Кіріспе

Швециядағы Ураниборг астрономиялық обсерваториясы – даниялық астроном Тихо Браге салған және басқарған астрономиялық обсерватория және алхимия зертханасы. Бұл қазіргі Еуропадағы алғашқы арнайы салынған обсерватория және негізгі құралы ретінде телескопсыз салынған соңғы обсерватория болды. Ураниборг шамамен 1576 – шамамен 1580 жылдары, сол кезде Данияның бөлігі болған Зеландия мен Сканния арасындағы Эресун теңізіндегі Вен аралында салынды. Ол жанындағы жер асты құрылысы Стернеборгпен (Stjärneborg) кеңейтілді. Браге сондай-ақ көптеген жоғары дәлдік аспаптарды өңдеп, ойлап тапты, оларды обсерваториядағы зерттеулерін жүргізу үшін пайдаланды. Тихо және оның көмекшілері астрономия, алхимия және метеорология салаларында зерттеулер жүргізді. Браге 1597 жылы Дания королі IV Кристианның құрметін жойғаннан кейін Ураниборг пен Стернеборгты тастап кетті; Браге елден кетіп қалды, ал мекеме 1601 жылы оның қайтысынан кейін қиратылды. Кейін Вен Швецияға өтті, ал Копенгагендегі Дөңгелек мұнара (Rundetårn) 1642 жылы Ураниборгтың астрономиялық функцияларын алмастыру үшін ашылды. Ураниборг аумағын қалпына келтіру жұмыстары 1985 жылы басталды.

Тарих

Ғимарат астрономияның музасы Ураниаға арналған, оны Ураниборг, "Уранианың қамалы" деп атады. Бұл заманауи Еуропадағы алғашқы арнайы салынған обсерватория және негізгі құралы ретінде телескопсыз салынған соңғы обсерватория болды. Іргетасы 1576 жылдың 8 тамызында қаланды. Құмтас және әк тастан жасалған кірпіштен салынған ғимарат 1576 жылдан 1580 жылға дейін салынды. Фламандтық Ренессанс стилінде салынған ғимараттың құрылысын даниялық сәулетші Ханс ван Эмден және мүсінші Йохан Грегор ван дер Шардт қадағалады. Ураниборгтың негізгі ғимараты шаршы тәрізді, бір қары 15 метрдей, көбінесе қызыл кірпіштен салынған. Негізгі ғимараттың солтүстік және оңтүстік жағында орналасқан екі жартылай дөңгелек мұнара ғимаратқа жалпы тікбұрышты пішін берді. Басты қабатта төрт бөлме болды, олардың бірінде Браге мен оның отбасы, ал қалған үшеуінде қонақ астрономдар тұрды. Бұл қабатта мұнаралар негізгі астрономиялық құралдарды орналастырды, оларға ғимараттың сыртынан немесе осы қабаттағы есіктерден кіруге болады. Ағаш тіреулерге тірелген балкондарда ғимараттан сәл алыста орналасқан қосымша құралдар орналастырылып, оларға кеңірек көру бұрышы берілді. Үшінші қабатта студенттерге арналған сегіз кішкентай бөлмеге бөлінген шатыр болды. Шатырлардың тек қана шатырлары осы деңгейге жетті, бірақ ғимараттың ортасындағы шатырдан жоғарырақ бір қосымша мұнара салынған, ол жесірлердің серуендеуіне ұқсас, 3-ші қабаттан спиральді баспалдақ арқылы қол жетімді болды. Ураниборгта сонымен қатар үлкен жертөле болды. Оның бір жағында алхимиялық зертхана, екінші жағында азық-түлік, тұз және отын сақтау орны орналасқан. Ураниборгта тәртіпсіздікке ұшыраған тұрғындар мен қонақтарды ұстау үшін кішкентай түрме бөлмесі де болды. Обсерваторияның солтүстік-оңтүстік қабырғасына бекітілген үлкен қабырғалық квадрант болды, ол меридианнан өтетін кезде жұлдыздардың биіктігін өлшеуге арналған. Бұл, обсерваторияның көптеген басқа құралдарымен бірге, Брагедің 1598 жылғы "Астрономияны жаңарудың механикасы" кітабында суреттелген және егжей-тегжейлі сипатталған. Ураниборгты қоршау үшін 75 метрлік және 5,5 метрлік биіктіктегі үлкен қабырға жоспарланған, бірақ ешқашан салынбады; оның орнына биік топырақ үйіндісі салынды. Бұл үйінді қазіргі заманға дейін сақталған, обсерваторияның жалғыз қалдығы болып табылады. Ураниборг үйінді қабырғалары мен ғимараттың арасында кең партерлі бақпен дәл ортада орналасқан. Бақтардың сәндік болуына қоса, олар Брагедің дәрілік химиялық тәжірибелеріне арналған шөптерді де ұсынды. Бақтар қазіргі уақытта қайта құрылуда, оларда жергілікті жерден табылған немесе Браге жазбаларында анықталған тұқымдар пайдаланылуда. Тихо қақпалардағы баспахана мен арал түрмесін біріктірді. 1590 жылы Шотландия королі Джеймс VI құрылысшыларға және қағаз және жүгері зауыттары жұмысшыларына алтын монеталар берді. Ураниборгтың құрылысы ерекше құбылыс болды, өйткені ол тарихтың қызықты кезеңінде орын алды. Бұл телескоп пайда болғанға дейін салынған соңғы обсерваториялардың бірі ғана емес, сонымен қатар зерттеу мақсатында мемлекеттік ұйым толық қаржыландыратын алғашқы обсерваториялардың бірі болды. Фредерик II-нің мұрагері Данияның Кристиан IV-інен қаржылай қолдау таппай қалғаннан кейін, Браге 1597 жылы Веннен кетіп қалды. Жаңа патша Брагеге жақсы қарамады, сондықтан ол өзінің танымалдығын жоғалтып, соттың қаржысын жоғалтып алғандықтан, екі астрологиялық орын да Браге қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай жойылды. 1950 жылдары Стернборд археологиялық қазбалардың нысаны болды, нәтижесінде обсерватория қалпына келтірілді. Қазір Стернборда мультимедиалық шоу өткізіледі.

Зерттеу

Ураниборг астрономия, метеорология, астрология және алхимияны зерттеу орыны болды. Ураниборгтың өмірінде Тихо Брагеге отыздан астам түрлі көмекші болды, сондай-ақ көптеген басқа зерттеушілер мен патшалық тұлғалар сапарлады; Мартин Зейлер, Николаус Реймерс, Эрик Ланге және Давид Вундерер белгілі қонақтардың арасында болды. Браге деректері ең жақсы жағдайда бір доға минутына дейін дәлдікке ие болды, бұл бұрын қол жетімді болғанмен салыстырғанда он есе жақсарды. 1577 жылғы кометаның қозғалысын бақылағанда, Браге Птолемей және Коперник жүйелеріндегі жұлдыздардың орналасуындағы қателіктерді байқады. Содан бері Браге жақсы аспан картасын жасауға ұмтылды. Математика мен Ураниборгтағы бақылауларды пайдалана отырып, Тихо Браге 1588 жылы аспан түнінің алғашқы моделін – Тихониялық жүйені жариялады. Браге жүйесінде Жер ортада тұрақты, Ай мен Күн оны айналып өтеді, ал Меркурий, Венера, Марс, Юпитер және Сатурн Күнді айналып өтеді, сондай-ақ жұлдыздар айналатын сыртқы шеңбер бар. Пол Виттих 1580 жылы бірнеше ай бойы Ураниборгқа сапар шегіп, Тихониялық жүйені құруға Брагеге көмектесті. Браге сондай-ақ Дания королі Фредерик II үшін метеорологияны зерттеді, бірақ жарияланымдарда өзінің атын көрсетпеді. Браге Ураниборгтағы зерттеулердің мақсаты астрологияны эмпириялық ғылымға айналдырып, оны "қателіктер мен шарлатандықтан" тазалау болды. Браге мен оның көмекшілерінің аспан картографиясы бойынша жинаған жұмыстары (жұлдыздар каталогының баспа нұсқасы) 1627 жылға дейін оның бұрынғы көмекшісі және әріптес астрономы Йоханнес Кеплер тарапынан жарияланбады. Кеплер Браге көрсеткен кестелерді жариялағанмен, ол Күнді ғаламның орталығы ретінде орналастырған Коперник космологиялық моделін қолдауға тырысты. Сонымен қатар, Кеплер өзінің жарияланымдарында Аристотельдік ғарыш жүйесінің артефактісі – толық дөңгелек орбиталардың ескірген түсінігін алмастыру үшін эллипстік орбиталар туралы ұғымды қалыптастырды. Пикард атмосфералық сынуды зерттеу үшін Ураниборгқа да келді, яғни атмосфераның жарықты бұруын. Стернбургті Ураниборгтың астындағы Тихоның химиялық зертханасымен байланыстыру жұмыстары басталды, бірақ туннель аяқталған жоқ. Тихо Браге өз заманының инновациялық астрономы болды. Ураниборг обсерваториясында ол жаңаша бақылау әдістерін қолданды және оқулардың дәлдігін арттыру үшін жаңа құралдар жасады. Браге ғалам туралы нақты деректер жинау мақсатымен, аспан денелерінің орналасуы туралы теорияларын және Жер Күн мен Айдың орталығы, ал Күн басқа планеталардың орталығы болатын геогелиоцентрлік (Тихониялық) Күн жүйесінің моделін дәлелдеу үшін көптеген құралдар жасады. Ол құралдарын үлкейтті; 1576 жылы жасалған мыс азимуттық квадрант сақталған құралдардың бірі. Бұрынғы үлгілердегідей ағаштан емес, металл мен таспен жаңасын жасады, бұл оның тұрақтылығын арттырып, өлшеулердің дәлдігін жақсартты. Азимуттық квадрант 1577 жылғы Ұлы кометаның 48,8 секундтық доғалық дәлдікпен бақылауына арналған. Ол сондай-ақ секстанттар мен армилярлық сфералар сияқты басқа да құралдармен бірге өте жетілдірілген линзалар мен оптикалық жабдықтарды қолданды. Өзінің есептеулерінің дәлдігін арттыру үшін ол арнайы жасалған құралдарымен зодиактық координаттар жүйесінің орнына экваторлық координаттар жүйесін қолданды. 1580 жылы Браге өзінің байқаған жұлдыздар мен планеталарын тіркеу үшін мыс қабаттарымен қапталған, қуыс ағаш сферасы – Ұлы глобусты жасады. 1595 жылға қарай глобусқа 1000-нан астам жұлдыз жазылған. Олардың 777-сі Браге Ураниборгте болған уақыттың көп бөлігінде, ал соңғы 223-і ол кетіп бара жатқанда орналастырылған. Ол және оның көмекшілері планеталардың қозғалысын 20 жыл бойы бақылады. 1582 жылы Браге үшбұрышты секстантты жасады. Бұл құрылғының диаметрі 3,2 метрге жуық болды және кіші нұсқалар сияқты жылжымалы емес, бір жерге бекітілді. Ғалымдар кейіннен Браге сол дәуірде кең таралған сыну кестелеріндегі қателіктерге байланысты мағыналы қорытындыға келе алмағанын анықтаса да, Ұлы Экваторлық Армилярдың басқа құралдарымен бірге жасаған өлшеулері оның нәтижелері мен есептеулерінде бұрын-соңды болмаған дәлдікке әкелді. Қайтадан табылғаннан кейін көп ұзамай бастапқы сарайдың сыртқы қабырғалары қайта құрылды. 1980 жылдары Ураниборгтың алғашқы орнын қайта құруды бастау туралы ұсыныс жасалды. Қоршаған бақтарды қалпына келтіру 1985 жылы 16 ғасырдағы бақты қайта отырғызу мақсатымен басталды. Өсімдіктің түрін және орналасқан жерін анықтау үшін шведтік Ауыл шаруашылығы ғылымдары университеті және Ландскрона мәдениет департаменті өсімдік материалдарының археологиялық зерттеулерін жүргізді. Кейін 1992 жылы, қоршаудың шамамен бір төртінші бөлігін қайта құру жоспары жасалды. Бұл қайта құру жоспарына 1580 және 1590 жылдардағы құрылымдар, өсімдік материалдары және сатып алынған формалар туралы ағымдағы жұмыстардың егжей-тегжейлі сипаттамасы кірді. Жаңа орынға енгізілген Браге бағының қалпына келтірілген төртінші бөлігіне өсімдіктер мен шөптер жинақталған және ағаш қоршаумен қоршалған гүлзарлар кіреді. Павильонның ортасында жеміс бағы да орналастырылған. Жаңартылған Ураниборг және Стернборг құрылымдары Тихо Браге мұражайына енгізілді. Мұражай аумағында бұрынғы қағаз фабрикасының қираған қалдықтары мен Тихо Браге заманында сарай зертханасын қуаттандырған көлдің көшірмесіне тоқтаулар бар. Оған Швеция мен Даниядан қайықпен жетуге болады.