Кіріспе
Ауғанстанның ежелгі тарихы, сондай-ақ Ауғанстанның исламға дейінгі кезеңі, б.з.д. 3300–2350 жылдарға дейінгі Гельманд өркениетімен және б.з.д. 2400–1950 жылдарға дейінгі Окс өркениетімен басталады. Ауғанстанда археологиялық зерттеулер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін белсенді түрде басталды және Кеңес-Ауған соғысы кезеңінде 1970 жылдардың соңына дейін жалғасты. Археологтар мен тарихшылар Ауғанстанда адамдар кем дегенде 50 000 жыл бұрын өмір сүргенін, ал аймақтағы егіншілік қауымдастықтары әлемдегі ең ертегілерінің бірі болғанын айтады. Б.з.д. 3000–2000 жылдар аралығында осы жерде қалалық мәдениет қалыптасқан. Ауғанстан ішінде палеолит, мезолит, неолит, қола және темір дәуірлеріне тән артефактілер табылған. Буддизм және индуизм діндері кең таралған. Хиндукуш тауларындағы Кафиристан (қазіргі Нуристан) аймағы 19 ғасырға дейін ислам дініне өтпеген.
The ancient history of Afghanistan, also referred to as the pre Islamic period of Afghanistan, dates back to the Helmand Civilization around 3300–2350 BCE and the Oxus Civilization around 2400–1950 BCE. Archaeological exploration began in Afghanistan in earnest after World War II and proceeded until the late 1970s during the Soviet–Afghan War. Archaeologists and historians suggest that humans were living in Afghanistan at least 50,000 years ago, and that farming communities of the region were among the earliest in the world. Urbanized culture has existed in the land from between 3000 and 2000 BC. Artifacts typical of the Paleolithic, Mesolithic, Neolithic, Bronze, and Iron ages have been found inside Afghanistan. Buddhism and Hinduism. The Kafiristan (present day Nuristan) region, in the Hindu Kush mountain range, was not converted until the 19th century.
Тас дәуірі
Луис Дюпри, Пенсильвания университеті, Смитсон институты және тағы да басқалар Ауғанстанда адамдар кем дегенде 50 мың жыл бұрын тұрғанын, ал аймақтың егіншілік қауымдастықтары әлемдегі ең ерте пайда болғандардың қатарында болғанын көрсетеді.
Хелманд өркениетінің (б.з.д. 33002350)
Хелманд өркениеті – қола дәуірінің мәдениеті, негізінен Оңтүстік Ауғанстанның (Кандагар, Хелманд және Нимруз облыстары) және Шығыс Иранның (Систан және Белучестан облысы) Хелманд өзенінің орта және төменгі ағысында гүлденген, көбінесе б.з.д. үшінші мыңжылдықта.
Окс цивилизациясы (б.з.д. 24001950)
Окс цивилизациясы – Орта қола дәуіріне жататын, Бактрия-Маргиана археологиялық кешені (BMAC) деп те аталатын Орталық Азияның оңтүстігіндегі цивилизация. Цивилизацияның қалалық кезеңі немесе Интеграция дәуірі 2010 жылы Сандро Сальватори б.з.б. 2400–1950 жылдар аралығында деп анықталды. Окс цивилизациясының тұрғындары отырықшы өмір салған, бидай мен арпаны суару арқылы өсірген. Монументалды сәулет, қола құралдар, керамика және жартылай бағалы тастардан жасалған әшекей бұйымдарды қамтитын әсерлі материалдық мәдениетімен бұл кешен өркениеттің көптеген белгілерін көрсетеді. Бұл кешенді Батыс Ауғанстандағы Мундигак және Шығыс Ирандағы Шахр-э-Сухтедегі Гельманд алқабындағы протоқалалық елді мекендермен салыстыруға болады.
Арийлердің экспансиясы
Авеста біздің заманымыздан бұрынғы екінші мыңжылдықтың бірінші жартысында Ауғанстанның ең көне атауы болған Арианада жазылған. Бес көне авестандық Гатха (Гатха), «ән», – көне авестан тілінде жазылған діни мәтіндер жинағының бөлігі, бірақ «жаңа авестан» деп белгілі кейінгі нұсқасы емес. Көне авестан мен жаңа авестан тілдерінің ешқайсысы б.з.д. 700 жылдан бастап Ауғанстанды билеген мидиялықтарды есімдерімен атамайды. Бұл Авестаның жазылған уақыты ерте болғанын көрсетеді, бірақ оны әлі дәл анықтау қажет, өйткені көптеген ғалымдар оның жазылуы ғасырлар, тіпті мыңжылдықтарға созылғанын есептейді. Археологиялық деректердің көп бөлігі Ауғанстандағы ертедегі ирандық немесе арийлік өркениетте маңызды рөл атқарған Окс өркениетінен алынған. Зороастризм әлемдегі ең беделді діндердің біріне айналып, ғасырлар бойы ежелгі арий халқының басты діні болды. Ирандықтардың басымен жүрген зороастризм, Иран дінінің негізі қаланғаннан кейін 2000 жыл өткен соң Сасани билеушісі Яздегерд III жеңілгенге дейін Иран таулы аймағындағы ресми дін болды. Инд өзені цивилизациясы Шортугайда сауда бекетіне ие болды, ал Мундигакта жылан, мүйізді бұқа және басқа да заттардың керамикалық мүсіндері табылды. Үнді тілдері Үнді субконтинентінің көп бөлігінде қолданылады. Жақындағы зерттеулерге сәйкес, Окс цивилизациясы үнді-арий генетикасына елеулі үлес қоспаған.
Медия дәуірі (б.з.д. 680550)
Ирандық мидиялықтар б.з.д. 700 жылдар шамасында келіп, ежелгі Ауғанстанның көп бөлігін басып алды. Олар қазіргі Иран таулы аймағында алғашқы империяны құрған және оңтүстіктегі Фарс провинциясында бастапқыда басып озған парсылармен туыс халықтар еді. Мидиялықтардың Ауғанстанның шалқар аймақтарына билігі Ұлы Кир Әшеменидтер империясын құрғанға дейін сақталды.
Ахеменид дәуірі (б.з.д.
Қазіргі Иранның оңтүстігінде парсылар Иран таулы жазығында мидиялықтардың басымдығына қарсы тұрды. 550 жылға қарай парсылар мидиялық билікті өз үстемдіктерімен алмастырып, тіпті бұрынғы мидиялық империя шекараларынан да асып кетті. Балх ежелгі Ауғанстан аумағында ерекше мәртебеге ие болды, ол вице-патшалықтың астанасы еді. Б.з.д. 4 ғасырға қарай Персияның алыс аймақтарға бақылауы және империяның ішкі бірлігі шамалы әлсіреген еді. Балх сияқты алыс провинциялар Ахеменидтер билігінде көбінесе наразылық білдіргенімен, Балхтан келген Бактрия әскерлері б.з.д. 330 жылы Гаугамела шайқасында көне македониялықтардың шабуылдап келе жатқан армиясына қарсы күресті.
Македониялық шабуыл және Селевкид империясы (б.з.д. 330-250 жж.)
Ахеменидтер Александрдан шешулі жеңіліске ұшырап, грек-македониялық әскері мен олардың одақтастарының шабуылынан қашқан. Ахеменидтердің соңғы билеушісі Дарий III Балхқа қашуға тырысты, бірақ Бактрияда туған Бесс, өзін Парсының жаңа билеушісі деп жариялап, оны өлтірді. Бесс Александр әскерінің күшейіп келе жатқан әскери күшіне қарсы тұра алмады, сондықтан туған жері Балхқа қашып, жергілікті тайпаларды өз жағына тартуға тырысты, бірақ оның орнына Александрға тапсырылды. Александр оны патша өлтіргені үшін қинап, өлім жазасын берді. Жүздеген шақырым шығысқа қарай, жақында бағындырылған Парсыдан жылжыған Македония басшысы Александр Ұлы, Ария, Дрангиана, Арахосия (Оңтүстік және Шығыс Ауғанстан, Солтүстік-Батыс Пәкістан) және Балх (Солтүстік және Орталық Ауғанстан) тайпаларының қаһарлы қарсылығына тап болды. Ол кездескен ең қызыл шайқастардың бірі Гератта болды. Оның жоғары шенді офицерлерінің бірі көтерілісшілердің қолынан қаза тапты, сондықтан ол өзі сонда баруға мәжбүр болды. Ол оларды уақтылы жеңе алмады және көтерілісті тоқтату үшін орманды өртеп жіберді. 323 жылғы б.з.д. 32 жасында Александр қайтыс болғаннан кейін, ешқашан саяси тұрғыдан біріктірілмеген оның империясы серіктері арасында бөлісе бастағанда ыдырады. Александрдың атқыштар қолбасшысы Селевк шығыс жерлерін номиналды түрде бақылауға алып, Селевкидтер әулетін құрды. Александр Ұлының көптеген македониялық әскерлері шығыстан Грекияға қайтуды қалады. Кейіннен Селевк шығыс шекарасын қорғауға тырысып, Иондық гректерді Балхқа (көптеген жергілікті тайпаларға) б.з.д. 3 ғасырында көшірді.
Греко-Бактрия патшалығы (б.з.д. 250-150 жылдар)
Б.з.д. 3 ғасырдың ортасында Бактрияда тәуелсіз, эллиндік мемлекет жарияланды және ақырында Селевкидтер мен Маурийлердің Батыс және Оңтүстік Ауғанстандағы билігі құлатылды. Греко-Бактриялық билік шамамен б.з.д. 170 жылға қарай батыстағы Түрікменстаннан шығыстағы Үндістанның Пенджабына дейін созылған кең аумақты қамтыды. Грек билігі ақырында Иран көшпелі тайпаларымен (бірінші скифтер Сака, содан кейін тохарилер, сондай-ақ Юэчжи деп белгілі) және парфтармен болған үздірсіз қақтығыстар нәтижесінде жеңіліске ұшырады.
Парфян және Кушан империясы (б.з.д. 150-300)
Б.з.д. 3 және 2 ғасырларда парфтар, иран тілінде сөйлейтін көшпелі тайпа, Батыс Азияға келді. Олар қазіргі Ауғанстан аумағына кеңінен еніп кірсе, шамамен 100 жылдан кейін солтүстіктен келген тағы бір иран тілінде сөйлейтін тайпа – қытай деректерінде Юэчжи деп аталатын – Ауғанстан аймағына кіріп, Ауғанстан аймағының көп бөлігін бақылаған, шамамен төрт ғасырға созылған империя құрды. Кушандар – Юэчжи тайпаларының бес аристократиялық тобының бірі, Кушан патшалығын құрған. Этностық тұрғыдан олардың токхарлар мен бактриялықтармен туыс екеніне сеніледі. Кушан империясы Кабул өзенінің аңғарынан басталып, бұрын парфтар билеген Иранның солтүстік-орталық бөліктерін жаулап алған басқа Орталық Азия тайпаларын жеңді. Б.з.д. 1-ғасырдың ортасына қарай Кушандардың билік орталығы Ауғанстан болды, ал олардың империясы Памир тауларының солтүстігінен Үндістанның Ганг өзенінің аңғарына дейін созылды. Канишка билігі тұсында олардың көктем мен жазда Кабулда, ал күз бен қыста Пешаварда екі маусымдық астанасы болды. II ғасырдың басында, Кушан билеушілерінің ең қуаттысы Канишканың тұсында, империя өзінің ең үлкен географиялық және мәдени кеңдігіне жетіп, әдебиет пен өнердің орталығына айналды. Канишка Кушан билігін Араб теңізіндегі Инд өзенінің сағасына дейін, Кашмирге және қазіргі Қытайдың Тибетке солтүстікке қарай бақылауындағы аймаққа дейін кеңейтті. Канишка дін мен өнерді қолдады. Оның билігі кезінде Маури императоры Ашоканың (шамамен б.з.д. 260–232 жж.) солтүстік Үндістанда тараған буддизм Орталық Азиядағы өркендеуіне жетті. Дегенмен, кушандар түрлі жергілікті құдайларға табынуды қолдады.
Сасани дәуірі (б.з. 300-650)
3 ғасырда Кушан билігі жартылай тәуелсіз мемлекеттерге ыдырады, олар 300 жылға қарай Ауғанстанды жаулап алған Сасанидтердің (шамамен 224–561 жж.) оңай нысанына айналды. Олар осы алыс шығыс аймақтарында құшаншахтар деп аталатын марионеттік патшаларды билікке орнатысты. Сасанидтердің билігі кейде тұрақсыз болды, себебі Орталық Азия тайпаларының көптеген шабуылдары аймақтағы тұрақсыздыққа және үздірілмейтін соғыстарға әкеп соқты. Бірікпеген Кушан және Сасанид мемлекеттері 4 ғасырдан бастап солтүстістен келген шиондық/хун тайпаларының бірнеше шапқыншылықтарына тойтарыс беруге нашар дайындықпен келді. Атап айтқанда, Гефталиттер (немесе Эбодало; Бактрия жазуы ηβοδαλο) 5 ғасырда Орталық Азиядан Бактрия мен Иранға жорық жасап, Кушан мемлекеттерінің соңғыларын күйретіп жіберді. Тарихшылар Гефталиттердің билігі бір ғасырға созылғанын және олардың батыстағы аймаққа номиналды билік еткен Сасанидтермен үнемі соғысқандарын айтады. 6 ғасырдың ортасына қарай Гефталиттер Аму-Дарьяның (көне Окс өзені) солтүстігіндегі жерлерде басқа бір Орталық Азия көшпелі тайпасы – Гөктүрктермен, ал Аму-Дарьяның оңтүстігіндегі жерлерде қайта жанданған Сасанидтермен жеңіліске ұшырады. Гефталиттерге қарсы күштерді Гөктүрктердің батыс билеушісі Сиджин (әрі Синджибу, Сильзибул және Яндю Мучу хан) бастады, олар Чач (Ташкент) және Бұхара шайқастарында жеңіліске ұшырады.
Басқа
Шахи әулеттері 3-ші ғасырда Кушан империясының құлдырауынан бастап 9-шы ғасырдың басына дейін Кабул алқабының (Шығыс Ауғанстандағы) және ескі Гандара провинциясының (Солтүстік Пәкістан мен Кашмир) бөліктерін биледі. Олар екі кезеңге бөлінеді: буддалық түркі Шахилері, шамамен 870 жылы ауысып, Ауғанстанның арабтармен ислами жаулануына дейін билік етті. Сюаньцзян VII ғасырдың басында бұл аймақты зерттеген кезде Кабул аймағын Кшатрия патшасы, Шахи Кхингал билегенін анықтады, және оның аты Гардезде табылған жазуда көрсетілген.
Археологиялық қалдықтар
Жергілікті зороастрий және жергілікті емес грек, эллиндік, будда, индуизм және басқа да мәдениеттердің көпшілігі исламның келуімен ығыстырылды және бүгінгі күні Ауғанстанда олардың ықпалы аз қалды. Дегенмен, ежелгі сауда жолдары бойында бір кездері гүлденген будда мәдениетінің тас ескерткіштері өткенге куәлік етеді. Бамиянның 35 және 53 метр биіктігіндегі екі алып құмтас Буддасы Бамиян арқылы Балхқа созылған ежелгі жолға қадағалап тұрды және олар 3-ші және 5-ші ғасырларға жатады. Олар 2001 жылға дейін сақталды, содан кейін Талибан тарапынан қиратылды. Осы және Ауғанстанның басқа да маңызды жерлерінде археологтар Қытай, Финикия және Рим сияқты алыс елдерден келген фрескаларды, гипстен жасалған әшекейлерді, мүсіндерді және сирек кездесетін заттарды тапты. Бұл заттар 2-ші ғасырда жасалған және осы ежелгі өркениеттердің Ауғанстанға тигізген әсерін көрсетеді. Бамиян аймағында ерте буддалық мектептердің бірі – Махасангхика Локоттараваданың белгілі болғаны мәлім. Қытай буддасы Сюаньцзян 7-ші ғасырда Ауғанстанның Бамиян қаласындағы Локоттаравада монастыріне сапар шекті. Археологтар бұл монастырь орнын қайта ашты және оның кітапханасынан қайың және пальма жапырақтарына жазылған қолжазбаларды тапты, олардың ішінде Махаяна сутралары да бар. Қазір бұл қолжазбалар Шёйен коллекциясында сақталуда. Кейбір қолжазбалар Гандхари тілінде және Хароштхи әрпімен, ал басқалары санскрит тілінде және Гупта әрпінің түрлерімен жазылған. Бұл монастырь кітапханасынан сақталған қолжазбалар мен фрагменттерге Махапаринирвана Сутрасы (Агамалардан), Алмаз Сутрасы (Ваджраччхедика Праджняпарамита), Емші Будда Сутрасы және Шрималадеви Симханада Сутрасы сияқты танымал буддалық мәтіндер кіреді.