Кіріспе
1983 жылы Рональд Рейганның Кеңес Одағына қарсы сөйлеген сөзі
"Зұлымдық империясы" сөзі – АҚШ президенті Рональд Рейганның 1983 жылғы 8 наурызда Ұлттық евангелистер қауымдастығы алдында сөйлеген сөзі. Бұл сөзінде Рейган Кеңес Одағын "зұлымдық империясы" және "қазіргі заманғы әлемдегі зұлымдықтың ошағы" деп атады. Рейган АҚШ пен Кеңес Одағының "суық соғысқа" және екі ел арасындағы ядролық қарулану жарысына теңдей жауапты екендігі пікірін қабылдамай, керісінше, бұл қақтығысты жақсылық пен жамандық арасындағы күрес деп мәлімдеді.
Өмірбаян
Рейганның сол кездегі бас баяндама жазушысы Энтони Р. Долан Рейган қолдануы үшін "жаман империя" деген тіркесті ойлап тапты. Долан 1982 жылғы маусымда Лондондағы Британдық палатасы алдындағы Рейганның сөйлеу жобасына ұқсас тілді қосты, бірақ рецензенттер бұл тіркесті алып тастады. Долан Рейганның Ұлттық Евангелистер қауымдастығының 41-ші жылдық съезіндегі сөйлеу жобасына "жаман империя" деген тіркесті енгізді. Сөйлеу жобасын көрген Ақ үй қызметкерлері, оның ішінде Дэвид Герген, "жаман империя" бөлігін бірнеше рет жойды; ақырында сөйлеу "жаман империя" бөлігі қосылған күйі Рейганға жетті, қызметкерлер бұл оқиғаның маңызды болмайтынын және назар аудармайтынын болжады. Рейган жобаны өзі қарап, өңдегенде, ішкі саясатқа қатысты мәліметтерді кеңейтті. Рейган "жаман империя" тіркесін қалдырып, жобаның күшті антикоммунистік сипатын едәуір өзгертпеді.
Сөйлеу
Рейган 1983 жылғы 8 наурызда Флорида штатының Орландо қаласындағы «Шератон Твин Тауэрс» қонақ үйінің «Citrus Crown» балл залында өткен Евангелистер ұлттық қауымдастығының 41-ші жылдық конгресінде сөз сөйледі. Бұл сөзінде ол алғаш рет Кеңес Одағына қатысты «жамандық империясы» терминін қолданды. Осы сөзі «Жамандық империясы» сөзі ретінде танылды. Рейган сол сөздерінде былай деді:
Иә, олардың құтқарылуы үшін сол тоталитарлық қараңғылықта өмір сүріп жатқандардың барлығына дұға етейік, олар Құдайды танудың қуанышын табады деп дұға етейік. Бірақ олар оны таба алмайынша, мемлекеттің жоғарылығын уағыздап, жеке адамға қатысты оның құдайша билігін жариялап, жер бетіндегі барлық халықтарды бағындыруды болжаса, олар қазіргі әлемдегі зұлымдықтың ошағы екенін білейік. Сондықтан, ядролық қаруды тоқтату туралы ұсыныстарды талқылағанда, мақтанға салыну қаупінен сақтануға шақырамын – бәрінен жоғары тұрып, екі тарапты да теңдей кінәлі деп жариялауға, тарих фактілерін және жаман империяның агрессивті ниеттерін елемеуге, қару қарулану жарысын алып-қашқандықтан туған алып жаңсақ түсінік деп қарап, осылайша дұрыс пен бұрыстың, жақсы мен жаманның арасындағы күрестен шығып қалуға болмайды. Көрермендер Рейганның сөзін ықыласпен қарсы алды. «Жамандық империясы» сөзінде, ішкі мәселелерге де тоқталған Рейган, Кеңес Одағы Шығыс Еуропада жаңа ядролық қаруланған ракеталарды орналастырған жауап ретінде НАТО-ның ядролық қаруланған орташа қашықтықтағы баллистикалық ракеталарын Батыс Еуропаға орналастыру қажеттігін айтты. Ақырында, НАТО ракеталары орнатылып, 1985 жылғы 11 наурызда Рейганның сөзінен екі жыл үш күн өткен соң билікке келген Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачевпен қару-жарақ тақырыбында келіссөздер жүргізу кезінде сауда құралы ретінде пайдаланылды. 1987 жылғы Вашингтон саммитінде Рейган мен Горбачев ядролық қаруды тоқтатудан да әрі жүруге келісті. Олар ядролық қару-жарақтарды азайтуға келісіп, Орташа қашықтықтағы ядролық күштер туралы шартқа қол қойды. Орташа және қысқа қашықтықтағы ядролық ракеталар жойылды. Тарихшы Джон Льюис Гаддис бұл сөзді «Рейганның детенттің басты қателігі деп есептегенін көрсетуге бағытталған риторикалық шабуылдың аяқталуы» деп атады: Кеңес Одағының геосаяси, идеологиялық, экономикалық және моральдық заңдылыққа ие болды деген идея» және бұл «сол кездегі кеңес басшылығын мазалаған алакөздікті одан әрі қоздыру үшін ең тиімді жол болды» деп мәлімдеді.
So, in your discussions of the nuclear freeze proposals, I urge you to beware the temptation of pride—the temptation of blithely declaring yourselves above it all and label both sides equally at fault, to ignore the facts of history and the aggressive impulses of an evil empire, to simply call the arms race a giant misunderstanding and thereby remove yourself from the struggle between right and wrong and good and evil. The audience applauded Reagan's speech. In the "Evil Empire" speech, which also dealt with domestic issues, Reagan made the case for deploying NATO nuclear armed intermediate range ballistic missiles in Western Europe as a response to the Soviets installing new nuclear armed missiles in Eastern Europe. Eventually, the NATO missiles were set up and used as bargaining chips in arms talks with Soviet leader Mikhail Gorbachev, who took office two years and three days after Reagan's speech, on 11 March 1985. At the Washington Summit in 1987, Reagan and Gorbachev agreed to go further than a nuclear freeze. In an Atomic Age first, they signed the Intermediate Range Nuclear Forces Treaty, agreeing to reduce nuclear arsenals. Intermediate and shorter range nuclear missiles were eliminated. Historian John Lewis Gaddis called the speech the "complet[ion of] a rhetorical offensive designed to expose what Reagan saw as the central error of détente: the idea that the Soviet Union had earned geopolitical, ideological, economic, and moral legitimacy" and argued that it "could not have been better calculated to feed the anxieties" afflicting Soviet leadership at the time.
Әлемдік реакция және оның салдары
1984 жылғы президенттік дебатта Рейган бұл сөз тіркесін қайталап: "Мен бірнеше рет Совет Одағы туралы өз пікірімді айттым, мен айтқан сөздерімнен ешқайсысын қайтарып алмаймын, мен олардың жасаған көптеген істері біздің моральдық ұстанымдарымыз бойынша жамандық деп санаймын" деді. 1987 жылы американдық консерватор Майкл Джонс Рейганға қосылып, "Біз бүгін Совет Коммунизмімен бетпе-бет келгеніміз – шын мәнінде зұлымдық империясы" деп айтып, совет қылмыстарының тізімін жасады. Кеңес Одағы өз тарапынан АҚШ-ты бүкіл әлемге үстемдік етуге ұмтылған империалистік супердержава деп айыптады және Кеңес Одағы оған қарсы "адамзат атынан" күресіп жатыр деді. Мәскеуде ТАСС мемлекеттік ақпарат агенттігі "зұлымдық империясы" деген сөздер Рейган әкімшілігінің "тек қана қақтығыс пен соғысқұмарлық, ақылдан безген антикоммунизм тұрғысынан ғана ойлай алатынын" көрсеткенін мәлімдеді. 1988 жылдың мамыр-маусым айларында, "зұлымдық империясы" терминін қолданғанынан кейін бес жылдан астам уақыт өткен соң, Рейган Мәскеуде Кеңес Одағының жаңа реформатор Бас хатшысы Михаил Горбачевты қабылдады. Журналисттің Рейганға Кеңес Одағын әлі де зұлымдық империясы деп есептейтіні туралы сұрағына ол енді солай ойламайтынын және ол терминді қолданған кезде "басқа уақыт, басқа дәуір" болғанын айтты. Бұл термин АҚШ-тың ішкі саясатына қатысты да қолданылды. Американдық консерватор журналист Пэт Бьюкенен Ресей президенті Владимир Путиннің Обама әкімшілігі тұсындағы АҚШ 21-ғасырда осы атаққа лайық екенін айтқанын, сондай-ақ Путиннің американдықтардың аборт және бір жынысты некеге (КСРО-да қылмыс деп танылған) қатысты көзқарастары, порнография, еркіндіксіздік және Голливудтың жалпы құндылықтары үшін осылай айтуға негізі бар екенін мәлімдеді. Бьюкенен 1985 жылдан 1987 жылға дейін президент Рейганның Ақ үй коммуникациялар директоры болып қызмет етті. Г. Томас Гуднайттың сөзіне сүйенсек, "зұлымдық империясы" сөзі, "Нөлдік опция" және "Жұлдызды соғыс" сөздерімен бірге, "Қышқы соғыстың" риторикалық бөлігі болды және ядролық соғыс туралы халықтың түсінігін өзгертіп, жаңаша қалыптастырды. Бұл сөйлеуде Рейган ядролық соғысты "жақсылық пен жамандық арасындағы ежелгі күрес" жалғасы ретінде бейнеледі. Совет Одағын "зұлымдық империясы" деп сипаттау арқылы, оны иррационалды және сенімсіз деп көрсетіп, сөйлеу бейбітшілік ұсыныстарын қабылдамауды негіздеді.