадан тыс жерде табылған ең көне тас құралдарды Қытайда тапқандарын хабарлады, олардың жасы 2,12 миллион жылға бағаланады.

Тас дәуірінің соңы

Кенді балқыту техникасындағы жаңару тас дәуірінің аяқталуы және қола дәуірінің басталуы деп есептеледі. Алғашқы маңызды металл – қола, мыс пен қалайы немесе мырыштан жасалған қорытпа, олардың әрқайсысы жеке-жеке балқытылды. Тас дәуірінен қола дәуіріне өту – қазіргі адамдар мыс балқыта білген, бірақ қола өндірмейтін кезең, бұл кез мыс дәуірі деп аталады (немесе техникалық тұрғыдан алғанда халколит немесе энеолит, екеуі де «мыс-тас» дегенді білдіреді). Халколит дәуірі – қола дәуірінің бастапқы кезеңі. Қола дәуірінен кейін темір дәуірі келді. Тас дәуірінен шығу Солтүстік Африка мен Еуразияда өмір сүрген көптеген адамдар үшін б.з.д. 6000 және 2500 жылдар аралығында жүрді. Адамның металлургиясының алғашқы дәлелдері қазіргі Сербиядағы Винча мәдениетінің археологиялық орындарында, оның ішінде Майданпек, Ярмовак, Плочник, Рудна Главада б.з.д. 6-5 мыңжылдықтарда табылды. Шамамен б.з.д. 3300 жылы өмір сүрген мұз адам Эцзи өзімен бірге мыс балта және тас пышақ алып жүрген. Кейбір аймақтарда, мысалы, Сахарадан оңтүстік Африкада тас дәуірі тікелей темір дәуірімен ауыстырылды. Таяу Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия аймақтары шамамен б.з.д. 6000 жылдары тас дәуірі технологиясынан өтті. Еуропа мен Азияның қалған бөлігі шамамен б.з.д. 4000 жылдары тас дәуірінен кейінгі қоғамдарға айналды. Оңтүстік Американың прото-Инка мәдениеттері алтын, мыс және күміс пайда болғанға дейін, шамамен б.з.д. 2000 жылға дейін тас дәуірі деңгейінде қалып қойды. Америка халықтары, әсіресе, технологиясы болғанымен, тас дәуірінен кейін қола немесе темірді кеңінен балқытуды дамытпады. Тас құралдарын жасау белгілі бір аймақта тас дәуірі аяқталғаннан кейін де жалғасты. Еуропа мен Солтүстік Америкада диірмен тастары 20 ғасырдың басына дейін қолданылып келді және әлі де әлемнің көптеген жерлерінде қолданылуда.

Тас дәуірі туралы түсінік

"Тас дәуірі", "Қола дәуірі" және "Темір дәуірі" терминдері тарихқа дейінгі кезеңдегі жетістіктер мен уақыт аралықтарды құрал-жабдықтардың материалымен ғана бағалау мақсатын көздемейді, мысалы, әлеуметтік ұйым, қолданылған тағамдық ресурстар, климатқа бейімделу, егіншілікке көшу, тамақ пісіру, қоныстану және дін сияқты факторлар да ескеріледі. Төңкеріс сияқты, тас құралдарының типологиясы және түрлерінің әртүрлі аймақтардағы салыстырмалы тізбегі адамзат пен қоғам эволюциясының хронологиялық негізін құрайды. Олар адамдарды немесе қоғамды сипаттаудың орнына, уақытты анықтауға көмектеседі. Литик талдау – археологиялық зерттеудің маңызды және мамандандырылған түрі. Ол тас құралдардың типологиясын, функциясын және жасалу технологиясын анықтау үшін оларды өлшеуді қамтиды. Сондай-ақ, табылған көне заттарды жасау үшін қолданылған шикізаттың литикалық өңделуін және әдістерін ғылыми тұрғыдан зерттеуді қамтиды. Мұндай зерттеулердің көп бөлігі әртүрлі мамандардың қатысуымен зертханада жүргізіледі. Эксперименталды археологияда зерттеушілер олардың қалай жасалғанын түсіну үшін құралдардың көшірмелерін жасауға тырысады. Флинткесушілер – өткір құралдарды пайдаланып, флинт тасын құралға айналдыратын шеберлер. Литик талдауынан өзге, далалық тарихшылар әртүрлі салалардан алынған көптеген әдістерді қолданады. Археологтардың палеоконтексті және қабаттардың салыстырмалы реттілігін анықтау жұмысы геологтардың геологиялық уақыт ішінде қалыптасқан немесе жиналған тау жыныстарының қабаттарын анықтау, палеонтологтардың сүйектер мен жануарларды анықтау, палинологтардың тозаң, споралар мен өсімдік түрлерін анықтау, физиктер мен химиктердің көміртек-14, калий-аргон және басқа да әдістермен материалдардың жасын анықтау еңбектерімен толықтырылады. Тас дәуірін зерттеу ешқашан тас құралдармен және археологиямен ғана шектелген емес, тіпті олар маңызды дәлелдер болса да. Зерттеудің басты назарында әрқашан осы қоғам мен оның мүшелері болды. Тас дәуірі тұжырымы пайдалы болғанымен, оның шектеулері де бар. Бұл кезеңнің уақыт аралығы екіұшты, даулы және аймаққа байланысты өзгеріп отырады. Адамзаттың барлығы үшін жалпы "Тас дәуірі" кезеңінен сөз қозғауға болады, бірақ кейбір топтар металл қорыту технологиясын дамытпағандықтан, технологиялық дамыған мәдениеттерге тап болғанға дейін "Тас дәуірінде" қалып қойды. Бұл термин алғаш рет Еуропаның археологиялық мәдениеттерін сипаттау үшін қолданылды. Ол Үндістан мен Океанияның кейбір аймақтарында, еуропалық отарлау басталғанға дейін фермерлер мен аңшы-жинаушылар тас құралдарын пайдаланғандықтан, әрқашан ең жақсы таңдау болмауы мүмкін. Біздің заманымыздың 19-шы ғасырының соңы мен 20-шы ғасырының басында үш дәуір жүйесін өз идеяларына бейімдеген археологтар мәдени антропология мен археологияны біріктіруді және белгілі бір тас дәуірі технологиясын қолданатын тайпаның өмір салтын және сенімдерін көрсетуді үміттенеді. Қазіргі заманда "Тас дәуірі" терминімен адамдарды сипаттау даулы. Әлеуметтік антропологтар қауымдастығы мұндай қолданыстан бас тартып, былай деп мәлімдейді: "Кез келген тірі топты "алғашқы" немесе "тас дәуірі" деп сипаттау олардың адамзаттың көпшілігі артта қалдырған адам эволюциясының ерте кезеңдерінің тірі өкілдері екенін білдіреді".

Үш сатылы жүйе

1920 жылдары Оңтүстік Африка археологтары сол елдің тас құралдар жинақтарын зерттеп, олардың жаңа егжей-тегжейлі Үш дәуір жүйесіне сәйкес келмейтінін анықтады. Десмонд Кларктың сөздерімен айтқанда: XIX ғасырда Еуропа үшін қабылданған мәдениеттің Тас, Қола және Темір дәуірлеріне бөлінуі Нил аңғарынан тыс Африкада қолданылмайтын еді. Сондықтан олар Африка үшін Үш кезеңді жүйе ұсынды. Кларк Үш кезеңдік жүйені Солтүстік Африка үшін жарамды деп есептеді, ал Сахарадан оңтүстік Африкада Үш кезеңдік жүйе тиімдірек болды. Іс жүзінде, африкалық археологтардың бұл ерекшелікті естен шығаруы немесе қайсысын білдіретінін нақты айтпауы, әдебиеттегі маңызды беймаздыққа себепкер болды. Шындығында екі Тас дәуірі бар: бірі Үш дәуірдің бөлігі, екіншісі – Үш кезеңді құрайды. Олар бірдей артефакттар мен технологияларды қамтиды, бірақ жергілікті жерлер мен уақытқа қарай өзгереді. Үш кезеңді жүйені 1929 жылы кәсіби археолог Астли Джон Хилари Гудвин және азаматтық инженер, сондай-ақ әуесқой археолог Кларенс ван Риет Лоу "Оңтүстік Африканың Тас дәуірі мәдениеттері" атты мақаласында ұсынды. Сол кезде Ерте Тас дәуірі немесе Палеолит және Кейінгі Тас дәуірі немесе Неолиттің (нео = жаңа) мерзімдері анық болды және Гудвин оларды абсолютті деп санады. Сондықтан ол, өзгермелі мерзімдермен салыстырмалы хронологияны ұсынды, оны Ерте және Кейінгі Тас дәуірі деп атады. Орта Тас дәуірі атауын өзгертпейді, бірақ ол Мезолитті білдірмейді. Осылайша, екеуі Тас дәуірін қайта қарастырды. Алайда, Сахарадан оңтүстік Африкада темір өңдеу технологиялары дербес түрде пайда болған немесе Сахараның солтүстігінен келген (Африкадағы темір металлургиясын қараңыз). Неолитке негізінен мал өсірушілердің қоғамдары тән болды, ал ауыл шаруашылығымен айналысатын ірі қоғамдар сирек кездесті. Африкада мыс және қола металлургиясы болғанмен, археологтар жеке Мыс дәуірін немесе Қола дәуірін қазіргі уақытта мойындамайды. Сонымен қатар, Гудвин оларды атағандай, бұл "кезеңдерге" кіретін технологиялар толықтай бірдей емес еді. Содан бері салыстырмалы терминдер Палеолит және Мезолит технологияларымен байланыстырылды, сондықтан олар енді салыстырмалы емес. Бұған қоса, салыстырмалы атаулар оңға қарай төмендеуге ұшырады, нәтижесінде мазмұны мен мерзімдері мүлдем өзгеше екі Ерте, Орта және Кейінгі Тас дәуірі пайда болды. Археологтар өз еркімен әр төрт жылда бір рет жиналатын және алдына қойылған археологиялық мәселелерді шешетін "Панафрикалық тарихқа дейінгі конгресс" шешімдерін құрметтейді. Конгресске қатысушылар халықаралық деңгейдегі мамандар, ал ұйым өзінің атын тақырыбынан алған. Луи Лики алғашқы конгрессті 1947 жылы Найробиде өткізді. Ол Гудвин мен Лоудың 3 кезеңдік жүйесін қабылдады, кезеңдер Ерте, Орта және Кейінгі деп аталды.

Өтпелі кезеңдер проблемасы

Археологиядағы ауысулар мәселесі – жалпы философиялық сабақтастық мәселесінің бір саласы, ол кез келген түрде байланысқан кез келген дискретті объектілердің қандай да бір қарым-қатынасы бар деп есептеуге мүмкіндік береді. Археологияда бұл қарым-қатынас себеп-салдарлы болып табылады. Егер В кезеңі А кезеңінен туындаған деп есептелсе, А мен В арасында А–В шекарасы болуы керек. Мәселе осы шекараның сипатында. Егер анық шекара болмаса, онда А халқы А-ға тән әдет-ғұрыптарды қолдануды кенеттен тоқтатып, В-ға тән әдет-ғұрыптарды қолдануды кенеттен бастайды, бұл эволюция процесінде ықтимал емес жағдай. Көбінесе, А мен В шекарасындағы ауысу деп аталатын ерекше кезең болды, онда А-ға тән әдет-ғұрыптар біртіндеп тоқтатылып, В-ға тән әдет-ғұрыптар қабылданатын болды. Егер ауысулар болмаса, онда А мен В арасындағы сабақтастыққа дәлел жоқ. Еуропаның Тас дәуірінде белгілі ауысулардың жетіспеушілігі байқалады. Қазіргі үш дәуір жүйесін қалыптастырған 19 және 20 ғасырдың басындағы инноваторлар бастапқы ауысу мәселесін, яғни Палеолит пен Неолит арасындағы "үзілісті" мойындады. Луи Лики адамның Африкада пайда болғанын дәлелдеп, осы мәселеге жауап берді. Тас дәуірі сол жерде басталып, көшпелі халықтар арқылы Еуропаға қайта-қайта әкелінген болуы керек. Осылайша, Тас дәуірінің әртүрлі кезеңдері Еуропада ауысусыз пайда болуы мүмкін. Африка археологтарының міндеті одан да ауырлады, өйткені енді олар Африкадағы жоғалған ауысуларды табуы керек. Бұл қиын және жалғасып жатқан мәселе. 1947 жылы Бірінші Панафрикалық конгресс қабылдағаннан кейін, Үш кезеңдік хронология 1955 жылы Үшінші конгресспен түзетілді, оған Ерте және Орта кезеңдер арасындағы Бірінші аралық кезең, Фурсмит және Сангоан технологияларын, ал Орта және Кейінгі кезеңдер арасындағы Екінші аралық кезең, Магосиан технологиясын және басқаларын қосу үшін түзетілді. Анықтаманың хронологиялық негізі толығымен салыстырмалы болды. Абсолютті хронологияны анықтауға арналған ғылыми құралдар пайда болғаннан кейін, екі аралық кезеңнің мәні жоқ болып шықты. Шын мәнінде, олар Орта және Төменгі Палеолитке жатады. Фурсмит қазір Ашельдік мәдениетінің бір түрі деп есептеледі, ал Сангоан – Лупембан мәдениетінің бір түрі. Магосиан – «екі түрлі кезеңнің жасанды қоспасы». Аралық кезеңдерге қатысты күдік туғаннан кейін, олар келесі Панафрикалық конгрессті күтпеді және 1965 жылы (құқықтық кеңес негізінде) Бург Вартенштейн конференциясының #29-шы отырысында, Африканың Кейінгі Үшінші және Төртінші кезеңдерін жүйелі зерттеуде ресми түрде қабылданбады. Бұл конференцияны Веннер Грен қоры ұйымдастырған антропологиялық конференция болатын, ол Австриядағы Бург Вартенштейн сарайында өтті, оған Панафрикалық конгресске қатысқан ғалымдар, соның ішінде Луи Лики және Мэри Лики қатысты. Мэри Лики ерте тас дәуірі құралдарының типологиялық талдауының пилоттық презентациясын жасады, ол 1971 жылы «Олдувай бұғанындағы I және II қабаттары, 1960–1963 жылдар» еңбегіне енгізілуі керек еді. Алайда, аралық кезеңдер жойылғанмен, ауысуларды іздеу жалғасты.

Үш кезеңнің хронологиясы

Палеолит немесе палеолит (грекше: παλαιός, palaios, "ескі"; және λίθος, lithos, "тас" – сөзбе-сөз "ескі тас", бұл терминді археолог Джон Любок тұжырымдап, 1865 жылы жариялаған) – Тас дәуірінің ең алғашқы кезеңі. Ол адамзат тарихының ең ұзақ бөлігін (шамамен "адамның технологиялық тарихының" 99 пайызын, мұнда "адам" және "адамзат" терминдері Homo туысын білдіреді) қамтиды, 2,5 немесе 2,6 миллион жыл бұрын Homo habilis сияқты гоминидтердің тас құралдарын алғаш рет қолдануынан басталып, шамамен б.з.д. 10 000 жылға дейін, Плейстоценнің аяқталуымен аяқталады.

Ольдован Африкадан шығып кетті

Олдован дәстүрінің құралдары алғаш рет Еуропада археологтардың назарына түсті, онда олар ашеулдік құралдармен салыстырғанда, интрузивті және жақсы анықталмағандықтан, археологтарды қызықтырды. Бұл жұмбақты Ольдувайдағы африкалық археология шешеді, бірақ осы уақытта, 20 ғасырдың басында, климатологияда «Ашеулге дейінгі» термині қолданысқа түсті. АҚШ-та жұмыс істейтін британдық климатолог К. Е. П. Брукс бұл терминді Ашеул құралдары табылған Хоксте (Англияның орталық бөлігі) жатқан «әкті тас балшық» қабатының астындағы қиыршық тастың сипаттамасы үшін пайдаланды. Оның ішінде қандай құралдар табылатыны және олардың түрі белгісіз болды. Сол кездегі испандық неміс археологы Хьюго Обермайер: «Өкінішке орай, осы шөгінділерге сәйкес келетін адам өнеркәсібінің кезеңін нақты анықтау мүмкін емес. Біз тек оның Ашеулге дейінгі кезең екенін айта аламыз» деді. Бұл белгісіздік Ольдувайдағы кейінгі қазба жұмыстарымен жойылды, бірақ бұл термин әлі де Еуразиядағы, әлі анықталмаған немесе белгісіз, бірақ тас құралдарға жататын Ашеулге дейінгі контекстерде қолданылады. 2-ші режимнің Еуразиядағы *Homo erectus*-пен тығыз байланысы бар. *Homo erectus*-тің 1-ші режиммен байланысы аз, бірақ олар бар, әсіресе Қиыр Шығыста. Бір мәлімет *Homo erectus*-тің Еуразияға ғана жеткені туралы тұжырымға келуге кедерес келтіреді: Израильдің Ирон қаласында 2,4 млн жыл бұрын, *Homo erectus*-тің табылуынан 0,5 млн жыл бұрын 1-ші режимдегі құралдар табылған. Егер бұл мерзім дұрыс болса, онда Африкадан *Homo erectus*-тен бұрын басқа гоминин шыққан болуы мүмкін немесе ең ерте *Homo erectus* әлі табылмаған болуы мүмкін. Эфиопиядағы Гонада 2,7 млн жыл бұрын пайда болғаннан кейін, тас құралдар 2,0 млн жыл бұрын Оңтүстік Африкадағы Стеркфонтейннің 5-ші қабатында және 1,8 млн жыл бұрын Солтүстік Африкадағы Алжирдегі Эль-Хербада пайда болды. Олар 2,4 млн жыл бұрын Израильдің Ирон қаласында, 2,0 млн жыл бұрын Пәкістанның Риват қаласында және 2 млн жыл бұрын Оңтүстік Қытайдың Рензидоң қаласында тас құралдарды қалдырды. Явадағы Пернунг түбегіндегі Мохокертада табылған 1,8 млн жыл бұрынғы бас сүйек қазбасының *Homo erectus* ретінде анықталуы, Африкадан табылғандардың ең ертесі емес екенін немесе, шын мәнінде, *Homo erectus*-тің Африкада емес, Азия жазықтарында пайда болғанын көрсетеді. Ол сондай-ақ Германиядағы Ашеулдің соңғы кезеңінің 0,4 млн жыл бұрын пайда болғанын түсіндіреді. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында археологтар гоминин мен мәдениеттердің бірінен соң бірі алмасатыны туралы болжаммен жұмыс істеді. Бүгінде бір-біріне жақын орналасқан және ұзақ уақыт бойы бір уақытта өмір сүрген бірнеше гомининнің болуы дәлелденген факт ретінде қабылданады. Сонымен қатар, бұрынғыда «ең ерте» деп саналған мәдениет Солтүстік Еуропаға келген кезде, Африка мен Еуразияның қалған бөлігі Орта және Жоғарғы Палеолитке жеткен, сондықтан жер бетінде үш кезең де бір уақытта болды. Әрине, кез келген аймақта Олдованнан Ашеулға, Төменгіден Жоғарғыға қарай даму болды.

Африкадағы ашеул

Африкадағы Ольдован мәдениетінің аяқталуына ашеулдық немесе Мод 2 тас құралдарының пайда болуы себеп болды. Ең ерте кездескен мысалдары 1,7–1,6 миллион жыл бұрын Кенияның Батыс Туркана аймағындағы Кокиселейде табылды. "Ірі кесу құралы (LCT)" термині де қазіргі кезде стандартты терминологияның бір бөлігіне айналды. Олар H. heidelbergensis-пен бірдей эволюциялық деңгейде болды.

Африкадан шыққан ашеулдік

2-ші режим алғаш рет Африкадан тыс жерде, Израильдегі 'Убейдияда, қазір Иордан өзенінде орналасқан, содан кейін ұзақ мерзім бойы (жүздеген мың жылдар) *Homo* өзгермелі деңгейлі палео көлінің жағалауында жиі кездесетін, қазір жоғалған. Геология көлдің тікелей бірінен соң бірі "толқу және кері шегінуі" нәтижесінде қалыптасқан, соның салдарынан төрт қабатты цикл пайда болды. Құралдар бірінші екі циклде табылды, Li (Limnic Inferior) және Fi (Fluviatile Inferior), бірақ көбінесе Fi циклінде. Циклдар әртүрлі экологиялық ортаны көрсетеді, демек, жануарлар әлемінің әртүрлі тілгендерін ұсынады, бұл оларды мерзімдеуге мүмкіндік береді. Олар Италиядағы Сельвелла және Питерфитта қазбаларынан белгілі, 1.6–1.2 млн жыл бұрын жасалған Ферента фауналық бірлігімен сәйкес келеді. 'Убейдияда табылған жануарлардың сүйектеріндегі іздер құрал жасаушылардың ірі жыртқыштардың аулауын тонағанын көрсетеді, бұл іс-әрекет "тонау" деп аталады. Тірі тұрақты ошақтар жоқ, және олар сүйектерді миын алу үшін өңдемеген. Сондықтан бұл іс-әрекетті *Hominans*-тың жалғыз немесе тіпті ең типік экономикалық қызметі деп түсінуге болмайды. Олардың қызығушылықтары таңдамалы болды: олар негізінен *Cervids* етін жинады, ол өлтірілгеннен кейін төрт күнге дейін бұзылмай сақталады деп есептеледі. Бұл жердегі жануарлардың көп бөлігі "Палеарктикалық биогеографиялық текті" жатқызуға болады. Алайда, олардың 30–60% "Африкалық биогеографиялық тектің" ареалымен тоғысқан. Биома саванна емес, Жерорта теңізі климатына тән. Жануарлар көшіп өтіп жатқан жоқ, жай ғана қалыпты ареалдардың үстіне жатқан. *Hominans*-тан *H. erectus* бас сүйегінің бірнеше сынықтары қалдырды. Белгісіз түрге жататын тістер *H. ergaster*-ге тиесілі болуы мүмкін. Құралдар "Төменгі Ашеул" және "Дамыған Олдован" деп жіктеледі. Соңғысы Мэри Ликидің Ольдувайдағы II қабатындағы Ашеулдік сияқты дәстүрді сипаттау үшін жасаған даулы жіктелуі. Ол 1.53–1.27 млн жыл бұрын жасалған. Сондықтан құралдардың жасы 1.5 млн жылдан аспауы мүмкін, көбінесе 1.4 млн жыл мерзім көрсетіледі. Бұл мерзімдеме, Кениядан кейінгі, егер *Hominans* болмаса, Ашеул гипотезасын қолдайды. Оңтүстік-Батыс Азиядан, қазіргі Левант деп аталатын аймақтан Ашеул шығысқа қарай баяу кеңейіп, 1.2 млн жыл бұрын Үндістанның Исампур қаласына жетті. Қытай мен Кореяда 1 млн жылдан кейін ғана пайда болды, ал Индонезияда мүлдем жоқ. 1 млн жыл бұрын Ашеулдың шығысқа қарайғы ең алыс шекарасын көрсететін анық шекара бар, оны ұсынған Хэллам Л. Мовиус есімімен Мовиус сызығы деп атайды. Сызықтың шығыс жағында шағын қабыршақтық дәстүр жалғасуда, бірақ құралдар қосымша 1-ші режимде өңделген, қабыршақтар шеттерінен қашалады. Тамил Надудағы Атирампаккамда Ашеул дәуірі 1.51 млн жыл бұрын басталған, бұл Солтүстік Үндістан мен Еуропадан ертерек. Мовиус сызығының себебі әлі де болжамды, ол технологиядағы нақты өзгерісті көрсете ме, әлде археологияның шектеулілігін бе, бірақ 1 млн жылдан кейін Мовиусқа қолжетімсіз дәлелдер Ашеулдың кең таралғанын көрсетеді. Мысалы, Қытайдағы Боседегі Ашеул орталығы 0.803±3 млн жыл бұрын мерзімделген. Бұл хронологиялық жағынан кейінгі Шығыс Азия Ашеулының авторлары белгісіз, сондай-ақ ол аймақта дамыған ба, әлде сырттан әкелінген бе. Батыста 1-ші және 2-ші режимдер арасында аталған шекаралық сызық жоқ; алайда, 2-ші режим Еуропадағыдай, Қиыр Шығыста да кешіккен. Ең ертесі Испаниядағы Эстрехо-де-Квипардағы тау-кен ошағынан табылды, оның жасы 0.9 млн жылдан астам. Сонымен қатар, анықталмаған *Hominan*-ға тиесілі тістер де табылды. Оңтүстік Еуропадағы соңғы 2-ші режим Италиядағы Анагни маңындағы Фонтана Рануччодағы 0.45 млн жыл бұрын табылған, ол жалпы алғанда *Homo cepranensis*-ке, "H. erectus-тың кейінгі нұсқасына" байланысты, оның бас сүйегінің фрагменті жақын маңдағы 0.46 млн жыл бұрын табылған.

Орта палеолит

Бұл кезең неандертальдықтардың Еуропа мен Таяу Шығыста өмір сүрген дәуірі ретінде ең жақсы танымал (шамамен 300 000–28 000 жыл бұрын). Олардың технологиясы негізінен мустерлік, бірақ неандертальдық физикалық ерекшеліктері Батыс Еуропадағы кейінгі Шательперрониялық археологиялық мәдениетімен де, Шығыс Еуропа/Еуразиядағы Сзелетия сияқты бірнеше жергілікті өндірістермен де байланысты кездеседі. Африка, Австралия және Америкада неандертальдықтарға қатысты ешқандай дәлел жоқ. Неандертальдықтар қарттарына күтім жасаған және ұйымдасқан қоғамды көрсететін ритуалды жерлеулерді өткізген. Австралиядағы ең ертедегі қоныстану дәлелі (Мунго адамы) шамамен 40 000 жыл бұрынғы кезеңге жатады, сол кезде қазіргі адамдар Азиядан аралдар арқылы өтіп кеткен болуы мүмкін. Орта палеолитке тән дене безендіру және жерлеу сияқты символдық мінез-құлыққа қатысты дәлелдер әлі де күмәнді және талқылауда. Бхимбеткадағы үңгірлер Үндістандағы адам өмірінің ең ертедегі іздерін сақтайды, олардың бір бөлігі шамамен 30 000 жылға дейін соққан.

Жоғарғы палеолит

Еуропада 50 000-дан 10 000 жыл бұрын жоғарғы палеолит плейстоценнің аяқталуымен және голоцен дәуірінің басталуымен (соңғы мұздық кезеңнің соңы) аяқталады. Қазіргі адамдар Жер шарына жоғарғы палеолит деп аталатын кезеңде одан әрі тарады. Жоғарғы палеолит кезеңі көбінесе күрделі тас құралдар технологиясының салыстырмалы түрде жылдам өзгеруімен және өнер мен жеке әшекей бұйымдарын жасаудың үлкен артуымен сипатталады. 35 және 10 мың жыл бұрын (kya) келесі мәдениеттер қалыптасты: 38-ден 30 мың жыл бұрын Шательперрондық, 40–28 мың жыл бұрын Ауриньяк, 28–22 мың жыл бұрын Граветт, 22–17 мың жыл бұрын Солютре және 18–10 мың жыл бұрын Магдален. Шательперрондықтан басқа, осы мәдениеттердің барлығы анатомиялық жағынан қазіргі адамдармен байланысты. Шательперрондық мәдениетінің авторлығы әлі де көп пікірталас тудырып отыр. Көптеген ғалымдар адамдардың Австралияға 40 000-нан 50 000 жыл бұрын, тіпті 125 000 жыл бұрын келгенін болжайды. Австралияда (және Африкадан тыс жерлерде) табылған ең көне анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамның қалдықтары – Мунго адамының қалдықтары, олардың жасы 42 000 жылға бағаланады. Америка Беринг мұхиты арқылы қоныстанды, ол осы кезеңде теңіз деңгейінің төмендеуінен пайда болды. Бұл халық палеоүндістер деп аталады, ал ең ерте кездескен орындары шамамен 13 500 жыл бұрынғы Кловис мәдениетінің қоныстары болып саналады. Жалпы алғанда, қоғамдар аңшы-жинақшылар болып табылды, бірақ әр түрлі ортаға бейімделген әртүрлі тас құралдарының түрлерінде аймақтық ерекшеліктердің белгілері пайда бола бастады.

Эпипалеолит/Мезолит

Соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан бері, 10 000 жыл бұрын, шамамен 6 000 жыл бұрынғы кезең теңіз деңгейінің көтерілуімен, өзгеретін ортаға бейімделу қажеттілігімен және жаңа тағамдық көздерді іздеумен сипатталды. Осы өзгерістерге жауап ретінде 5-типті (микролит) құралдарды жасау басталды. Олар бұрынғы палеолиттік құралдардан дамыған, сондықтан «эпипалеолит» термині пайда болды, немесе палеолит пен неолит аралық кезең болғандықтан, «мезолит» (Орта тас дәуірі) термині Еуразияның бір бөлігінде қолданылды, бірақ одан тыс жерлерде емес. Қай сөзді таңдау нақты жағдайларға және қазба жұмыстарын жүргізіп жатқан археологтардың пікіріне байланысты. Микролиттер неғұрлым тиімді күрделі құралдар жасауда қолданылды, осының нәтижесінде аң ауру мен балық аулау күшейіп, әлеуметтік белсенділік артып, Лепенски Вир сияқты күрделі елді мекендер пайда болды. Иттің аң ауруда серік ретінде қолға үйретілуі осы кезеңге жатады деп саналады. Мезолит дәуірінде Мысырдағы «117-ші зират» деп аталатын жердегі ең ерте белгілі шайқас болған.

Неолит дәуірі

Неолит немесе Жаңа тас дәуірі шамамен ауыл шаруашылығының қабылдануымен сипатталады. Тамақ жинаудан тамақ өндіруге көшу, адамзат тарихындағы ең революциялық өзгерістердің бірі, «неолиттік революция» деп аталады: керамиканың, жылтыратылған тас құралдардың дамуы және Гөбекли Тепе мен Чатал-Хойюк сияқты күрделі, ірі елді мекендердің салынуы. Осы ерекшеліктердің кейбіреулері тіпті ертерек, мезолит дәуірінде белгілі бір аймақтарда пайда болды. Неолиттік мәдениеттердің алғашқы үлгілері б.з.д. 7000 жыл шамасында құнарлы жарты ай аймағында пайда болып, әлемнің басқа өңірлеріне концентрлі түрде тарады. Дегенмен, Таяу Шығыс ғана емес, ауыл шаруашылығының отаны болды – Мезоамерикада жүгері және Қиыр Шығыста күріштің өсірілуі де маңызды. Өсімдіктерді жинау және өңдеу қажеттілігінің артуына байланысты, ұнтақталған және жылтыратылған тас артефакттары, соның ішінде ұнтақтау, кесу және тіліп алу құралдары кеңінен таралды. Шотландияның Оркни аралдарында орналасқан Скара Брей – Еуропаның неолиттік ауылдарының ең жақсы сақталған мысалының бірі. Онда тас төсектер, сөрелер және тіпті өзенге қосылған ішкі әжетхана бар. Ірі құрылыстар, оның ішінде елді мекендердегі мұнаралар мен қабырғалар (мысалы, Иерихон – Телл-эс-Сұлтан) және салтанатты орындар (мысалы, Стоунхендж) салынды. Мальта архипелагындағы Гозо аралындағы Ġgantija ғибадатханалары – әлемдегі ең көне, тұрған күйінде сақталған құрылыстар, олар шамамен б.з.д. 3600–2500 жылдары салынған. Неолит дәуіріндегі сауданың алғашқы дәлелдері жаңадан қоныстанған халықтардың жүздеген шақырым қашықтықтан экзотикалық тауарларды әкелгенін көрсетеді. Бұл фактілер осы жобаларға жұмыс істеу үшін жеткілікті ресурстар мен ынтымақтастық болғанын көрсетеді. Бұл элиталар мен әлеуметтік иерархияның қалыптасуына негіз болды ма деген мәселе әлі де талқыланып жүр. Кейбір соңғы неолиттік қоғамдар қазіргі заманғы тайпалардың қоғамдарына ұқсас, эквивалентті технологиялық деңгейдегі ежелгі гавайлықтар сияқты полинезиялық қоғамдарға ұқсас күрделі, қабатталған басшылық құрылымдарын құрғанмен, көптеген неолиттік қоғамдар салыстырмалы түрде қарапайым және теңдікке негізделген болды. Екі дәуірдегі өнерді салыстыру кейбір теоретиктерді неолиттік мәдениеттер өзгеше иерархиялық болған, ал олардан бұрынғы палеолиттік мәдениеттерге қарағанда осы ерекшелік айқын байқалды деген тұжырымға әкелді.

Ерте тас дәуірі (ЕАҚ)

Африкадағы ерте тас дәуірін палеолиттің аудармасы – "Ескі тас дәуірі", немесе палеолит, немесе бастапқыда палеолит және мезолитті білдірген "Алдыңғы тас дәуірі" деп қабылдауға болмайды. Оның Панафрикалық Тарихқа дейінгі Конгресспен анықталған алғашқы онжылдықтарында Африкадағы Жоғарғы және Орта палеолитпен салыстырылатын болды. Бірақ, содан бері радиокөміртектік талдаулар орта тас дәуірінің Орта палеолитпен бір мезгілде екенін көрсетті. Сондықтан ерте тас дәуірі Төменгі палеолитпен бірдей кезеңде болып табылады және олдован және ашельдік сияқты бірдей негізгі технологияларды қамтиды, олар сәйкесінше 1-ші және 2-ші типтегі тас құралдарын жасады. Дегенмен, қазбалардың орналасуы мен мерзімі, сондай-ақ нақты типологиясы ерекше аймақтық термин қажеттілігін тудырады.

Орта тас дәуірі (МАС)

Орта тас дәуірі – Африка тарихындағы Ерте тас дәуірі мен Кеш тас дәуірі арасындағы кезең. Ол шамамен 300 000 жыл бұрын басталып, шамамен 50 000 жыл бұрын аяқталды. Бұл Еуропаның Орта палеолитімен шамалас кезең саналады. Ол анатомиялық жағынан қазіргі Homo sapiens-ке немесе оған жақын Homo sapiens-ке қатысты. Алғашқы физикалық дәлелдер Эфиопиядағы Омо және Гертодан табылды, олар тиісінше шамамен 195 мың жыл және 160 мың жыл бұрын дауланған.

Тас дәуірі (ТДД)

Кейінгі тас дәуірі (LSA, кейде Ақырғы тас дәуірі деп те аталады) – Африканың ежелгі тарихындағы бір кезеңді көрсетеді. Оның басталуы шамамен Еуропаның Жоғарғы палеолитімен бірдей уақытта болды. Бұл кезең тарихи кезеңге дейін жалғасады және оған басқа аймақтардағы мезолит және неолит мәдениеттерімен сай келетін мәдениеттер кіреді.

Құралдар

Тас құралдар әртүрлі тастардан жасалған. Мысалы, кремний мен шерт кескіш құралдар мен қару ретінде пайдалану үшін пішінделген (немесе қабықтанған), ал базальт пен құмтас диірмен тастар сияқты ұнтақталған тас құралдар үшін қолданылған. Ағаш, сүйек, қабық, мүйіз (бұғы), және басқа материалдар да кеңінен қолданылған. Осы кезеңнің соңғы бөлігінде шөгінділер (мысалы, саз) қыш ыдыстар жасау үшін пайдаланылды. Егіншілік дамыды, сондай-ақ кейбір жануарлар қолға үйретілді. Кейбір примат емес түрлер тас құралдарды қолдана алады, мысалы, теңіз суыры, ол олардың көмегімен абулон қабықшаларын сындырады. Приматтар тас құралдарды қолдана да, жасай да алады. Бұл қабілеттердің үйлесімі маймылдар мен адамдарда жақсырақ байқалады, бірақ тек адамдар немесе жалпы алғанда, адамзаттар ғана тіршілік ету үшін құралдарды пайдалануға тәуелді. Құрал жасау үшін қажетті негізгі анатомиялық және мінез-құлық ерекшеліктері, тек адамзаттарда ғана болатын, үлкен баспаушық және әртүрлі түрде ұстау мүмкіндігі болып табылады.

Тамақ пен сусын

Палеолит дәуіріндегі аңшы-жинақшылардың тамақ көзі – қоршаған ортадан алынған жабайы өсімдіктер мен жануарлар болды. Олар жануарлардың ішкі органдарын, соның ішінде бауыр, бүйрек және миды ұнататын. Ірі тұқымды бұршақтар егіншілік революциясынан бұрын-ақ адамдардың рационында болған, бұл Израильдегі Кебара үңгіріндегі Мустер қабатынан табылған археоботаникалық жәдірелерден көрініп тұр. Сонымен қатар, жақындағы мәліметтер көрсетіп тұрғандай, адамдар Жоғарғы Палеолитте 23 000 жыл бұрын жабайы дәнді дақылдарды өңдеп, тұтынған. Висконсин мұз басу кезеңінің соңында, 15 000 – 9 000 жыл бұрын Азия, Еуропа, Солтүстік Америка және Австралияда жүнді мамонт сияқты мегафауна жаппай қырылды. Бұл Голоценнің бірінші жойылу оқиғасы болды. Бұл сол кездегі адамдардың тамақтану әдеттерін өзгертуге итермеледі, ал егіншілік пайда болғаннан кейін өсімдік негізді тағамдар да рационның тұрақты бөлігіне айналды. Жойылудың бірнеше себебі ұсынылды: әрине, аң аулау, сондай-ақ орманды кесу және климаттың өзгеруі. Соның салдарынан ірі жануарларға қажетті кең аумақтар фрагменттерге бөлініп, олар әр фрагментте біртіндеп жойылды.

Қорған және тіршілік ету ортасы

Шамамен 2 миллион жыл бұрын, Homo habilis Шығыс Африкада алғашқы адам жасаған құрылысты салып, ағаш бұтақтарын бекіту үшін қарапайым тастарды пайдаланған деп есептеледі. Осыған ұқсас, шамамен 380 000 жыл бұрынғы дөңгелек тас Францияның Ницца қаласынан, Тера Аматадан табылған. (Толығырақ Терра Амата бетіне қараңыз). Дүние жүзінде Тас дәуіріне жататын бірнеше адам мекендері табылды, олардың ішінде: Ницца, Франциядағы Лазарет үңгірінің жанындағы шатыр сияқты құрылым. Чехияның Дольни Вестонице қаласында табылған, б.з.д. 23 000 жылға жуық мерзімде салынған, ағашпен тіреуі бар құрылыс. Қабырғалары балшық және тас блогынан тұрғызылған. Мамонт сүйектерінен жасалған көптеген тұрақтар Шығыс Орталық Еуропа мен Сібірде табылған. Бұл тұрақтарды салған адамдар шебер мамонт аңшылары болған. Мысалдары Украинаның Днепр өзенінің аңғарынан, Чернигов маңынан, Моравиядан (Чехия) және Польшаның оңтүстігінен табылды. Францияның Плато-Парайн жерінен Магдален дәуірінде, шамамен б.з.д. 15 000 – 10 000 жылдар аралығында жасалған жануар терісінен тігілген шатыр табылды.

Өнер

Артефактілерде тарихқа дейінгі өнер байқалады. Тарихқа дейінгі музыка табылган аспаптар арқылы болжанады, ал қабырғалық өнер кез келген тастарда кездеседі. Бұл – петроглифтер мен тасқа салынған суреттер. Өнердің діни қызметі болған да, болмаған да мүмкін.

Петроглифтер

Петроглифтер неолит дәуірінде пайда болды. Петроглиф – әртүрлі әдістермен, көбінесе тарихи алдындағы адамдармен табиғи тасқа қашалған абстрактілі немесе символдық сурет. Олар жазу пайда болғанға дейінгі белгілердің басты түрі болды. Петроглифтер әлемнің әртүрлі аймақтарында табылды, оның ішінде Австралияда (Сиднейдегі тасқа салынған өрнектер), Азияда (Бхимбетка, Үндістан), Солтүстік Америкада (Өлім аңғары ұлттық паркі), Оңтүстік Америкада (Кумбе-Майо, Перу) және Еуропада (Финнмарк, Норвегия).

Тас суреттері

Палеолит дәуірінде көбінесе жануарлар суреттелген, теория бойынша олар тағам ретінде немесе күш-қуатты бейнелейтін жануарлар болған, мысалы, мүйізбұғы немесе ірі мысықтар (Шоуве үңгіріндегідей). Кейде нүктелер сияқты белгілер салынған. Адам бейнелері сирек кездеседі, оларға қол іздері және жартылай адам-жартылай жануар тұлғалары жатады. Францияның Ардеше департаментындағы Шоуве үңгірі палеолит дәуірінің ең маңызды үңгір суреттерін сақтайды, олар шамамен б.з.д. 36 000 жылға дейін сақталып қалған. Испаниядағы Альтамира үңгіріндегі суреттер б.з.д. 14 000 – 12 000 жылдар аралығында салынған, олардың ішінде бизондар да бар. Францияның Дордонь аймағындағы Ласкодағы бұқалар залы шамамен б.з.д. 15 000 – 10 000 жылдарға дейін сақталып қалған. Осы суреттердің көптеген мағыналары әлі де белгісіз. Олар маусымдық рәсімдер үшін қолданылған болуы мүмкін. Жануарларға бірге сиқырлы мақсатта қолданылуы мүмкін белгілер қосады. Ласкодағы жебеге ұқсас символдар кейде күнтізбе немесе жылнама ретінде түсіндіріледі, бірақ дәлелдер интерпретациялық болып қалады. Дегенмен, мезолит дәуірінің кейбір суреттерін жіктеуге болады, сондықтан олардың әртүрлі өзгерістеріне сүйене отырып, олар жеткілікті түрде анық. Олардың бірі – ұйымдасқан садақшылардың шайқас көрінісі. Мысалы, Испаниядағы Кастеллон провинциясындағы Cingle de la Mola тас суретінде "Жүрген жауынгерлер" бейнеленген. Бұл сурет б.з.д. шамамен 7000 – 4000 жылдар аралығында салынған. Бес адамнан тұратын топты бір жетекші басқарады, олардың бірі "биік бас киім" киген тұлға. Басқа көріністерде ерлер бас киімдері мен тізелік әшекейлер киеді, бірақ көбінесе жалаңаш күйінде шайқасады. Кейбір суреттерде өлгендер мен жараланғандар, денелері жебелермен тесілген күйінде бейнеленген. Бұл туралы "Мұз адам" (Ötzi the Iceman) еске түсіреді, ол Альпі тауынан еріген мұздықтан табылған мыс дәуірінің мумиясы, ол арқасына тиген жебе салдарынан қан жоғалтып көз жұмған.

Тас дәуірі ырымдары мен нанымдары

Қазіргі зерттеулер мен Тас дәуірінен қалған ескерткіштерді терең талдау сол кездегі адамдардың нақты бір ғұрыптары мен сенімдерін көрсетеді. Бүгінде Тас дәуірі адамдарының қызметі тек тамақ табу, киім-кешек және баспана сияқты күнделікті қажеттіліктермен ғана шектелмегендігі қабылданды. Өлім мен жерлеуге байланысты нақты бір рәсімдер орындалған, бірақ олардың мәдениеттер арасындағы стилі мен жасалу жолы әртүрлі болды. Көп камералы мегалиттік мазарлар мен бір камералы дольмендер – олар үлкен тас плиталармен жабылған қабірлер. Бұлар Еуропа мен Азияның көптеген аймақтарында табылған және неолит және қола дәуірінде салынған.

Қазіргі заманғы халықтық мәдениет

Үңгірдегі адам бейнесі көбінесе Тас дәуірімен байланысты. Мысалы, 2003 жылы Тас дәуірі арқылы адамдардың эволюциясын көрсеткен деректі фильмдер сериясы "Үңгір адамдарымен бірге жүру" деп аталды, бірақ тек соңғы бағдарламасында ғана үңгірде өмір сүретін адамдар көрсетілді. Адамдар мен динозаврлар бірге өмір сүрген идеясы кейде "Флинтстондар", "Бір миллион жыл б.з.д." және "Чак Рок" сияқты мультфильмдерде, фильмдерде және компьютерлік ойындардағы танымал мәдениетте бейнеленсе де, гоминидтер мен құстар емес динозаврлардың бірге өмір сүргендігін ешқандай ғылыми дәлел растамайды. Тас дәуірін бейнелейтін басқа туындылардың ішінде Жан М. Ауэльдің ең көп сатылған "Жердің балалары" кітаптар сериясы бар, ол Палеолит дәуірінде өтеді және археологиялық және антропологиялық жағдайларға негізделген. Жан Жак Аннаудтың 1981 жылғы "Отты іздеу" фильмі ертедегі Homo sapiens тобының жоғалған отты іздеу туралы айтады. 21 ғасырдағы Мишель Пейвердің "Ежелгі қараңғылық хроникалары" сериясы Жаңа Тас дәуіріндегі екі баланың пайғамбарлықты орындау және өз тайпасын құтқару үшін күресін баяндайды.