Кіріспе
Жерорта теңізі аймағының тарихи дамуы Жерорта теңізі аймағының және Жерорта теңізі бассейнінің мәдениеттері мен халқының тарихы Месопотамия, Египет, Ханаан, Финикия, Еврей, Карфаген, Миной, Грек, Парсы, Иллирия, Фракия, Этруск, Иберия, Рим, Византия, Болгар, Араб, Бербер, Осман, Христиан және Ислам мәдениеттерінің пайда болуы мен дамуын түсіну үшін маңызды. Жерорта теңізі үш құрлықтағы әртүрлі халықтар арасындағы көлік, сауда және мәдени алмасудың басты арнасы болды: Батыс Азия, Солтүстік Африка және Оңтүстік Еуропа.
The history of the Mediterranean region and of the cultures and people of the Mediterranean Basin is important for understanding the origin and development of the Mesopotamian, Egyptian, Canaanite, Phoenician, Hebrew, Carthaginian, Minoan, Greek, Persian, Illyrian, Thracian, Etruscan, Iberian, Roman, Byzantine, Bulgarian, Arab, Berber, Ottoman, Christian and Islamic cultures. The Mediterranean Sea was the central superhighway of transport, trade and cultural exchange between diverse peoples encompassing three continents: Western Asia, North Africa, and Southern Europe.
Ерте тарих
Францияның Лезиньян-ла-Себе, Испанияның Орсе, Италияның Монте-Поджиоло және Болгарияның Козарника қалалары Еуропадағы ең көне палеолиттік орындардың қатарына жатады және Жерорта теңізі алабында орналасқан. Критте б.з.д. 130 000 жылға дейін сонып қалған тас құралдардың іздері табылды, бұл ерте адамдардың аралға қайықпен жеткенін көрсетеді. Өркениеттің мәдени сатысы (қалалық орталықтар негізінде құрылған ұйымдасқан қоғам) алғаш рет Оңтүстік-Батыс Азияда, неолиттік үрдістің жалғасы ретінде, б.з.д. 8 мыңжылдықтан бастап, мысалы, Чаталхөйюк сияқты протоқалалық орталықтарда пайда болды. Нақты қалалық өркениеттер халколит дәуірінде, б.з.д. 5-4 мыңжылдықтарда Мысыр мен Месопотамияда қалыптаса бастады. Қара теңіз аймағы еуропалық өркениеттің алғашқы ошағы болып саналады. Солницата (б.з.д. 5500 – 4200) Еуропадағы ең көне қала деп есептеледі – тарихтағы алғашқы бекітілген (қабырғалы) тас құрылысы (тарихи қала). Әлемдегі алғашқы алтын артефакттар б.з.д. 5 мыңжылдықта пайда болды, мысалы, б.з.д. 4569–4340 жылдарға жатқан жерлеу орнынан табылған және әлемдік тарихтың алғашқы дәуіріндегі ең маңызды археологиялық орындардың бірі – Болгариядағы Варна көлінің жанындағы Варна некрополі, ол алтын артефакттарының ең ерте және нақтылы жазылған табылған жері саналады. 1990 жылға дейін, Батыс жағалаудағы б.з.д. 4 мыңжылдыққа жатқан Вади Қана үңгіріндегі зираттан табылған алтын артефакттар Левант аймағындағы ең ерте деп есептелді. Қола дәуірі осы аймақта б.з.д. 4 мыңжылдықтың соңғы ғасырларында пайда болды. Сүбелі аймақтың қалалық өркениеттері енді жазу жүйесіне ие және б.з.д. 3 мыңжылдықтың ортасына қарай бюрократияны дамытады, бұл ең ерте империялардың құрылуына әкеледі. Б.з.д. 2 мыңжылдықта Жерорта теңізінің шығыс жағалауында Леванттағы (Канаан) қала-мемлекеттерді бақылау үшін бәсекелес болған Хетт және Мысыр империялары үстемдік құрды. Минойлықтар Жерорта теңізінің көп бөлігінде сауда жасады. Қола дәуірінің құлдырауы – соңғы қола дәуірінен ерте темір дәуіріне өту, Эгей және Анатолиядағы сарай шаруашылықтарының құлдырауымен сипатталады, олар кейіннен Таяу Шығыстың оқшауланған ауылдық мәдениеттерімен алмастырылды. Кейбіреулер қола дәуірін аяқтаған оқиғаны «апат» деп атады. Қола дәуірінің құлдырауы аймақта темір өңдеу технологиясының баяу, салыстырмалы түрде үздіксіз таралуын көрген технологиялық тарих тұрғысынан қарастырылуы мүмкін, ол қазіргі Румынияда б.з.д. 13 және 12 ғасырларда темір өңдеуден басталды. Микен патшалықтарының, Анатолия мен Сириядағы Хетт империясының және Сирия мен Израильдегі Мысыр империясының мәдени құлдырауы, алыс қашықтықтағы сауда байланыстарының үзілуі және сауаттылықтың кенеттен жойылуы б.з.д. 1206 және 1150 жылдар аралығында болды. Осы кезеңнің бірінші кезеңінде Троя мен Газа арасындағы барлық қалалар күшпен қиратылып, көбінесе кейіннен бос қалды (мысалы, Хаттуса, Микен, Угарит). Келесі қараңғы дәуірдің біртіндеп аяқталуы б.з.д. 10 ғасырдың ортасында Нео-Хетт арамейлік патшалықтарының және Нео-Ассирия империясының пайда болуымен аяқталды. Егер қола дәуіріндегі мәдени жетістіктер негізінен Жерорта теңізінің шығыс бөлігімен шектелген болса, темір дәуірімен Жерорта теңізін қоршаған барлық жағалау аймағы, әсіресе Леванттан Финикиялықтардың кеңеюіне байланысты, б.з.д. 12 ғасырдан бастап, осы процеске қатысты. Фернан Бродель «Әлемнің перспективасы» еңбегінде Финикияны империялармен қоршалған «әлемдік экономиканың» алғашқы мысалы деп атады. Финикиялық мәдениет пен теңіз билігінің гүлденген кезеңі әдетте б.з.д. 1200–800 жылдарға жатады. Финикияның көптеген маңызды қалалары бұрыннан құрылған: Библос, Тир, Сидон, Симира, Арвад және Беритус қалалары Амарна тақташаларында кездеседі. Финикиялықтар мен ассириялықтар Таяу Шығыстың соңғы қола дәуірі мәдениетінің элементтерін темір дәуірі Грекиясына және Италияға, сондай-ақ Солтүстік-Батыс Африка мен Иберияға жеткізді, бұл қазір классикалық антикалық деп аталатын Жерорта теңізі тарихының басталуын білдірді. Олар әліпбилік жазуды кеңінен таратып, Ассирияның клинопись жазуымен және Қиыр Шығыстағы логографиялық жүйемен (содан кейін Үндістанның абугида жүйелерімен) салыстырғанда, темір дәуіріндегі Жерорта теңізі өркениеттерінің ерекше белгісіне айналдырды.
Классикалық антикалық
Классикалық антикалық дәуірдегі ең елеулі Жерорта теңізі өркениеттерінің екеуі грек қала-мемлекеттері мен финикиялықтар болды. Гректер Қара теңіздің жағалауына, Оңтүстік Италияға ("Магна Греция" деп аталатын) және Кіші Азияға тарады. Финикиялықтар Батыс Жерорта теңізі арқылы Солтүстік Африка мен Иберия түбегіне дейін тарады. Біздің заманымыздан бұрынғы 6 ғасырдан бастап, біздің заманымыздан бұрынғы 5 ғасырды қоса, Жерорта теңізі халықтарының көпшілігі Персия билігінде болды, осылайша олар осы жылдары Жерорта теңізіне үстемдік етті. Финикиялықтар және Кіші Азиядағы грек қала-мемлекеттерінің кейбіреулері Ахеменид Персия империясының теңіз күштерін құрады. Грек-перс соғысынан кейін Персияның үстемдігі аяқталды және Персия б.з.д. 4 ғасырда Македониямен жеңіліске ұшырады. Одрисия патшалығы б.з.д. 5 ғасыр мен б.з. 1 ғасыры аралығында фракиялықтардың ең маңызды және қуатты мемлекеттік құрамы ретінде өмір сүрді.
Парсы дәуірі
Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырдан бастап, біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырдың бірінші жартысына дейін Жерорта теңізі аймағындағы көптеген маңызды халықтар Ахеменидтердің парсы билігіне бағынды, осылайша олар осы жылдардың барлығында Жерорта теңізінде үстемдік құрды. Ұлы Кир құрған империяға Македония, Фракия және Батыс Қара теңіз жағалауы (қазіргі Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Болгария), Мысыр, Анатолия, Финикия жерлері, Левант және кейіннен Жерорта теңізінің көптеген бассейндік аймақтары кірді. Дарий I (Ұлы Дарий) парсы флотына инвестиция жасаған алғашқы Ахеменид патшасы болып есептеледі. Одан бұрын Грекияда да, Мысырда да нақты "императорлық флот" болған емес. Персия Дарий тұсында алғашқы императорлық әскери-теңіз күштерін құрып, пайдалануға енгізген алғашқы империя атанды. Грек-парсы соғысынан кейін б.з.д. V ғасырдағы Жерорта теңізіндегі парсы үстемдігі аяқталды, ал Персия Александрдың жаулап алуларынан кейін б.з.д. IV ғасырының соңында Жерорта теңізіндегі барлық ықпалын жоғалтты.
Эллиндік кезең
Ежелгі Грекияның ең солтүстік бөлігінде, ежелгі Македония патшалығында, ұзақ тарихы бар атты әскер соғысының нәтижесінде технологиялық және ұйымдастырушылық шеберліктер қалыптасты. Хетайрой (Жолдас атты әскері) өз заманының ең күштісі саналды. Ұлы Александрдың басшылығымен бұл күш шығысқа бет бұрып, бірқатар шешуші шайқастарда парсы әскерлерін жеңіп, Жерорта теңізінің үстем империясына айналды. Олардың Македония империясына қазіргі Грекия, Болгария, Египет, Финикия жерлері және Жерорта теңізі мен Кіші Азияның көптеген басқа да аймақтары кірді. Сол кездегі Жерорта теңізінің маңызды орталықтары Александрдың империясының құрамына енді. Оның империясы тез ыдырап, Таяу Шығыс, Египет және Греция жақын арада тәуелсіздік алды. Александрдың жаулаулары грек білімін және идеяларын аймақ бойынша кеңінен таратуға ықпал етті.
Римдіктер мен карфагендіктердің арасындағы бәсекелестік
Көп ұзамай бұл шығыс державалары батыстағы державалардың артынан қалып қойды. Солтүстік Африкада бұрынғы финикиялық колония Карфаген өзінің төңірегіндегі аймақтарды бағындырып, көптеген бұрынғы финикиялық иеліктерді қамтитын империя құрды. Дегенмен, бүкіл Жерорта теңізі бассейнін билеуге тиіс болған Италия түбегіндегі Рим қаласы еді. Алдымен Италияда таралып, Рим Пун соғыстарында Карфагенді жеңді, екінші Пун соғысында Ганнибалдың Римге қарсы танымал әрекеттеріне қарамастан. Үшінші Пун соғысынан кейін Рим Жерорта теңізі аймағындағы басты күшке айналды. Римдіктер көп ұзамай шығысқа қарай кеңейіп, Грекияны жаулап алды және латын білімін мен идеяларын бүкіл аймаққа таратты. Осы кезде жағалаудағы сауда мәдениеттері бұрынғы қуатты державалардың орталығы болған ішкі өзен аңғарларынан толыққанды үстемдік құрды. Мысыр билігі Ніл өзенінің қалаларынан жағалау қалаларына, әсіресе Александрияға көшті. Месопотамия Рим империясы мен парсылардың арасындағы шекаралық аймаққа айналды.
Римдік Mare Nostrum
Август Рим империясын құрғаннан кейін, Жерорта теңізі римдіктер тарапынан Mare Nostrum ("Біздің теңізіміз") деп аталды. Олардың империясы осы теңізді орталық етіп алды, ал бүкіл аймақ сауда-саттық және теңіз дамуымен толы болды. Тарихта тұңғыш рет бүкіл теңіз (Жерорта теңізі) қарақшылықтан азат болды. Бірнеше ғасыр бойы Жерорта теңізі империяның барлық жағынан қоршалған "Рим көлі" болды. Дегенмен, империя V ғасырда құлдырауға бет бұрды, ал Рим 476 жылдан кейін құлады.
Сасанидтер мен Византия дәуірі
Шығыс Рим немесе Византия империясы көршілес Сасанид Персиясымен болған соғыстары кезінде Левант аймағына үстемдік құруын бастады. 6-шы ғасырға дейінгі билік кезінде климаттың тұрақсыздығы байқалды, бұл өндіріс, тарату және жалпы экономикалық құлдыраудың үзілісіне әкелді. Сасанилер Жерорта теңізі жағалауындағы жерлерді үнемі басып алатын, бірақ Шығыс римдіктер ғасырлар бойы Жерорта теңізінде басымдықтарын сақтап келді. 7-ші ғасырдың бірінші тоқсанында Сасанилер 602-628 жылдардағы Византия-Сасани соғысы барысында Жерорта теңізі аймағының кең аумағын Шығыс римдіктерден тартып алды, алайда соғыс аяқталғанда Сасанилер бұл аумақтарды жоғалтты. Нәтижесінде, аймақтағы Византияның үстемдігі арабтардың, содан кейін түріктердің шапқындарымен мәңгілік тоқтатылды.
Орта ғасырлар
Шығыс Рим империясы мен Сасанид империясы Рим-Парсы соғыстарының салдарынан ғасырлар бойы тоқталмай келген соғыстардан әлсіреген кезде, шығыста Ислам дінінің күші артып келді. Араб әскерлері, мұсылмандыққа сүйеніп, халифалар мен Халид ибн әл-Уалид сияқты дамыған әскери қолбасшылардың басшылығымен, бірқатар жылдам басып алулар жасады. Олар Таяу Шығыстың көп бөлігін бағындырып, Византия жерлерін жартысынан астам бөлігін қысқартып, Парсы жерлерін толығымен жалмап алды. Араб шапқыншылығы Батыс және Шығыс Еуропа арасындағы сауда қатынастарын бұзды және Шығыс елдерімен сауда жолын үзіп тастады. Дегенмен, бұл Каспий теңізі арқылы сауданы дамытуға ықпал етті. Египеттен астық экспорттау Шығысқа қайта бағытталды. Жібек және дәмдеуіштер сияқты шығыс тауарларын египеттік теңізшілер мен еврей саудагерлері Венеция және Константинополь сияқты порттарға жеткізді. Викингтердің шабуылдары Батыс Еуропадағы сауданы бұзып, тоқтатты. Алайда, норвегиялықтар Норвегиядан Ақ теңізге дейін сауда жасады, сондай-ақ Испания мен Жерорта теңізінен сән-салтанат тауарларын әкелді. Византиялықтар 8 ғасырдың ортасында Жерорта теңізінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі аймақтарды қайта бақылауға алды. 9 ғасырдағы Венеция кемелері арабтардың шабуылдарына қарсы тұру үшін қаруланды және Шығыс тауарларының саудасын Венецияда шоғырландырды. Құдіретті және ұзақ өмір сүрген Болгар империясы 7-14 ғасырлар аралығында Жерорта теңізі Балқан түбегіндегі Еуропаның басты қарсыласы болды, орта ғасырларда маңызды мәдени, саяси, тілдік және діни мұраны қалдырды. Анатолияда мұсылмандық кеңеюі Болгардың Тервелдің көмегімен әлі де қабілетті Византиялықтар тоқтатылды. Алайда, Рим Сириясы, Солтүстік Африка және Сицилия провинциялары осындай қарсылық көрсетпеді, ал мұсылман басқыншылары осы аймақтарды басып алды. Батыста олар теңізден өтіп, Визигот Испаниясын басып алды, бірақ Францияның оңтүстігінде франктар оларды тоқтатты. Ең үлкен кеңею кезеңінде Араб империясы Жерорта теңізі жағалауының үштен екі бөлігін бақылап, Үнді мұхиты мен Жерорта теңізі арасындағы экономикалық байланысты дамытты. Солтүстік Африканың көп бөлігі Таяу Шығыстағы негізгі мұсылман орталықтарына қарасты шеткі аймаққа айналды, бірақ Аль-Андалус және Марокко көп ұзамай осы алыс бақылаудан шығып, өздерінің құқығында дамыған қоғамдарға айналды. 831 және 1071 жылдар аралығында Сицилия әмірлігі Жерорта теңізі аймағындағы ислам мәдениетінің маңызды орталықтарының бірі болды. Христиан нормандықтар басып алғаннан кейін, аралда латын және византиялық әсерлердің қосылуынан өзіндік мәдениет қалыптасты. Палермо орта ғасырларға дейін Жерорта теңізінің көркемдік және сауда орталығы болып қала берді. Фатимидтер крест жорықтарынан бұрын Амальфи және Генуя сияқты итальяндық қала-мемлекеттерімен сауда қатынастарын сақтады, дейді Қайыр қаласының мұрағаттары. 996 жылы жазылған құжатта Каирде тұратын амальфийлік саудагерлер туралы айтылған. Тағы бір хатта генуялықтар Александриямен сауда жасағаны айтылған. Халифа әл-Мустансир 1060 жылы латын хосписінің орнына Амальфия саудагерлеріне Иерусалимде тұруға рұқсат берді. Орта ғасырдың соңғы кезеңінде Еуропада бірте-бірте ұйымдасқан және орталықтандырылған мемлекеттер пайда бола бастады. Дін мен жаулап алу арманымен жетелеуші Еуропа патшалары мұсылмандық билікті жою және киелі жерді қайтарып алу үшін бірнеше крест жорығын бастады. Крест жорықтары бұл мақсатқа жетпеді, бірақ олар Сельджук түркілеріне, кейіннен Осман түркілеріне аумақтарды жоғалта бастаған Византия империясын әлсіретуде тиімді болды. Сонымен қатар, олар мұсылман әлеміндегі күштер тепе-теңдігін өзгертті, өйткені Мысыр тағы да Жерорта теңізінің шығысындағы ірі держава ретінде пайда болды. Крест жорықтары Еуропа мен шет аймақтар арасындағы сауданың гүлденуіне әкелді. Генуя, Венеция және Пиза крестшілер бақылаған аймақтарда колониялар құрып, Шығыспен сауданы бақылауға алды. Бұл колониялар оларға Шығыс әлемімен сауда жасауға мүмкіндік берді. Кресттік мемлекеттердің құлдырауы және Папалардың мұсылман мемлекеттерімен сауда қатынастарын тыйым салу әрекеттері Шығыспен сауданы уақытша бұзса да, ол жалғасты. 12 ғасырдың ортасында Каируанның үлкен қаласының айналасында дамыған шығыс Мағрибтегі Зирид мемлекеті құлдырады, одан кейін бөлінген Ифрикия сол кезден бастап сыртқы күштердің бәсекелестігіне айналды. Соңғы орта ғасырларда екі берберлік күш – Альморавидтер мен Альмохадтар Батыс Мағрибте күшеуімен қатар, Марракеш және Фес сияқты қалалардың дамуына ықпал етті, олар Сахара арқылы сауданы бақылады. Альмерия (Альморавидтердің билігінде) сияқты Иберияның оңтүстігіндегі қалалар да соңғы орта ғасырларда гүлденді. 12 ғасырда Жерорта теңізінің солтүстік жағалауындағы христиандық державалар (Генуя, Пиза және Арагон) теңіз және саудадағы прогресті күшейтті, бұл Жерорта теңізінің батысындағы күштер тепе-теңдігіне қауіп тудырды.
Орта ғасырдың соңы
"Repubbliche Marinare" (теңіз республикалары) Амальфи, Гаета, Венеция, Генуя, Анкона, Пиза және Рагуза Жерорта теңізі жағалауында өз империяларын құрды. Ислам мемлекеттері ешқашан күшті теңіз күштеріне ие болған емес, ал шығыстан Еуропаға сауда көп ұзамай итальян саудагерлерінің, әсіресе генуялықтар мен венециялықтардың қолына көшті, олар одан зор пайда тапты. Пиза Республикасы, кейін Рагуза Республикасы сауданы дамыту үшін дипломатияны пайдаланды және азаматтық мәселелерде либералдық көзқарас ұстанып, халқының ықыласын арттырды. Венеция Республикасы төртінші крест жорығынан кейін Жерорта теңізінің шығыс жағалауына үстемдік құрды. 1275 және 1344 жылдар аралығында Гибралтар бұғазын бақылау үшін күрес болды. Маринид сұлтандығы, Гранада Насридтік мемлекеті, Кастилия тәжі, Арагон тәжі, Португалия Корольдігі және Генуя Республикасы қатысқан бұл күрес басты ойыншылар арасындағы одақтардың өзгеруімен еректелді. Тарифа, Сеута, Алхесирас немесе Ронда сияқты Иберия қалалары мен Африкадағы Сеута порты бұл үшін таласқан жерлер болды. Батыс Жерорта теңізінде Арагон тәжінің үстемдігі орнады: олардың Сицилия, Неаполь Корольдігі, Сардиния Корольдігі, Балеар аралдары, Афина герцогтігі, Неопатрия герцогтігі және Солтүстік Африканың бірнеше қалаларына иелігі болды. 1347 жылы қара өлім Константинопольден Жерорта теңізі бассейніне тарады. Осман күші артып, 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін Византия империясы құлады. Османдықтар Грекияны, Болгарияны және Балқанның көп бөлігін бақылауға алды, жақын арада Солтүстік Африкаға да тарала бастады. Солтүстік Африка Сахара арқылы жүргізілетін саудадан байлыққа ие болды, бірақ португалдықтар, басқа христиан елдерімен бірге, мұсылмандарды Ибериядан қуу үшін ұзақ күрес жүргізді. Олар үшін жаңа типтегі кеме – каравельді пайдаланды. Бұл кемелер бұрынғыдан гөрі қиын Атлант мұхитында сауда жасауды тиімді етті. Сахара саудасының төмендеуі Солтүстік Африканы әлсіретіп, Османдықтар үшін оңай нысанаға айналдырды. 1415 жылы Португалия Корольдігі Сеутаны басып алды, бұл аймақтағы Кастилия, Арагон және Генуя мүдделерін әлсіретуге тырысты. Орта ғасырларда, қарсыласатын христиан және мұсылман мемлекеттері жау мемлекеттеріне қару-жарақ және басқа да контрабандалық тауарлардың саудасын тыйым салған. Рим папалары осы тауарларды ислам әлеміне экспорттауға тыйым салды. Османдықтар да қару-жарақ пен басқа да стратегиялық заттарды экспорттауға тыйым салды, тіпті бейбіт келісімдерде де оларды христиан мемлекеттеріне "тыйым салынған заттар" (memnu eşya немесе memnu olan) деп жариялады. Алайда, достық мемлекеттер капитуляция шарты арқылы тыйым салынған тауарлардың бір бөлігін импорттауға мүмкіндік алды. Осы тыйымдарға қарамастан, екі тараптан да контрабандалық сауда жүргізілді. Еуропалық саудагерлер мұсылмандармен заңсыз тауарлармен сауда жасады. Османдықтар осы сауданы тоқтатуға күш жеткізбеді, контрабанда көбінесе қыс айларында жүзеге асырылды, өйткені Стамбул арсеналында орналасқан Османдық теңіз флоты Османдық және басқа мемлекеттердің кемелерін сауда жасаудан тоқтата алмады.
Қазіргі заман
Еуропалық державалардың теңіз күшінің өсуі аймақтағы Осман империясының жылдам кеңейуіне қарсы келді, Лепанто шайқасы Осман флотының күшін тексерді. Алайда, Браудель мықтап айтқандай, бұл Осман империясының кеңейуін тоқтатудың орнына баяулатты. Кипр аралы 1571 жылы Осман империясының билігіне көшті. Тунистегі соңғы қарсылық 1574 жылы аяқталды, ал Криттегі жарты ғасырға жуық қоршау 1669 жылы венециялықтарды осы стратегиялық аралдан ығыстырды. Содан кейін, 18 ғасырға дейін Испания патшалығы мен Осман империясы арасында күштер тепе-теңдігі орнатылды, әрқайсысы Жерорта теңізінің тиісті жартысына үстемдік етті, итальяндық теңіз күштерін теңіз күштері маңыздылығын жойғандықтан азайтып, олардың рөлін төмендетті. Сонымен қатар, Осман империясы Солтүстік Африка жағалауында мұсылмандық билікті кеңейту мақсатына жетті. Ұзақ қашықтықтағы теңіз саяхатының дамуы бүкіл Жерорта теңізіне әсер етті. Бұрынғыда шығыстан келген барлық сауда осы аймақтан өтіп жатқан болса, Африканы айналып өту арқылы алтын, дәмдеуіштер мен бояуларды Атлантика теңізінің батыс Еуропа порттарына тікелей әкелуге мүмкіндік туды. Америка да батыс державаларына зор байлық әкелді, ал Жерорта теңізі мемлекеттерінің кейбіреулері одан толық оқшауланды. Осылайша, Еуропаның билігі солтүстікке қарай жылды, ал бір кезде бай болған Италия шетелдік билікке бағынған шеткері аймаққа айналды. Осман империясының Солтүстік Африкадағы иеліктері де-факто тәуелсіздікке ие болды, ал оның еуропалық иеліктері Австрия мен Ресей империясының аумақтық пайдасының нәтижесінде біртіндеп азайды. 1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысының салдарынан Ресей империясы Қара теңізге тікелей қол жеткізді. 19 ғасырда Еуропа мемлекеттері күшті болды және Солтүстік Африканы отарлауды бастады. Франция 1830 жылы Алжир регенттігін басып алып, өз күшін оңтүстікке қарай кеңейтті, кейіннен Тунис бейлігін бақылауға алды. Британдықтар Гибралтарды (1713), Мальтаны (1814) және Кипрді (1878) басып алғаннан кейін, Британ империясы 1882 жылғы ағылшын-мисыр соғысының нәтижесінде Мысырды басып алды. Осы кезеңде Суэц каналы ашылды, бұл Азия, Шығыс Африка және Еуропа арасындағы саудаға үлкен әсер етті. Жерорта теңізі елдері қысқа жолға байланысты артықшылыққа ие болды, ал Трьеста сияқты порт қалалары Орталық және Солтүстік Еуропаға тікелей, жылдам қатынаспен гүлденді. Италия 1911 жылы Осман империясынан Ливияны басып алды. Грекия 1832 жылы тәуелсіздікке қол жеткізді. Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғыста құлады, ал оның иеліктері Франция мен Ұлыбритания арасында бөлінді. 1923 жылы Осман империясының орнында Түркия тәуелсіз мемлекеті құрылды. Югославия Бірінші дүниежүзілік соғыс соңында бұрынғы Австро-Венгрия империясынан құрылды. 20 ғасырдың бірінші жартысында Жерорта теңізі Италия Корольдігінің кеңеюінің орталығы болды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оське қарсы Одақтастар арасындағы негізгі шайқас аймақтарының бірі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең Шығыс Жерорта теңізінде белсенділіктің артуымен ерекшеленді, онда теңіз әрекеттері Араб-Израиль қақтығысының бір бөлігі болды және Түркия Кипрдің солтүстік бөлігін басып алды. Суық соғыстың шиеленісі Жерорта теңізін америкалық және кеңестік лагерьлерге бөлді, Түркия, Грекия, Испания, Италия және Франция НАТО мүшелері болды. Сирия социалистік және кеңестік режим болды, ол 1971 жылы жасалған келісім бойынша кеңестерге өз флоты үшін порт ұсынды. Югославия коммунистік болды, бірақ ол кеңестік немесе американдық лагерьлердің біріне жатпады. Мысыр Насер кезінде кеңестік бағытқа бұрылды, бірақ кейін Садат кезінде американдық ықпалға көшті. Израиль мен Мысыр АҚШ-тан үлкен көлемде әскери көмек алды. Американдық теңіз күштері Суық соғыс кезінде Жерорта теңізін АҚШ-тың алтыншы флотының базасына айналдырды. Бүгінде Жерорта теңізі Еуропалық Одақтың оңтүстік шекарасы болып табылады және әлемдегі сауда бойынша ең ірі аймақтардың бірі болып табылады. Мальта премьер-министрі Жерорта теңізін "көмекей" деп атады, себебі онда көптеген мигранттар мерт болады. 2013 жылы Лампедузада мигранттар кемесі құлағаннан кейін Италия үкіметі Жерорта теңізін патрульдеудің ұлттық жүйесін күшейту туралы шешім қабылдады, "Mare Nostrum" әскери-гуманитарлық операциясын санкциялады, оның мақсаты мигранттарды құтқару және мигранттарды тасымалдаушыларды ұстау болып табылды.