Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Танганикадағы сәтсіз даму жоспары
Failed development plan in Tanganyika
Танганика жержаңғағы схемасы немесе Шығыс Африка жержаңғағы схемасы – британ үкіметінің Африкадағы Танганикада (қазіргі Танзанияның бөлігі) жержаңғақ өсіруге жасаған сәтсіз әрекеті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін премьер-министр Клемент Аттли басқаратын Лейбористік партия әкімшілігімен басталып, 3 миллион акр (5000 шаршы миль немесе 12 000 км²; Йоркширге шамамен тең аумақ) жерде шұғыл қажетті майлы дақылдар өндіру мақсатында іске қосылды. Бұл жоба Ұлыбританияда маргарин қорын арттыру және Британ империясының шалқая жатқан аймағын дамыту үшін жоспарланған. Қолданылған зор күш-жігерге және 36 миллион фунт стерлинг (2020 жылғы құнымен 1 миллиардтан астам фунт стерлинг) жұмсалған қаражатқа қарамастан, жоба апатты сәтсіздікке ұшырады және 1951 жылы іске аспайтыны анықталған соң тоқтатылды. Жобаның жақтастары, соның ішінде Азық-түлік министрі Джон Стречи, ортаның және жауын-шашынның қолайсыз екені, байланыс жолдарының жеткіліксіздігі және жобаның тым асығыс түрде жүзеге асырылып жатқаны туралы ескертулерді назарға алмады. Басқару, бастапқыда Біріккен Африка компаниясы басқарушы агент ретінде, кейін үкіметтік Шетелдік азық-түлік корпорациясы арқылы жүзеге асырылды, өте нашар болды. Схема колониялық Африканың соңғы кезеңіндегі үкіметтік қабілетсіздік пен сәтсіздіктің символы ретінде кеңінен танылды. 1953 жылы жоспар «жақындағы британдық отаршылдық тарихындағы ең ірі сәтсіздік» деп сипатталды.
The Tanganyika groundnut scheme, or East Africa groundnut scheme, was a failed attempt by the British government to cultivate tracts of its African trust territory Tanganyika (now part of Tanzania) with peanuts. Launched in the aftermath of World War II by the Labour Party administration of prime minister Clement Attlee, the goal was to produce urgently needed oilseeds on a projected 3 million acres (5,000 sq miles, or over 12,000 km2; an area almost as big as Yorkshire) of land, in order to increase margarine supplies in Britain and develop a neglected backwater of the British Empire. Despite an enormous effort and at a cost of £36 million (equivalent to over £1 billion in 2020 value), the project was a disastrous failure and was finally abandoned as unworkable in 1951. The scheme's proponents, including Minister of Food John Strachey, had overlooked warnings that the environment and rainfall were unsuitable, communications were inadequate, and the whole project was being pursued with excessive haste. The management, initially by the United Africa Company as Managing Agent and subsequently by the government run Overseas Food Corporation, was appalling, and the scheme came to be popularly seen as a symbol of government incompetence and failure in late colonial Africa. The scheme was described in 1953 as "the worst fiasco in recent British colonial history."
Өмірбаян
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде Ұлыбритания АҚШ-қа едәуір қарыз болды, Джон Мейнард Кейнс «қаржылық Дюнкерк» деп атаған жағдайға тап болды, ал Атли үкіметі АҚШ-қа қаржылық тәуелділікті азайту үшін империялық аумақтарды дамытуға тырысты. Бұл стратегияның басты бөлігі – колониялық аумақтарда жергілікті тұтынуға және экспортқа арналған азық-түлік өнімдерін өндіруді ұлғайту болды. Үкімет колониялық араласуға қатысты Фабиандық көзқарасқа сүйенді, ол бастапқы шикізат өндірісінде және колониялық халыққа әлеуметтік жеңілдіктер беруде мемлекеттің белсенді рөлін қолдады. Танганьика жобасы Британ империясының «екінші отарлаушылық» бөлігін құрайды, ол экономикалық бақылаумен және технологиялық біліктілікпен сипатталады. 1946 жылы «United Africa Company» компаниясының басшысы Фрэнк Сэмюэл БҰҰ қамқорлығындағы британдық колониясы – Танганьикада көкөніс майын өндіру үшін жер жаңғағын өсіру туралы идея ұсынды. Ұлыбритания Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі рациондау режимін сақтады және тамаққа қолданылатын майлар мен майға, әсіресе маргаринге тапшылық болды. Ол бұл идеяны Азық-түлік министрі Джон Стречиге ұсынды, және 1946 жылғы сәуірде британ үкіметі Танганьикадағы бұрынғы Ауыл шаруашылығы директоры Джон Уэйкфилд басқаратын, қолайлы жерлерді анықтауға бағытталған миссияны мақұлдады. Үш айлық экспедициядан кейін, 1946 жылдың қыркүйегіндегі топтың есебі жобаны үмітпен қабылдады және 1952 жылға қарай 3,21 миллион акр жерге жер жаңғағы егуді ұсынды. Кабинет 1947 жылдың қаңтарында ұсынымдарды бекітті және Танганьикаға персонал мен техниканы тасымалдауға кірісті.
In the period after the Second World War, Britain was in significant debt to the United States, facing what John Maynard Keynes termed a "financial Dunkirk", and the Attlee government sought the development of imperial territories to minimise their financial reliance upon the United States. Increasing the cultivation of food supplies in colonial territories, both for local consumption and export, was a central component of this strategy. The government subscribed to a Fabian view of colonial intervention which encouraged a proactive state role in producing primary materials and extending social benefits to colonial populations. The Tanganyika initiative represents part of a "second colonial occupation" within the British Empire, characterised by economic control and technological expertise. In 1946, Frank Samuel, head of the United Africa Company, came up with an idea to cultivate groundnuts in Tanganyika, a British colonial territory under UN trusteeship, for the production of vegetable oil. Britain remained under World War II rationing and was short of cooking oils and fats, and especially margarine. He presented the idea to John Strachey, the Minister of Food, and in April 1946, the British government authorised a mission to visit suitable sites, led by John Wakefield, former Director of Agriculture in Tanganyika. After a three month mission, the team's report in September 1946 was optimistically favourable to the scheme and recommended the cultivation of 3.21 million acres for groundnuts by 1952. The Cabinet approved the recommendations in January 1947, and began transporting personnel and machinery to Tanganyika.
Өсіру
Алдыңғы топ Додомадан (қазіргі Танзанияның астанасы) алыс емес Конгваға лагерь құрып, аймақты барлап шықты. Олар оны үлкен мөлшердегі саз және жергілікті су тапшылығына қарамастан жер жаңғағы өсіруге қолайлы деп тапты және осы жерде жобаның бас кеңсесін орналастырды. Бірте-бірте бүкіл қала пайда болды, жергілікті тұрғындар оны «Жарты Лондон» деп атады, себебі уақыт өте келе Лондон халқының жартысы сонда қоныстанған сияқты болды. Дегенмен, егін егу үшін жерді тазартатын ауыр техниканы алу қиынға соқты. Соңында жоба жетекшілері Канададан бірнеше жарамды тракторлар мен бульдозерлер тауып, Филиппиндегі АҚШ армиясының қосымша тракторларын сатып алды, бірақ олардың көпшілігі тот басып, қолдануға жарамсыз болып шықты. Бұл техниканы Дар-эс-Салам порты арқылы тасымалдау қажет болды, ол тығырыққа толы еді, сондықтан тек қол жетімді көлік құралы – бу локомотивтері бар жалғыз рельсті теміржол арқылы ішкі аймаққа жеткізілді. Кенеттен Киньяньсунгве өзенінің тасқыны теміржолдың бір бөлігін қиратты, соның салдарынан құрғақ жол ғана көлік құралы ретінде қалды. Бұл 1947 жылдың сәуір айына дейін тазалауға қажетті бульдозерлердің жеткізілуін кешіктірді. Алайда, бұталарды тазалау жоспарланғаннан да қиын болды. Жергілікті жануарлар дүниесінің тудырған қауіп-қатерлерінен (бірнеше рет жұмысшылар ашулы пілдер мен мүйізтұмсықтармен кездесті) басқа, үлкен баобаб ағаштарын алып тастау да қиын болды, себебі олардың бірі жергілікті тайпаның түрмесі болса, екіншісі – ата-бабаларға табыну орны еді, ал көптегендерінің ішінде аралардың ұялары орналасқан. Бірнеше жұмысшы ара шаққаннан ауруханаға түсті. Бірақ ең көп шығын ауыр машиналарға тиді. 1947 жылдың жазының соңында импортталған тракторлардың үштен екісі қолдануға жарамсыз болып қалды. Жер астынан тамырларды қазуға пайдаланылған бульдозер жүздері бірнеше күн ішінде тозып кетті. «Қолдан келгенін істеу» рухында, жоба «Шерман» танктерін сатып алып, олардан броняны алып тастап, алдыңғы жағына бульдозер жүзін орнатты, осылайша «шервиктер» деп аталған машиналар жасалды, бірақ олар да Африканың бұталарына төтеп бере алмады. Соңында орманды Оңтүстік провинциясында екі бульдозердің арасында тартылған ұзын тізбек арадағы барлық ағаштарды жайпақтайтынын, ал үшінші бульдозер тізбекке қарсы тұрған ағаштарды құлатып тастайтынын анықтады. Алайда, Лондоннан кеме тізбегіне арналған алғашқы тапсырысты Лондон менеджерлері әзіл деп есептеп, тоқтатты. 1947 жылдың қыркүйегінде африкалық жұмысшылар үш күнге жалпыұлттық ереуілге қатысты, ал шетелдік қызметкерлер өздері тамақ дайындауға ыңғайсыздық сезінді. Трактор жүргізушілері ретінде жұмысқа орналасқан африкалықтардың саны артып, бастапқы қателіктерден кейін бұл жұмыста біліктілікке ие болды. Ұзақ қиындықтардан кейін «Жер жаңғағы армиясы» алғашқы жаңғақтарды отырғыза алды. Жаңбырлы маусым келгенде, бірнеше шеберханалар мен қоймалар су тасқынымен шайылып кетті. Содан кейін ыстық ауа-райы жердің балшығын қатты қаттырып, жаңғақтарды жинауды қиындатты.
The advance party set up camp at Kongwa, not far from Dodoma (now the capital of Tanzania), and scouted out the area. They deemed it suitable for groundnuts despite the large amount of clay and the local shortage of water, and established the scheme's headquarters there. Gradually a whole town was established, known locally as 'Half London', as half the population of London seemed to wash up there over time. Obtaining the heavy equipment necessary to clear the land for cultivation, however proved difficult. Eventually, the project managers found some suitable tractors and bulldozers from Canada and bought up U. S. Army surplus tractors from the Philippines, though many proved to be too rusted to use. These then had to be transported through the Port of Dar es Salaam, which became hopelessly congested, to the inland site using the only available transport, a single track railway with steam locomotives. A sudden flood of the Kinyansungwe River wiped out part of the rail tracks, leaving a dirt road as the only means of transport. This delayed the arrival of the bulldozers needed for clearing until April 1947. Even then, the bush proved far harder to clear than the planners had expected. Besides the natural hazards of local wildlife (on several occasions workers had to face angry elephants and rhinoceros), they found the large local baobab trees were hard to remove, a task made more difficult by one of them being a local tribal jail, another a site of ancestor worship, and many had bees' nests in their hollow trunks. Several workers were hospitalised with vicious bee stings. But the main casualties were the heavy machines. By the end of the summer of 1947, two thirds of the imported tractors had been rendered unusable. Bulldozer blades that were used to extract ground roots were ruined in a couple of days. In the spirit of 'making do', the scheme bought up surplus Sherman tanks and got the Vickers engineering company to take the armour off and put a bulldozer blade on the front, creating what were known as "shervicks"—but these too proved no match for the African bush. Eventually, in the wooded Southern Province, they discovered that a long chain linked between two bulldozers would flatten all the trees in between, while a third bulldozer was used to overturn any trees that resisted the chain. The first order for a suitable ship's anchor chain from London was, however, cancelled by the managers in London because they thought it was a joke. In September 1947, the African workers joined a nationwide strike for three days; the expatriate staff were less than delighted to have to do their own cooking. A growing number of Africans were then employed as tractor drivers and, after early errors, became skilled at the job. With great difficulty, the Groundnut Army was finally able to plant the first nuts. When the rainy season arrived, some of the workshops and stores were swept away by a flash flood. After that, the hot season baked the ground clay into a hard surface that made harvesting the nuts very difficult.
Желжолдарды сатып алу және салу
1948 жылғы ақпанда Біріккен Африка компаниясы жобаны жаңа құрылған Шетелдік азық-түлік корпорациясына (OFC) тапсырды. Ол жаңа басқарушы, генерал-майор Десмонд Харрисонды нысанға жіберді. Ол жоспардың хаоста екенін анықтады және дереу әскери тәртіп орнатуға тырысты, бұл жұмысшылардың наразылығын тудырды, бірақ кейін шатырына қайтып, өте көп қағазбаспен айналысып, құнның өсуін тоқтатуға тырысты, бірақ нәтижеге жетпеді. Жыл соңында ол ауруға байланысты үйіне қайтарылды. 1949 жылы Конгва аймағында қатты құрғақшылық болды, ол егінді жойды. Екі жылдан кейін бар болғаны 2000 тонна жер жаңғағы жиналды, бұл тұқым ретінде импортталған көлемнен де аз болды, ал күнбағыс өсіруге жасалған әрекет те сәтсіз аяқталды, себебі олар құрғақшылыққа одан да осал болды. Сондықтан жобаның басшылары Танганьиканың батыс және оңтүстік аймақтарындағы құнарлы жерлерге көңіл аударуды бастады, бірақ екеуінің де дамуы өте баяу болды. Оңтүстікте жаңа темір жол ғана емес, Мтвара портын да терең сулы етіп салу қажет болды. Бастапқыда Оңтүстік провинция темір жолы егінді тасымалдау үшін салынды, бірақ тасымалдауға ешнәрсе болған жоқ және кейін бөлшектелді. Бастапқы мақсат – 3 миллион акр еді, бірақ ол 150 000 акрға (607 км²) дейін, содан кейін 50 000 акрға (202 км²) дейін төмендетілді. Ақырында бар болғаны 47 000 акр тазартылды. 1949 жылдың соңында жоба Парламент пен баспасөз тарапынан қызыл сынға ұшырады. Үкімет табандылық танытты, бірақ 1950 жылғы сайлауда және одан да көп 1951 жылғы Ұлыбританияның жалпы сайлауында жеңіліске ұшырады. Осыған дейін, 1951 жылдың қаңтарында жоба тоқтатылды, ал Қаржы министрлігі 36,5 миллион фунт стерлингтің шығынын есепке алып, оны 2020 жылғы шамамен 1 миллиард фунт стерлингке теңеді. Механикаландырылған өндіріс тоқтатылды, ал тазартылған жерлер Африка фермерлеріне берілді, олар темекі, кашу жаңғағы өсіру және мал шаруалығымен айналысып, жақсы нәтижелерге қол жеткізді.
In February 1948, the United Africa Company handed over responsibility for the project to the newly formed Overseas Food Corporation (OFC). It sent a new manager, Major General Desmond Harrison, to the site. He found the scheme in a state of chaos, and immediately tried to instil some military discipline, which did not endear him to the workers, but subsequently retreated to his tent to concentrate on copious paperwork in a vain effort to contain the spiralling costs. Late in the year he was ordered back home on sick leave. In 1949, the Kongwa region was struck by a terrible drought, which decimated the crop. After two years, only 2,000 tons of groundnuts were harvested, less than had been imported as seed, and an attempt to grow sunflowers instead proved futile as they were even more susceptible to drought. The scheme's managers therefore began to focus attention on the more fertile regions in the west and south of Tanganyika, but the development of both was proving painfully slow. In the south, not only was a whole new railway line needed, but a deep water port had to be constructed from scratch at Mtwara. The Southern Province Railway was constructed first in order to transport the crops, but never had any to transport and was later dismantled. The original target of 3 million acres was reduced to 150,000 acres (607 km2) and then to 50,000 acres (202 km2). In the end only 47,000 were ever cleared. By late 1949, the scheme was coming in for robust criticism in Parliament and the press. The government persevered, but suffered for it at the election in 1950 and even more when they lost the 1951 United Kingdom general election. Just before that, in January 1951, they finally cancelled the project, the Treasury writing off a total of £36.5 million—equivalent in 2020 to over £1 billion. Mechanised production was stopped, and the cleared land handed over to African farmers, who did a better job growing tobacco, cashew nuts and herding cattle.
Мәдени сілтемелер
1950 жылғы британдық комедиялық фильм "Өмірдің ең бақытты күндері" Алястер Сим мен Маргарет Рутерфордтың Британ империясының қай шалғай әрі тартымсыз бұрышында олардың әрқайсысы мансаптарын қайта жаңғыртуға тырысуы мүмкін екенін тыныш талқылауымен аяқталады, сонда ол "Танганикада жер жаңғағы өсіретін" ағасы бар екенін айтады.
The 1950 British comedy film, The Happiest Days of Your Life, concludes with Alastair Sim and Margaret Rutherford quietly discussing in which remote and unattractive corner of the British Empire they might best try to pick up the pieces of their respective careers, and with her mentioning having a brother who "grows groundnuts in Tanganyika."