Кіріспе

Арналған қасиетті немесе киелі орын

Қасиетті орын (scrinium "кітаптар немесе қағаздар сақтауға арналған қорап немесе сандық"; көне француз тілінде escrin "қорап немесе қобдиша") – белгілі бір құдайға, бабаға, батырға, шейітке, қасиетті тұлғаға, рухқа немесе осы сияқты құрметке лайық саналып, оларға табыну немесе құрмет көрсетілетін киелі мекен. Қасиетті орындарда көбінесе осы тұлғамен байланысты бейнелер, жәдігерлер немесе басқа да нысандар болады. Ант-қилы жасалатын қасиетті орын – құрбандық алаңы деп аталады. Қасиетті орындар христиандық, ислам, индуизм, буддизм, қытай халықтық діні, синтоизм, филиппин халықтық діндері, германдық дін және соғыс ескерткіштері сияқты діни және дінсіз жерлерде кездеседі. Қасиетті орындар шіркеулерде, ғибадатханаларда, зираттарда немесе үйлерде орналасуы мүмкін. Кейбір мәдениеттерде көшпелі қасиетті орындар да бар.

Ғибадатханалар

Көптеген киелі орындар ғибадатханалардың және осы мақсатта арнайы салынған ғимараттардың ішінде орналасқан, мысалы, христиан дінінде шіркеу немесе индуизмде мандир. Мұндай жағдайда киелі орын әдетте ғимараттың орталық нүктесі болып табылады және оған ерекше мән беріледі. Осыған байланысты, сенушілер киелі орындағы құдайды құрметтеу үшін ғимараттың ішінде жиналады. Классикалық ғибадатхана архитектурасында киелі орын селламен бір мағынада болуы мүмкін.

Үйдегі тұрмыстық киелі орындар

Тарихи тұрғыдан алғанда, индуизм, буддизм және римдік католицизм, сондай-ақ неопаганизм сияқты қазіргі діндерде де, киелі орынды үйдің ішінде немесе дүкенде кездестіруге болады. Бұл киелі орын әдетте ресми діннің құдайларына, бабаларға немесе жергілікті үйдің қасиетті санатын қорғайтын құдайға арналған кішкентай құрылым немесе суреттер мен мүсіндерден тұратын жиынтық болып табылады.

Ауладағы киелі орындар

Кішкентай ауладағы киелі орындар көптеген адамдардың бақшаларының түбінде кездеседі, түрлі діндерді ұстанады, соның ішінде тарихи түрде бали индуизмін және христиан дінін. Көптегендері пьедесталда немесе ойыста орналасқан Христос, Құдай ана немесе әулие мүсіндерінен тұрады, ал кейбіреулері төбесі жоқ, әшекейлі құрылыстар болып келеді. Олардың арасында суреттер, мүсіндер және қабырғалар, шатырлар, шыны есіктер мен темір қоршаулар сияқты сәулеттік элементтер де кездеседі. АҚШ-та кейбір христиандардың аулаларында кішкентай киелі орындар бар; олардың кейбіреулері нишаға немесе үңгірге қойылған мүсіннен тұратындықтан, жақтағы алтарьларға ұқсайды. Бұл түр халық арасында "ваннадағы мадонна" деп аталады.

Жол бойындағы ғибадатханалар

Діни суреттер немесе бейнелер, көбінесе кішкентай қоршауда, жол немесе жол бойында, кейде елді мекенде немесе тораптарда орналастырылады.

Діни ғибадатханалар

Көп діндерде киелі орындар кездеседі. Ғибадатханадан өзгеше, киелі орында әдетте белгілі бір қасиетті нәрсе немесе құдай бейнесі орналасады, ол табыну немесе құрметтеу нысаны болып табылады. Киелі орын сондай-ақ, ғибадат етушілердің қолайлылығы үшін емес, ерекше қасиетті деп есептелетін жерді бөліп көрсету үшін де салынуы мүмкін. Сондықтан киелі орындар қажылық жасауды қозғайды.

Христиандық

Христиан дінінің көптеген бағыттарында қасиетті орындар кездеседі, бірақ барлығында емес. Христиандықтың ең ірі деноминациясы – католицизмде, сондай-ақ православиелік христиандық, англикандық және лютерандық діндердің кейбір түрлерінде көптеген қасиетті орындар бар. Рим-католик шіркеуінде жергілікті епархиялық епископ немесе архиепископ жергілікті (архиепархиялық) қасиетті орынды белгілей алады. Қасиетті орынның ұлттық мәртебе алуы үшін елдің епископтар кеңесінің мақұлдауы қажет. Сол сияқты, ол "халықаралық" мәртебеге ие болуы үшін Римдегі Ватиканның Киелі Тақтың мақұлдауы қажет. Рим-католик шіркеуінің 1983 жылғы "Канондық құқық кодексінің" 1230 және 1231-тарауларында былай делінген: "Қасиетті орын дегеніміз – жергілікті рухани басшының рұқсатымен, ерекше құлшылық ету үшін, паломниктік сапарларға жиі келетін шіркеу немесе басқа да қасиетті жер. Қасиетті орынды ұлттық деп тану үшін епископтар кеңесінің мақұлдауы қажет. Оны халықаралық деп тану үшін Киелі Тақтың мақұлдауы қажет". Католиктердің күнделікті тілінде "қасиетті орын" термині шіркеулердегі, әсіресе үлкендердегі нишалар мен ойыстарды білдіреді, онда па congregantтар жеке дұға оқиды. Бұрын оларды құлшылық алтарьлары деп те атаған, себебі Екінші Ватикан соборынан бұрын оларда кішкентай жақын орналасқан алтарьлар немесе қосымша алтарьлар болған. Қасиетті орындар әрқашан Иса Мәсіхтің, Исаның анасы Мәриямның немесе әулиелердің бейнесіне (мысалы, мүсін, картина, қабырғадағы сурет немесе мозаика) негізделген, және олардың артында рередос орналасуы мүмкін. Бүгінде оларда міндетті түрде діни рәсімдер өткізілмейді. Олар тек дұғаларды оқуға көмектесу үшін немесе назар аудару үшін қолданылады. Па congregantтар да осындай мақсатта жақын орналасқан алтарьларды пайдаланған. Жақын орналасқан алтарьлар әсіресе Исаның анасы Мәриямға, оның күйеуі Әзіз Иосифке немесе басқа да әулиелерге арналған. Туған орын да қасиетті орын ретінде қарастырылуы мүмкін, өйткені қасиетті орынның анықтамасы – кез келген қасиетті жер.

Ислам діні

Исламның ең қасиетті құрылысы – Мекке қаласындағы Кааба (Әл-Харам мешітінің ішінде), ежелгі ғибадатхана («Құдай үйі» мағынасында) болғанымен, Хажар әл-Асвад деп аталатын құрметті реліквиді қамтығандықтан және әлемдегі ең ірі қажылық амалы – Хажға байланысты маңызды орын болғандықтан, қасиетті орын ретінде қарастырылуы мүмкін. Мешіттен бірнеше метр қашықтықта Мақам Ибрахим («Ибраһим қадамы») киелі орны да орналасқан, онда ислам дәстүрінде патриарх Ибраһим мен оның ұлы Исмаилдің Каабаны салғандарымен байланысты аяқ іздері сақталған. Мединадағы Ислам пайғамбары Мұхаммедтің (оның қабірлік бөлмесінде оның досы Әбу Бәкір мен жақын серігі Омардың қабірлері де бар) Масжид ан-Набауи («Пайғамбар мешіті») мешітіндегі Жасыл күмбез мұсылмандар арасында өте қадірленетін және қажылық сапарға бару үшін маңызды орын болып табылады.

Сүннит ислам

Ең көне және көрнекті ислам қасиетті орындарының екеуі – Иерусалимдегі Храм тауында салынған Қабырға күмбезі және кішкентай Тізбек күмбезі. Біріншісі еврей ғибадатханасының орнын көрсеткен тастың үстіне салынған және ислам дәстүрі бойынша Мұхаммедтің (с.ғ.с.) көкке самғауының (әл Мирадж) басталу орны болған. Мұсылман әлеміндегі басқа да қасиетті орындарға қарағанда, Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қабірі келушіге береке көзі болып есептеледі. Мұхаммедтің (с.ғ.с.) айтқан сөздерінің бірінде: «Кім менің қабірімді зиярат етсе, менің шапағатым оған жетеді» делінген. Көптеген суннит заң ғалымдары Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қабірін қажылықтан кейін зиярат етуді ұсынысқа лайық деп санайды. Салаф ғалымдары Ахмад ибн Ханбал (241 ж.қ.), Исхақ ибн Рахвайх (238 ж.қ.), Абдулла ибн Мубарак (189 ж.қ.) және Имам Шафии (204 ж.қ.) Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қабіріне зиярат жасауға рұқсат берген. Хадис ғалымы Қади Айяд (554 ж.қ.) Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қабірін зиярат етудің «мұсылмандардың барлықтары келісетін Суннасы, жақсы және ізгі амал» екенін айтқан. Ибн Хажар әл-Асқалани (852 ж.қ.) Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қабірін зиярат етудің «Аллаға жақындастыратын ең жақсы амалдардың бірі және ең құрметті игіліктердің бірі» екенін нақты айтқан. Сондай-ақ, Ибн Қудама (620 ж.қ.) Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қабірін зиярат етуді ұсынысқа лайық деп санаған және Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қабірінде тікелей шапағат тілеуді де дұрыс көрген. Басқа мұсылман дін ғалымдарының қабірлері де құрметке ие. Суннизмнің негізгі заңгерлерінің бірі Ахмад ибн Ханбалдың ұлы, өзінің әкесінен гөрі бір ізгі адамның кесенесіне жақын жерленгенді ұнатқанын айтқан. Мұсылман әлемінің кейбір аймақтарында қабірлердің мавзолейлері діни тұлғалардың қабірлерін зиярат ету орындары (Мазар/Мақбара) ретінде қарастырылса, басқаларында (мысалы, Үнді субконтинентінде) олар толыққанды қасиетті орындар (Дарга) ретінде қарастырылады.

Салафи және уахаби топтарының қабірлердегі ғибадатханаларға қарсылығы

Қазіргі заманғы көптеген ислам реформаторлары қабір зияраттарын салуға (және кейде оларды зиярат етуге) қарсы шығады, оны нағыз исламнан бұрылыс деп есептейді. Бұл әсіресе ваххаби және салафи қозғалыстарының жақтастарына қатысты, олар қабір үстіне салынған құлшылық орындары сән-салтанатқа/көп құдайлылыққа (ширк) шақырады және Алладан өзгеге (өлгендерге) құлшылық ету қаупі бар деп санайды. Сонымен қатар, ол қабірлерді тегістеуді (тасвият әл-қүбур) бұйырды, бұл туралы ғалым Имам әш-Шафии қолдады. Ваххаби қозғалысына ортағасырлық ханбали теологы Ибн Таймияның еңбектері зор әсер етті, оны олар көптеген мәселелер бойынша соңғы шешім шығарушы деп санады. Осы мәселелердің бірі Мұхаммедтің (с.ғ.с.) қабірін зиярат ету туралы пікір болды. Ибн Таймияның айтуынша, қабірге баруға шақыратын барлық хадистер өтірік (мауду’), алты негізгі хадис жинағында немесе Муснад Ахмад ибн Ханбал кітабында кездеспейді және тәухид әл-улухияны бұзады. Ибн Таймияның бұл көзқарасын кейбір басты суннит ғалымдары оның өмірінде де, қайтысынан кейін де қабылдамады. Шафии хадис шебері Ибн Хажар әл-Асқалани: «Бұл Ибн Таймияға қатысты ең жаман пікірлердің бірі», – деді. Ханафи хадис ғалымы Әли әл-Қари: «Ханбалилер арасында Ибн Таймия Пайғамбарға (с.ғ.с.) сапар шегуге тыйым салғанда шектен шықты», – деді. Қасталлани: «Шейх Тақи әд-Дин Ибн Таймияның Пайғамбарға (с.ғ.с.) сапар шегуге тыйым салу және оның ізгі амал еместігі туралы қорқынышты және ерекше мәлімдемелері бар», – деді.

Шииттер

Шииттер тарихында маңызды болған түрлі діни тұлғаларға арналған бірнеше мазарларға ие, сондай-ақ шиит діни тұлғаларына арналған бірнеше әсем ғибадатханалар (Маркад/Макам) бар, ең әйгілілері Иракта (мысалы, Кербала, Наджаф, Самара қалаларында) және Иранда (мысалы, Ком және Машад қалаларында) орналасқан. Шиит ғибадатханаларының нақты мысалдары – Аль-Аскари және Имам Хусейн ғибадатханалары. Тағы да бірнеше шиит ғибадатханалары Ауғанстандағы Мазар-и-Шариф ("Құрметті Мавзолей") және Ирандағы Машхад (аль-Рида) ("Әли әл-Риданың шейіт болған жері") қалаларында табылады. Тегерандағы Рухолла Хомейни кесенесінде 1978-1979 жылдардағы Иран революциясының көшбасшысы Рухолла Хомейни, оның әйелі және бірнеше жақын туыстарының қабірлері орналасқан.

Суфизм

Суфизмде кең таралған дәстүрлердің бірі – әулиелердің, белгілі ғалымдардың және ізгі адамдардың қабірлеріне барып, қажылық жасау. Бұл әсіресе Үндістан субконтинентінде жиі кездесетін практика, онда Саид Әли Хамадани (Кулоб, Тәжікстан), Афак Хожа (Кашгар маңы, Қытай), Лал Шахбаз Каландар (Синд), Әли Худжвири (Лахор, Пәкістан), Бахауддин Закария (Мултан, Пәкістан), Моинуддин Чишти (Аджмер, Үндістан), Низамуддин Аулия (Дели, Үндістан) және Шах Джалал (Силхет, Бангладеш) сияқты әулиелердің танымал қабірлері бар. Сондай-ақ, Марокконың Фес қаласындағы Зауия Мулай Идрисс II діндарлардың жиі баратын орны болып табылады. Малидегі Тимбукту маңындағы аймақта да көптеген тарихи суфи ғибадатханалары бар, олардың кейбіреулері соңғы жылдары ислами радикалдар тарапынан қиратылып, бірақ көптегендері қайта жаңартылды. Әулиенің қабірі – зор құрметке ие орын, онда нығметтер немесе баракалар қайтыс болған қасиетті кісіге жеткізіле береді және суфи нанымы бойынша (кейбірлердің пікірінше) келушілер мен қажыларға пайда әкеледі деп есептеледі. Суфи ақсақалдарына құрмет көрсету мақсатында патшалар мен ақсүйектер қабірлерді сақтау және архитектуралық жағынан жаңарту үшін үлкен сыйлықтар немесе уақфтар берген. Уақыт өте келе, осы сыйлықтар, рәсімдер және жыл сайынғы еске алу шаралары қабылданған нормалардың күрделі жүйесін құрады. Суфи практикасының осы түрлері белгілі күндерде рухани және діни дәстүрлердің аурасын қалыптастырды. Көптеген консерваторлар немесе ислами пуристер бұл қабір зияратын, әсіресе құрметті әулиелерден нығмет күтуді айыптайды.

Бахаи діні

Бахаи дінінің ең белгілі екі қасиетті орны Баб пен Бахаулла – Бахаи дінінің екі орталық тұлғасының дене қалдықтарына соңғы тыныс алатын жерлер қызмет етеді. Олар Бахаилердің қажырлы саяхатының басты орталықтары болып табылады:
Баб қасиетті орны Израильдің Хайфа қаласында. Бахаулла қасиетті орны Израильдің Акра қаласында. Тағы да бірнеше орындар Бахаи қасиетті орындары деп белгіленген, олардың ең танымалсы – Уильям Сазерленд Максвелл мен Мей Максвеллдің Канаданың Квебек провинциясындағы Монреаль қаласындағы үйі.

Буддизм

Буддизмде "ғибадатхана" – Буддаға немесе бодхисаттваларға, немесе араханттарға құрмет көрсетілетін орын. Монахтар, монахтар және қара халық осы қадірлі бейнелерге осы ғибадатханаларда тағзым етеді, сондай-ақ ғибадатханалардың алдында медитация жасайды. Әдетте, буддалық ғибадатханаларда Гаутама Будданың мүсіні немесе (Буддизмнің Махаяна және Ваджраяна ағымдарында) түрлі Буддалардың немесе бодхисаттвалардың бірі болады. Оларда сондай-ақ шамдар, гүлдер, тазартылған су, тағам және құрбандықтар сияқты хош иісті заттар да жиі кездеседі. Көптеген ғибадатханаларда қасиетті реликвиялар да бар, мысалы, Шри-Ланкадағы ғибадатханада сақталған Будданың қасиетті тісі. Буддизмдегі белгілі бір жерлердегі ғибадатханалар, әсіресе өткен Буддалар мен ағартылған монахтардың реликвияларын қамтитын жерлер, көбінесе ступа немесе цетия деп аталатын дәстүрлі нысанда салынған.

Филиппиндік халықтық діндер

Көне филиппиндіктер мен филиппиндіктердің дәстүрлі филиппин халықтық діндерін сақтауға тырысатындарының көпшілігінде, шетелдік мәдениеттерге таныс мағынадағы ғибадат етудің "ғибадатханалары" болған емес. Дегенмен, олардың қасиетті құлсалары бар, олар "рухтар үйі" деп те аталады. Бұл құлсалар түрлі этникалық топтарға байланысты әртүрлі жергілікті аталымдармен белгілі болған. Оларды таотао мен ата-бабалардың табыттарын сақтау үшін де пайдалануға болады. Биколандар арасында таотао мог деп аталатын қасиетті үңгірлерде сақталған. Белгілі бір рәсімдер кезінде анитолар қасиетті орындардың жанында уақытша тұрғызылған құрбандық орындары арқылы құрметтеледі. Бұл орындар висай тілінде латанган немесе лантаян, ал тагалог тілінде дамбана немесе ламбана деп аталды. Бұл бамбук немесе ратаннан жасалған құрбандық орындары Филиппиннің көп бөлігінде бір-біріне ұқсас. Олар төбесі ашық, кішкентай платформалар немесе ұшында тілінген тік бағаналар (тики шамшарына ұқсас) түрінде болды. Оларға құрбандықтар үшін жартылай кокос қабықтары, металл табақтар немесе мартабан құмыралары қойылған. Кейде таотао да осы платформаларға орналастырылуы мүмкін.

Индуизм

Хиндуизм дінінде ғибадатхана – құдайлар мен құдайыларға табыну орыны. Ғибадатханалар әдетте түрлі формадағы индуист ғибадатханаларының ішінде орналасқан. Көптеген индуист отбасыларында сондай-ақ үй ішіндегі ғибадатхана да болады. Мысалы, Стивен Хьюлердің индуист үйлеріне жасаған сапарлары туралы естеліктерінде, үйдің бір бөлігі үй ғибадатханасына арналғандығы айтылады. Мұнда құдайдың мүсіні қойылып, ғибадатханаға барудың орнына дұғалар тіленіп, құрбан шалынған. Пинчманның мәліметінше, тамил индуистерінің үйлерінде асүй ішіндегі ғибадатхана жиі кездеседі. Егер отбасы жағдайы жақсы болса, үй ішіндегі киелі орынды бөлек бөлмеде де орналастыра береді.

Даоизм

Даоизмдегі ғибадатхана мен киелі орын арасындағы шекара толыққанды анықталмаған; киелі орындар көбінесе үлкен Дао ғибадатханаларының кіші нұсқалары болып табылады, немесе үйдегі тыныш ортаға инь-янг белгісі орналастырылған шағын кеңістіктер. Даоистер басқа азиялық діндерге қарағанда ресми қатысуға аз мән береді, бірақ рәсімдік құлшылықты қамтиды; Даоизмдегі ресми ғибадатханалар мен құлшылық құрылыстары буддизмнің ықпалымен пайда болды. Даоистік киелі орындарда көбінесе толыққанды ғибадатханалардағы сияқты ерекшеліктер кездеседі, оларға келесілердің кез келгені немесе барлығы кіруі мүмкін: бақтар, ағын су немесе фонтандар, кішкентай жанғыш ошақтар немесе шамдар (түкіртпемен немесе одан тыс), сондай-ақ «Дао Дэ Цзин», «Чжуанцзы» немесе Лао-цзы, Чжуан-цзы және басқа да даоистік даналардың басқа да еңбектерінің көшірмелері.

Конфуцийшілдік

Конфуций дінінің көптеген ғибадатханалары мен киелі орындары қытай тілінде сөйлейтін елдерде кездеседі. Бұл ғибадатханалар Конфуцийді, ұлы даналарды, көрнекті конфуциандық философтарды және Конфуцийдің шәкірттерін құрметтеу үшін салынған. Бұл ғибадатханалар "Конфуций ғибадатханасы" (孔廟) немесе "Әдебиет ғибадатханасы" (文廟) деп аталады. Даостық ғибадатханалардан айырмашылығы, конфуцийшіл ғибадатханаларда Конфуцийдің бейнесі емес, көбінесе тақташалары орнатылады. Бұл ғибадатхана Конфуцийдің өзіне емес, оның ілімдеріне құрмет көрсету мақсатымен салынған деп есептеледі. Ғибадатханалар бақтардан және құрбан шалу үшін үлкен павильоннан тұрады. Конфуцийдің тақташасы немесе кейде оның суреті әдетте басты киелі орында орналастырылады. Конфуций ғибадатханалары Қытайдан тыс, негізінен Жапония, Корея және Вьетнам елдерінде де бар. Тайваньда Тайнань Конфуций ғибадатханасы және Тайбэй Конфуций ғибадатханасы сияқты көптеген конфуцийлік киелі орындар бар, олар үкімет тарапынан жақсы күтіледі. Дегенмен, көптеген даостық ғибадатханаларда Конфуцийге немесе Әдебиет құдайы Вэнь Чан Ди Цзюньге табынуға арналған орын бар.