Кіріспе
Гринвичтегі Корольдік обсерватория (ROG; 1957 жылдан 1998 жылға дейін, жұмыс істейтін Корольдік Гринвич обсерваториясы, RGO, уақытша Гринвичтен оңтүстікке Херстмонсюге көшіп кеткен кезде, Ескі Корольдік обсерватория деп аталатын) – Оңтүстік-Шығыс Лондондағы Гринвич паркіндегі төбеде орналасқан обсерватория. Ол Теміз өзеніне қарап тұрады. Бұл обсерватория астрономия және навигация тарихында маңызды рөл атқарды, ал Бас Меридиан осы обсерваториядан өткесін, ол Гринвич орта уақытына (Greenwich Mean Time) атын берді, ол бүгінгі Координациялық әмбебап уақыттың (UTC) алдағысы болды. ROG-дің IAU обсерваториялық коды 000, ол тізімдегі бірінші болып табылады. ROG, Ұлттық теңіз мұражайы, Корольдік үй және Cutty Sark клипері бірлесіп Корольдік Гринвич мұражайлары деп аталады. Сол кезде патша «Корольдік астроном» лауазымын да құрды, ол обсерваторияның директоры болып қызмет ететін және «аспан денелерінің қозғалысының кестелерін және жұлдыздардың орналасуын мүмкіндігінше дәл түзетуге, соның ішінде навигация өнерін жетілдіру үшін ізделінетін жерлердің бойламасын анықтауға тырысатын» адам болып тағайындалды. Ол Джон Флэмстидті алғашқы Корольдік астроном етіп тағайындады. Ғимарат 1676 жылдың жазында аяқталды. Ғимарат көбінесе оның алғашқы тұрғынының құрметіне «Флэмстид үйі» деп аталды. Обсерваторияның ғылыми жұмысы 20-ғасырдың бірінші жартысында кезең-кезеңмен басқа жерге көшірілді, ал Гринвич орны қазір тек музей ретінде сақталды, алайда 2018 жылы AMAT телескопы астрономиялық зерттеулер үшін қолданысқа енді.
The Royal Observatory, Greenwich (ROG; known as the Old Royal Observatory from 1957 to 1998, when the working Royal Greenwich Observatory, RGO, temporarily moved south from Greenwich to Herstmonceux) is an observatory situated on a hill in Greenwich Park in south east London, overlooking the River Thames to the north. It played a major role in the history of astronomy and navigation, and because the Prime Meridian passed through it, it gave its name to Greenwich Mean Time, the precursor to today's Coordinated Universal Time (UTC). The ROG has the IAU observatory code of 000, the first in the list. ROG, the National Maritime Museum, the Queen's House and the clipper ship Cutty Sark are collectively designated Royal Museums Greenwich. At that time the king also created the position of Astronomer Royal, to serve as the director of the observatory and to "apply himself with the most exact care and diligence to the rectifying of the tables of the motions of the heavens, and the places of the fixed stars, so as to find out the so much desired longitude of places for the perfecting of the art of navigation." He appointed John Flamsteed as the first Astronomer Royal. The building was completed in the summer of 1676. The building was often called "Flamsteed House", in reference to its first occupant. The scientific work of the observatory was relocated elsewhere in stages in the first half of the 20th century, and the Greenwich site is now maintained almost exclusively as a museum, although the AMAT telescope became operational for astronomical research in 2018.
Хронологиясы
1675 жылы 22 маусымда король Чарльз II құрған Корольдік обсерватория. 1675 жылы 10 тамызда құрылыс басталды. 1714 жылы Longitude Act заңы бойынша, Бойлық кеңесі (Board of Longitude) және Бойлық сыйлықтары (Longitude rewards) белгіленді. Патшалық астрономы, 1828 жылы кеңес таратылғанға дейін, әрқашан Бойлық комиссары болып табылды. 1767 жылы бесінші Патшалық астроном Невил Маскелин, Обсерваторияда жасалған байқауларға негізделген «The Nautical Almanac» атты жылнамасын жариялауды бастады. 1818 жылы Корольдік обсерваторияның басқару құқығы Орднанс кеңесінен Адмиралтейство кеңесіне берілді; сол кезде обсерватория Корольдік теңіз флотының теңіз хронометрлерін күтіп ұстаумен шұғылданды. 1833 жылы күнделікті уақыт сигналдары уақыт допты түсіру арқылы беріле бастады. 1838 жылы Шепшенкс экваториалды телескопы, диафрагмалық рефракторлық телескоп орнатылды. 1852 жылы уақыт сигналдары телеграф желілері арқылы таратылды. 1899 жылы Жаңа физикалық обсерватория (қазір Оңтүстік ғимарат деп белгілі) құрылысы аяқталды. 1924 жылы 5 ақпанда Корольдік обсерваториядан сағат сайынғы уақыт сигналдары (Гринвич уақыты сигналы) алғаш рет таратылды. 1931 жылы Япп телескобына тапсырыс берілді. 1948 жылы Корольдік астроном кеңсесі Шығыс Сассекстегі Херстмонсекске көшірілді. 1957 жылы Корольдік обсерватория Герстмонсеуске толық көшіп, Корольдік Гринвич обсерваториясы (RGO) атанды. Гринвич орны Ескі Корольдік обсерватория деп аталды. 1984 жылы IERS анықтамалық меридианы Гринвич меридианын әлемдік негізгі меридиан ретінде алмастырды. Оның орналасуы бұрынғысына ұқсас, бірақ одан шамамен 102 метр шығысқа қарай өтеді. 1990 жылы RGO Кембриджге көшірілді. 1998 жылы RGO жабылды. Гринвич орны бастапқы атауына – Гринвичтегі Корольдік обсерваториясына қайтарылды және Ұлттық теңіз мұражайының құрамына кірді. 2011 жылы Гринвич мұражайлары, ROG-ті қоса алғанда, бірлесіп Гринвич Корольдік мұражайлары болып бірікті.
Сайт
Бұл жерде Уильям I билеген кезеңнен бастап маңызды ғимараттар болған. Қазіргі Теңіз мұражайы орналасқан жердегі Гринвич сарайы Генрих VIII және оның қыздары Мэри I мен Елизавета I-нің туған жері болды; Тюдорлар қазіргі обсерватория орналасқан төбедегі Гринвич қамалын аң аулау үйі ретінде пайдаланған. Хабарға қарағанда, Гринвич қамалы Генрих VIII-ге әйелдерін ұстауға қолайлы болған, себебі ол сарайдан оларға оңай жетіп отыра алатын. 1676 жылы Гринвич төбесінде обсерваторияның негізгі ғимараты, қазір Флэмстед үйі деп белгілі, аяқталды.
Құру
Корольдік обсерваторияны құруды 1674 жылы сэр Джонас Мур ұсынды, ол артиллерия бас геодезисті ретінде король Карл II-ді обсерватория құруға көндірді, ал Джон Флэмстид оның директоры болып тағайындалды. Обсерваторияны салу жауапкершілігі Артиллерия кеңсесіне берілді, Мур жеке қаражатымен обсерваторияға қажетті құрал-жабдықтарды ұсынды. Обсерваторияның алғашқы бөлігі – Флэмстид үйін сэр Кристофер Рен жобалаған, мүмкін Роберт Гук көмектескен, және ол Ұлыбританиядағы алғашқы мақсатты ғылыми зерттеу орталығы болды. Ол негізінен қайта өңделген материалдардан, Гринвич қамалының алғашқы нысаны – Гумфри герцогінің мұнарасының негізінде салынды, құны 520 фунт стерлинг (бюджеттен 20 фунт стерлинг артық; 1675 жылғы 520,0 соңғы жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең). Бұл Флэмстидтің наразылығын тудырды, себебі ол нақты солтүстіктен 13 градусқа қашық орналасқан. Мур Томас Томпион жасаған екі сағатты сыйлады, олар ғимараттың басты бөлмесі – 20 фут биіктіктегі Октагон бөлмесіне орнатылды. Олардың ерекше дизайны болды, әрқайсысының маятнигі 13 фут (4 метр) ұзындықта, сағат бетінің үстіне орнатылған, төрт секундтық периоды және сол кезде теңдесі жоқ, күніне жеті секундтық дәлдігі бар еді. Алғашқы обсерваторияда корольдік астроном, оның көмекшісі мен отбасысы, сондай-ақ Флэмстидтің жұлдыздық кестелердегі жұмысына қажетті ғылыми құралдар орналасқан. Уақыт өте келе, мекеме Артиллерия кеңесі мен Бойлық кеңесі сияқты ұзақ мерзімді үкіметтік кеңестермен байланысы және 1710 жылы құрылған, Корольдік қоғам кеңесінің президенті мен мүшелерінен тұратын Келушілер кеңесінің бақылауы арқасында бекітілді. XVIII ғасырдың соңына қарай ол "Теңіз альманағын" басып шығару, үкіметке техникалық мәселелер бойынша кеңес беру, уақыт тарату, метеорологиялық және магниттік байқаулар жүргізу, астрофотография және спектроскопиямен айналысу сияқты қосымша міндеттерді қосты. Осының нәтижесінде физикалық орын және қызметкерлердің саны уақыт өте келе артты.
Позициялық астрономия және жұлдыздық карталар
Обсерватория 1675 жылы құрылған кезде, ең жақсы жұлдыз каталогтарының бірі – 1598 жылғы Тихо Брагедің 1000 жұлдыз каталогы еді. Дегенмен, бұл каталогтың бойлықты анықтау үшін жеткілікті дәлдігі болмады. 19 ғасырдың басында негізгі позициялық құралдар – Троутон транзиті және қабырғалық шеңбер болды. Бірақ Джордж Бидделл Эйри 1835 жылы Корольдік астроном болып тағайындалғаннан кейін, Гринвич обсерваториясында жақсырақ құралдарды орнату жоспарын қолға алды. Позициялық астрономия – Гринвичтің Адмиралтейство үшін басты функцияларының бірі еді. Корольдік астроном Эйри мұны қолдады, ал 1851 жылы орнатылған транзиттік шеңбер бір ғасыр бойы позициялық астрономия үшін пайдаланылды. Қателердің көздері құралдардың дәлдігін қамтиды, содан кейін прецессия, нутация және аберрация ескерілуі керек. Қателерді анықтап, есепке алғанда ғана нақты нәтижелер алуға болады. Транзитті бақылап, оның уақытын өлшеп, өлшемдер жасау арқылы планетаның диаметрі есептелді. Бойлықтың негізі – 1851 жылы алғаш рет қолданылған Эйри транзиттік шеңберінен өтетін меридиан, 1884 жылғы 22 қазанда Вашингтонда өткен Халықаралық меридиан конференциясында әлемнің Бас меридианы ретінде қабылданды (дауыс беру 13 қазанда өтті). Кейіннен әлем елдері оны карта жасау және уақытты есептеу стандарты ретінде пайдаланды. Бас меридиан 1960 жылы ғимараттар мұражайға айналғаннан кейін обсерватория ауласындағы мыс (кейін тот баспайтын болатқа ауыстырылды) жолақпен белгіленді, ал 1999 жылғы 16 желтоқсаннан бастап Лондон түнгі аспанында солтүстікке қарай жарқыраған қуатты жасыл лазермен белгіленді. Ұлыбританияның 1783–1853 жылдар аралығындағы алғашқы триангуляциясынан бастап, Ordnance Survey карталары Джеймс Брэдлидің транзиттік құралымен анықталған Гринвич меридианының бұрынғы нұсқасына негізделген. Эйри шеңбері (шығысқа қарай 5,79 м) меридианның анықтамасы болғаннан кейін, өзгерістен туындаған айырмашылыққа мән берілмеді. 1936 және 1962 жылдар аралығында жаңа триангуляция жасалғанда, ғалымдар Ordnance Survey жүйесіндегі халықаралық Гринвич меридианының бойлығы 0° емес, 0°00'00.417" (шамамен 8 м) шығысқа қарай екенін анықтады. Анықтама сызығының өзгеруінен басқа, геодезиялық жүйенің кемшіліктері бастапқы нүктенің анықтамасындағы сәйкессіздікті күшейтті, сондықтан Брэдли сызығының өзі қазір Ordnance Survey нөлдік меридианынан 0°00'00.12" шығысқа қарай (шамамен 2,3 м) орналасқан. Бұл ескі астрономиялық Бас меридианның орнына дәлірек Бас меридиан келді. Гринвич белсенді обсерватория болған кезде географиялық координаттар жергілікті орташа теңіз деңгейіне жақын геоид деп аталатын жергілікті сопақша сфераға сілтеме жасалды. Әлемде әртүрлі сфераидтарды қолданатын бірнеше даталар қолданылды, себебі теңіз деңгейі бүкіл әлемде 100 метрге дейін өзгереді. Қазіргі заманғы геодезиялық анықтама жүйелері, мысалы, Дүниежүзілік геодезиялық жүйе және Халықаралық жер беті анықтама жүйесі, Жердің гравитациялық орталығына бекітілген бір ғана сопақша сфераны пайдаланады. Бірнеше жергілікті сфераидтан бір әлемдік сфераидқа ауысу барлық географиялық координаттардың көптеген метрге, кейде бірнеше жүз метрге ығысуына әкелді. Бұл қазіргі заманғы анықтама жүйелерінің Бас меридианы – IERS анықтама меридианы, толық атауы Халықаралық Жердің айналуы және анықтама жүйелері қызметінің анықтама меридианы (қысқаша IRM), ол Эйри Гринвич астрономиялық меридианынан шығысқа қарай 102,5 метрде орналасқан, ол тот баспайтын болаттан жасалған жолақпен белгіленген және қазір батысқа қарай 5,31 доға секундқа ығысқан. Қазіргі уақытта Эйри транзитінің орналасқан жері IRM 0 градус бойлықта орналасқандықтан сәйкес келеді. 19 ғасырдың соңынан бастап UT1-ге дейінгі халықаралық уақыт Саймон Ньюкомб теңдеулеріне негізделген, 2013 жылы орташа күн UT1-ден 0,18 секундқа қалып қойды (2,7 доға секундқа тең); ол 2013 жылы Эйри шеңбері мен IERS бастапқы нүктесі арасындағы меридианмен сәйкес келді.
Гринвич орта уақыты
Уақытты анықтаудың негізгі құралы – әуедегі транзит шеңбері (ATC) болды, ол негізінен 1851 жылдан 1938 жылға дейін қолданылды. «Әуедегі транзит шеңберінің көзқарасынан қарағандағы қиылысқан жіптермен белгіленген (Прайм) меридиан сызығы 0° бойлықты және әмбебап күннің басталуын көрсетеді» деген келісімге келді. (Дегенмен, бұл Прайм меридианы қолданыстан шыққанын ескеріңіз; 100 метрден астам шығысқа орналасқан ITRF Zero Meridian қазіргі стандартты бойлықты анықтайды.) Уақыт белгілі бір орналасқан жұлдыздың телескоптың бағытталған нүктесі арқылы өту уақытын тіркеу арқылы анықталды. 1929 жылы UT бірнеше обсерваториялардың статистикалық жиынтығы ретінде жаңадан анықталды. 1948 жылы Корольдік астроном кеңсесі Шығыс Сассекстегі Херстмонсекске көшірілді, ал 1957 жылы обсерватория жабылып, уақыт өлшеу жұмыстары тоқтатылды. «GMT» термині енді өлшенбесе де, Обсерватория және Ұлыбритания оны жалғастырып қолдануда. Координацияланған әмбебап уақыт (UTC) қазіргі азаматтық уақыттың негізін құрайды және UT1 (UT-ның қазіргі түрі, қазір галактикалық радио көздерінен өлшенеді) және Халықаралық атомдық уақыт (TAI, дәл сағаттармен сақталатын уақыт) ең жақсы қасиеттеріне негізделген.
Гринвич уақыты
Гринвичтің қызыл уақыт шары 1833 жылы құрылды және ол қоғамдық уақыт сигналы ретінде танымал. Қазіргі уақытта уақыт шары көбінесе төмендетілген күйде болады, содан кейін сағат 12:55-те шар көтеріле бастайды, 12:58-де ең жоғары нүктеге жетеді; сағат 13:00-де шар төмен түсіріледі. Шар әлі күнге дейін күн сайын сағат 13:00-де түсіріледі (қыста GMT, жазда BST). Алғашқы уақыт шар жүйесін Модслей мен Филд мырзалар салған, құны 180 фунт стерлинг болған. Диаметрі бес фут болатын шар ағаштан және былғарыдан жасалған. Шақтың мұздап қалуы немесе қарға толуы сияқты сирек жағдайларда, немесе желдің күші тым жоғары болғанда шар төмендетілмейтін. 1852 жылы телеграф желілері арқылы уақыт сигналын тарату жүйесі де құрылды. Жаңа күмбезді Т. Кук пен ұлдары жасады. Ол 1880 жылдары обсерваторияға сыйға берілді, бірақ 1890 жылдары бұзылып алынды. 1898 жылы Christie Enclosure негізгі ғимаратта темір пайдаланудан зардап шеккен сезімтал магниттік құралдарды орналастыру үшін салынды. Обсерватория 1894 жылғы 15 ақпанда бомбалауға ұшырауға талпыныс жасалды. Бұл Ұлыбританиядағы алғашқы «халықаралық террорист» оқиғасы болуы мүмкін. Бомба 26 жасар француз анархисі Марсиал Бурденнің қолында, Гринвич саябағында, Обсерватория ғимаратының жанында кездейсоқ жарылды. Бурден шамамен 30 минуттан кейін қайтыс болды. Оның неге обсерваторияны таңдағаны немесе жарылыстың басқа жерде болуы жоспарланған-жоспарланбағаны белгісіз. Романшы Джозеф Конрад 1907 жылғы «Құпия агент» романында осы оқиғаны пайдаланған.
ХХ ғасырдың басында
ХХ ғасырдың көп бөлігінде Корольдік Гринвич обсерваториясы Гринвичте орналасқан жоқ, себебі ол 1957 жылы Шығыс Сассекстегі Херстмонсекске көшірілді. Барлық бөлімдер соңғы рет 1924 жылы Гринвичте болды: сол жылы теміржолдарды электрлендіру Магниттік және метеорологиялық бөлімдердің көрсеткіштеріне әсер етті, соның салдарынан Магниттік обсерватория Суррейдегі Абингерге көшірілді. Осыған дейін обсерватория, жақын жердегі электр трамвайларының жетекті ток үшін жерді қайтаруды пайдалануына тыйым салды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көптеген бөлімдер неміс бомбалаушыларының ұшу аймағынан тыс, уақытша Абингерге, Брэдфорд-он-Эвонға, Бристольге және Батқа эвакуацияланды, ал Гринвичтегі жұмыс ең аз деңгейге дейін төмендетілді. 1940 жылдың 15 қазанында, "Блиц" кезінде, аула қақпалары тікелей бомбадан қирады. Сағаттың үстіндегі қабырға құлап, сағат дискісіне зақым келді. Соғыстан кейін бұзылған жерлер жөнделді.
Герстмонседегі Корольдік обсерватория
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1947 жылы Лондонның жарық ластануына байланысты Корольдік обсерваторияны Херстмонс залына және оған іргелес 320 акр (1,3 км²) жерге, Гринвичтен оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 70 км жерде, Шығыс Сассекстегі Хейлшамға жақын жерге көшіруге шешім қабылданды. Обсерватория ресми түрде Гринвичтегі Корольдік обсерватория, Херстмонс деп аталды. 1948 жылы Корольдік астроном Харольд Спенсер Джонс сарайға көшіп келсе де, ғылыми қызметкерлер обсерватория ғимараттары 1957 жылы аяқталғанға дейін көшпеді. Ұзақ уақыттан соң, бұрын таратылған басқа да бөлімдер қайта біріктірілді, олардың ішінде – Теңіз альманахи кеңсесі, Хронометр бөлімі, кітапхана және бақылау құралдары. Ол жерде ол ғимараттың B куполында қайта құрылды. Сэр Исаак Ньютонның үш жүз жылдығы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өткендіктен, мерекелік шаралар кейінге шегерілді. Көптеген бастамалардың бірі – Ньютондық айнымалы телескопты ойлап тапқан атақты ғалымның құрметіне «үлкенірек және жақсырақ» телескоп салу болды. Шамамен екі онжылдық дамытутан кейін Херстмонсте Исаак Ньютон телескопы пайдалануға берілді. Ол өте табысты болды, бірақ бұлтты ауа-райы өнімділікке кедергі келтірді, сондықтан оны жақсы ауа-райы бар биік жерге орналастыру жоспарланды. 1967 жылдың 1 желтоқсанында Герстмонстегі Гринвич обсерваториясының Исаак Ньютон телескопын Елизавета II ашты. Телескоп апертурасы бойынша Британ аралдарындағы ең үлкен телескоп болды. 1979 жылы ол Испанияның Канар аралдарындағы Роке-де-лос-Мучачос обсерваториясына көшірілді. 1990 жылы RGO Кембриджге көшірілді. Герстмонстегі қамал аумағы Канаданың Кингстон қаласындағы Куинс университетінің Халықаралық зерттеу орталығына және білім беру қайырымдылық ұйымы ғылыми жоба басқаратын Обсерватория ғылыми орталығына айналды. Обсерватория ғылыми орталығы 1995 жылдың сәуір айында ашылды. Көшіру кезінде қалған телескоптардың кейбіреулері орталықтың жұмысының бөлігі ретінде халыққа ашық байқаулар үшін пайдаланылады. XXI ғасырдың басында жылына шамамен 60 мың адам келіп тұрды. RGO мен Эдинбургтағы Корольдік обсерваторияны жекешелендіру жоспарынан бас тартылғаннан кейін, RGO-ның қаржыландырушы органы – Бөлшектер физикасы және астрономия зерттеулер кеңесі (PPARC) 1998 жылға дейін мекемені және Кембриджтегі орынды жабу туралы шешім қабылдады.
Гринвич ауданы белсенді пайдалануға берілді
2018 жылы Гринвичтегі ROG-ге Энни Маундер астрографиялық телескопы (AMAT) орнатылды. AMAT – астрономиялық зерттеулер үшін пайдаланылатын төрт жеке аспаптан тұратын жиынтық. Ол 2018 жылдың маусымына дейін алғашқы жарыққа қол жеткізді және мыналарды қамтиды:
Күн, ай және планеталардың жоғары ажыратымдылықтағы суреттерін түсіре алатын 14 дюймдік рефлектор. Күнді бақылауға арналған аспап. Алыстағы тұмандықтарды әртүрлі оптикалық толқын ұзындығында қарауға арналған алмастырылатын сүзгілері бар аспап. Жалпы мақсаттағы телескоп. Телескоптар мен оларды пайдалануға қажетті жұмыстарға гранттар, мұражай мүшелері мен демеушілер, сондай-ақ халықтан түскен қайырымдылықтар есебінен шамамен 150 000 фунт стерлинг жұмсалды. Телескоп Altazimuth павильонына орнатылды, онда көп мақсатты телескоп компьютерлік жүйе арқылы басқарылады. Екінші және үшінші Корольдік астрономдар, Эдмонд Галлей және Джеймс Брэдли, өз қызметтері кезеңінде магниттік өлшемдерді де жүргізді. Екі үйдің де құрылысында магниттік емес материалдар қолданылды. 1825 жылы Араго осы зерттеуі үшін Копли алтын медалін жеңіп алды. Көрнекті экспонаттардың қатарында Джон Харрисонның H4 деп аталатын новаторлық хронометрі бар, ол үшін ол Ұзындық кеңесінен үлкен сыйлық алды, сондай-ақ оның бұрынғы үш теңіздік уақыт өлшегіштері; төртеуі де Қорғаныс министрлігінің меншігі. Навигациялық және астрономиялық мақсаттар үшін дәл уақытты өлшеу тарихын көрсететін көптеген қосымша сағаттық артефакттар қойылған, соның ішінде 20 ғасырдың ортасында жасалған ресейлік Ф.М. Федченко сағаты (бірнеше данада жасалған ең дәл маятник сағаты). Сондай-ақ, онда меридиандық бақылауларға қолданылатын астрономиялық аспаптар және 1893 жылғы 28 дюймдік экваторлық Групб рефракторы орналасқан, ол Ұлыбританиядағы ең ірісі болып табылады. Обсерватория қақпасының сыртындағы Шопан сағаты – электрлік бағынышты сағаттың ерте мысалы. 1997 жылы обсерваторияға жылына 400 000 келуші келді. 2005 жылдың ақпан айында 16 миллион фунт стерлингтік жаңа планетариум және қосымша көрме залдары мен білім беру мекемелерін қамтитын қайта құру жұмыстары басталды; ROG 2007 жылдың 25 мамырында 120 орындық жаңа Питер Харрисон планетариумымен қайта ашылды. 2016 және 2017 жылдар аралығында мұражай 2,41 миллион келушіні қабылдады.