Ролан Уэленски: Солтүстік Родезия саяхатшысы және Федерация премьер-министрі

Кіріспе

Солтүстік Родезия саясаткері (1907–1991)

Сэр Роланд "Рой" Уэленски (туған Рафаэль Уэленски; 20 қаңтар 1907 – 5 желтоқсан 1991) – Солтүстік Родезия саясаткері және Родезия мен Ньясаланд Федерациясының екінші және соңғы премьер-министрі. Оңтүстік Родезияның Солсбери қаласында (қазіргі Хараре, Зимбабве) африканер анасы мен литвалық еврей әкесінен туған ол Солтүстік Родезияға көшіп, кәсіби одақтар қызметіне қатысып, 1938 жылы отарлық заң шығару кеңесіне енді. Ол сол жерде Солтүстік және Оңтүстік Родезияны біріктіруді (соңғысы ақтардың өздігінен басқаруымен, алғашқысы отарлық басқарумен) қолдады. Бұл жоба сәтті болмаса да, ол Родезия мен Ньясаланд Федерациясын құруға қол жеткізді. Бұл мемлекет Британ империясының құрамында болды және ақ азшылықтың басым билігін сақтап, прогрессивті саяси бағытқа ұмтылды, бұл Оңтүстік Африканың апартеидтік жүйесінен өзгеше болды. 1956 жылы Федерацияның премьер-министрі болған Уэленски, британдықтардың қара көпшіліктің билігіне көшуіне қарсылық көрсетті және аумақтардағы саяси себептермен туған зорлық-зомбылықты басу үшін күш қолданды. Федерацияның үш аумағының екеуінде (Солтүстік Родезия және Ньясаланд, қазіргі Замбия және Малави) қара көпшіліктің билігі орнағаннан кейін, 1963 жылы Федерация таратылды. Уэленски Солсбериге қайтып, саясатқа оралып, Родезияның (бұрынғы Оңтүстік Родезия) бір жақты түрде тәуелсіздік жариялауына қарсы тұруға тырысты. 1979 жылы ақтардың азшылық билігінің аяқталуымен және 1980 жылы Роберт Мугабе басшылығымен Родезияның Зимбабве Республикасы ретінде тәуелсіздігі мойындалғаннан кейін, Уэленски Ұлыбританияға көшіп, 1991 жылы Англияда қайтыс болды. Ұлыбритания мен оның империясын шын сүйіп, құрметтеген Уэленски өзін "жартылай еврей, жартылай африканер және 100% британдық" деп сипаттады.

Жастық шақ

Уэленски Оңтүстік Родезияның Солсбери қаласындағы Пайонер көшесінде дүниеге келді. Оның әкесі Майкл Уэленский (шамамен 1843 жылы туған) литвалық еврей тегінен шыққан, Вильно (қазіргі Вильнюс) маңындағы ауылдан болып, Ресейде саудагерлікпен айналысқан және Франко-Прус соғысы кезінде жылқы контрабандашысы болған. Ол алдымен АҚШ-қа эмиграциялап, салон ұстаған, содан кейін Оңтүстік Африкаға қоныс аударды. Оның анасы Лия (Алета Феррейра, шамамен 1865–1918) болды. Рафаэль немесе "Рой" олардың он үшінші баласы еді. Оның ата-анасы "кедей ақтар" үшін пансионат ұстады. Уэленскидің анасы оның он бір жасында қайтыс болды, оны Годфри Хэггинс емдеген, ол кейін Оңтүстік Родезияның премьер-министрі болды. Британдық тегі болмаса да, Уэленски британдықтарға деген ықыласымен ерекшеленді, бұл родезиялықтардың көптегендеріне тән емес еді. Джон Коннелл Уэленскидің "4000 күн" кітабына жазған алғы сөзінде: "Уэленскидің тамырында бір тамшы да британдық қан болмағанмен, ол осы мақтаныш пен адалдықты [Британияға] толыққанды сезінді" деп жазды. Ол кәсіподақ қозғалысына қатысып, Родезия теміржол қызметкерлері одағына қосылды. Теміржолда жұмыс істеген кезінде 19 жасында Оңтүстік Родезияның ауыр салмақтағы бокс чемпионы атанды және 21 жасқа дейін осы атаққа ие болды. Осы уақытта Уэленски өзінің бірінші әйелі Элизабет Хендерсонмен танысты, ол сол кезде Оңтүстік Родезияның Булавайо қаласындағы кафеде жұмыс істеді. Олар екі жылдық танысудан кейін үйленді.

Колониялық саясат

1938 жылғы жалпы сайлауда Уэленский Солтүстік Родезияның Заң шығарушы кеңесіне сайланды. Солтүстік Родезияның губернаторы Уэленскийге Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қарулы күштер қатарына қосылуға рұқсат бермеді және оны адам күші жөніндегі директор етіп тағайындады. 1941 жылы ол өзінің партиясын, Солтүстік Родезияның Еңбек партиясын құрды, мақсаты – жаңа конституция негізінде колонияны Оңтүстік Родезиямен біріктіру болатын. Партия 1941 жылғы сайлауда бақ сынаған бес мандаттың бәрін жеңіп алды. 1945 жылы Заң шығарушы кеңестің ресми емес мүшелерінің жетекшісі Стюарт Гор Браун отставкаға келіп, қара африкалықтардың ақтарға сенімі бітіп қалғанын (бірігу ниетіне байланысты) мәлімдегеннен кейін, Уэленский жетекші болып сайланды. Заң шығарушы кеңестің мүшесі болғанымен, ол толық уақытты жұмыс емес еді, ол Родезия теміржолында локомотив жүргізушісі және кәсіби одақтардың басшысы ретінде жұмысын жалғастырды.

Құрастыру және федерация

Бастапқыда Велленский Родезия және Ньясаленд Федерациясын құруға қатысты. Ол бұрын Солтүстік және Оңтүстік Родезияның Оңтүстік Родезия сияқты конституциямен бірігуін қалаған (ол ақ родезиандарға жауапты үкімет беруге мүмкіндік берді, себебі сайлау құқығының талаптарына сәйкес келетін ақ адамдар көп болса да, қаралардың көпшілігі оған қол жеткізе алмаған, бірақ олардың мұндай мүмкіндікке ие болуына кедергі келтірілмеген). Британ үкіметі бұл идеяны қабылдамағаннан кейін, ол федерация құруға кірісті, және өз пікіріне қарсы, кішкентай Ньясаленд колониясы да қосылды. Оның бірігуге, ал кейіннен федерацияға деген басты ниеті – Родезияның толықтыратын экономикалық артықшылықтарын тиімді пайдалану болды. Ол колониялардың соғыстан кейінгі экономикалық өрлеуден қалып қойғанын сезінді. Осы мақсатта Велленский 1949 жылдың ақпан айында федерация идеясын зерттеу үшін конференция ұйымдастырды. Виктория Фолс қонақ үйінде (родезиялық саяси конференциялардың әдеттегі орны) Солтүстік және Оңтүстік Родезия үкіметтерінің өкілдері қатысты, бірақ жергілікті африкалықтар мен британдық үкімет қатыспады. Бірігуге жасалған әрекеттердің сәтсіз аяқталуына келісілді, себебі британдықтар да, жергілікті африкалықтар да қарсы болды. Велленский ұсынылып отырған федералды конституцияның негізі ретінде Австралия Конституциясын пайдалануды ұсынды және қаралар мен ақтар арасындағы «серіктестік» идеясын қолдады. Алайда, ол «менің көзқарасымша, бұл серіктестікте [ақтар] үстеме серіктестер болады» деп мәлімдеді. Федерацияны ұйымдастырудан басқа, Велленский Солтүстік Родезияда Британдық Оңтүстік Африка компаниясына (БСАК) қарсы маңызды саяси жеңіске жетті, ол аумақтағы минералдық құқықтарды және олармен байланысты роялтилерді бақылады. Африкалық патшалармен келісімдерге БСАК қол қойған, олар кен өндіру құқығынан бас тартқан, бірақ БСАК 1924 жылы Солтүстік Родезияны басқаруды тоқтатқан. Велленский аумақтың роялтилерге құқығы бар екенін айтып, губернаторға шаралар қабылдауды өтінді. Көптеген келіссөздерден кейін БСАК 1986 жылы минералдық құқықтарды тапсыруға және сол уақытқа дейін осы құқықтардан түскен пайданың 20% -ын үкіметке төлеуге келісті. 1952 жылдың наурыз айында колониялық және британдық үкіметтер Лондонда федерация мәселесін талқылау үшін кездесті. Онда федерация идеясы аяқталды және бекітілді, бірақ колониялық үкіметтер қайтадан бірігуді талап етті. Оларды солшыл мемлекеттік қызметкер (кейін сэр) Эндрю Коэн қабылдамады, ол көп ойланғаннан кейін тараптарды келісімге келтірді. Кездесуге қатысушылар Родезияның нәсілдік саясатының көбінесе Оңтүстік Африканың апартеидімен шатастырылатынын мойындады, ал Велленский өзі Оңтүстік Африка газетімен сұхбатта осы идеяларды жоққа шығарды. Ол жергілікті африкалықтарға деген қамқорлықпен қарады, бірақ «барлық өркениетті адамдар үшін тең құқықтар» және біртіндеп даму қағидасына сенеді. Көзге көрінбейтін жағдайда Велленский мен родезиялықтар консерваторларға жақындық танытты, ал жергілікті африкалықтар лейбористермен де солай істеді. 1951 жылы Ұлыбританияда жалпы сайлау өтті және консерваторлар билікке келді. Лейбористер Солтүстік Родезия мен Ньясалендтен келген африкалықтардың күшті қарсылығын және отарлау кеңсесінің жергілікті мүдделерді қорғау мандатын ескере отырып, федерация идеясына ең жақсы жағдайда да ықылас танытпады және бірігуге толығымен қарсы болды. Сайлаудан кейін федерацияға қатысты екі партиялық келісім бұзылды және оны құруға арналған британдық заңдар консерваторлардың қолдауымен ғана қабылданды, ал Либералдық және Еңбек партиялары енді қарсы болды.

From the beginning, Welensky was involved in the creation of the Federation of Rhodesia and Nyasaland. He had earlier wanted an amalgamation of Northern and Southern Rhodesia with a constitution similar to that of Southern Rhodesia (that had effectively granted responsible government to the white Rhodesians by specifying franchise qualifications that few blacks had so far achieved though they were not prevented from acquiring them). After the British Government rejected this idea, he set about the creation of a federation, and, against his judgement, the small colony of Nyasaland was included. His main wish for amalgamation, and later federation, was primarily so the complementary economic strengths of the Rhodesias could be put to best use. He felt that the colonies were missing out on the post war economic boom. To this end, Welensky organised a conference in February 1949 to investigate the idea of a federation. Held at the Victoria Falls Hotel (a common venue for Rhodesian political conferences), representatives from the Northern and Southern Rhodesian Governments were present, but native Africans and the British Government were not. It was agreed that continued pushes for amalgamation would fail, with both the British and native Africans opposed. Welensky suggested that the Constitution of Australia be used as a basis for the proposed federal constitution, and pushed the idea of 'partnership' between blacks and whites. However, he insisted that "for as long as I can see, in that partnership [the whites] will be senior partners". Apart from organising the federation, Welensky won a significant political battle in Northern Rhodesia against the British South Africa Company (BSAC), which controlled mineral rights and the associated royalties throughout the territory. The company, and not the British Crown, had signed the treaties with African kings that surrendered mining rights, but the BSAC had stopped administering Northern Rhodesia in 1924. Welensky argued that the territory had a right to the royalties, and he petitioned the Governor to take action. After many talks, the BSAC relented and agreed to surrender mineral rights in 1986, and to pay 20% of its profits from these rights to the government until then. In March 1952, the colonial and the British governments met in London to discuss federation. There, the idea for a federation was finalised and settled, although the colonial governments had, again, insisted on amalgamation. They were rebuffed by the left leaning public servant (later Sir) Andrew Cohen, who, after much deliberation, brought the parties to an agreement. It was acknowledged by those at the meeting that, all too often, the racial policies of the Rhodesias were confused with the emerging apartheid of South Africa, and Welensky himself claimed to refute these ideas when being interviewed by a South African newspaper. He was paternalistic towards native Africans, but believed in the dictum of "equal rights for all civilised men" and gradual advancement. Behind the scenes, Welensky and the Rhodesians had been courting the Conservatives, while the native Africans had been doing the same with Labour. A British general election was held in 1951 and the Conservatives gained power. Labour, mindful of the overwhelming opposition of Africans from both Northern Rhodesia and Nyasaland and of the Colonial Office mandate to oversee native interests, had been lukewarm at best to the idea of federation, and had been wholly opposed to amalgamation. After the election, the bipartisan approach to federation broke down and the British laws for its creation passed only with the support of the Conservatives, with both Liberal and Labour Parties now opposed.

Федерация құрылды

Уэленский 1953 жылы өзі және Оңтүстік Родезияның премьер-министрі сэр Годфри Хэггинс құрған Біріккен федералды партиясы (БФП) атынан федералды заң шығарушы органға кандидат болды. Партия алғашқы сайлауда сәтті өтті, қарсыласы Конфедеративтік партиядан екі есе көп дауыс жинады. Уэленский Брокен-Хилл федералды сайлау округінде 80%-дан астам дауыс алып, дереу Көлік министрі болып тағайындалды. Федерацияның алғашқы жылдары салыстырмалы түрде бейбіт саяси ахуалмен және қарқынды экономикалық өсіммен сипатталды. Үкіметтің қазынасы Солтүстік Родезияның мыс кендерінен түскен түсімдер есебінен толық болды, ал шетелдік инвестициялар Солсбери, Булавайо және Лусака қалаларының жылдам дамуына ықпал етті. Топырақ жолдардың орнына жоғары сапалы асфальтталған жолдар салынды, теміржол желісі кеңейтілді. Уэленский дамудың жоғары деңгейін федералды Қаржы министрі Дональд Макинтайрдың тиімді басқаруымен байланыстырды. Оңтүстік Родезия үкіметі Гарфилд Тоддтың басшылығымен жергілікті африкалықтарға қатысты шектеулерді жобалай бастады. Мемлекеттік қызметке қара нәсілділерге көбірек орындар ашылды, африкалық еркектерді атау үшін «AM» (африкалық еркек) деген тіркес «Мырза» деп өзгертілді, сондай-ақ асханалар мен мейрамханаларда көпұлттылыққа рұқсат берілді; Көлік министрі ретінде Уэленский теміржол вагондарында да көпұлттылыққа рұқсат берді. Дегенмен, қара нәсілділерге алкогольге қатысты шектеулерді жеңілдету мәселесінде Уэленский бұған қарсылық танытып, мұндай қадам UFP партиясының келесі сайлауда жеңіліске ұшырауына себеп болады деп мәлімдеді. Федерацияға Доминион мәртебесін беруге жасалған бірнеше сәтсіз әрекеттен кейін премьер-министр Годфри Хэггинс 1956 жылғы қыркүйектегі партия конференциясында қайтадан партия басшылығына кандидат болмауды шешті. Хэггинс қазан айында отставкаға кетті, ал федералдық саясаттағы екінші ең жоғары лауазымды тұлға Уэленский оның орнына сайланды. Уэленский 1 қарашада қызметке кірісті.

Премьер-министр

Қызметке кіріскен соң, Велленский Суэц дағдарысында қай жаққа қосылатынын анықтауға мәжбүр болды. Ұлыбритания үкіметі өз әрекеттері үшін ауыр халықаралық сынға ұшырады, бірақ Велленский үкіметі, Австралия және Жаңа Зеландия үкіметтерімен бірге Ұлыбританияны қолдады. Бұл Велленскийдің халықаралық саясаттағы алғашқы тәжірибесі болды. Суэц дағдарысынан кейін британдық отаршылдық саясаты айтарлықтай өзгерді, бұл Федерацияға жағымсыз әсер етті. Бұл деколонизация процесінің бірте-бірте тоқтағанын және оның қарқынын күшейткенін көрсетті. Саяси жағынан алғанда, федерация құрылғаннан кейін үш жыл өткен соң құлдырауға бастады. Халықаралық қауымдастық, әсіресе Біріккен Ұлттар Ұйымындағы афро-азиялық блогы Федерацияға сын көзбен қарады. Көптеген отаршылдық державалар өз отарларын тәуелсіздікке қарай итермелеп жатқан кезде, Федерация өзінің қарсыластарына қолайсыз кедергі болып көрінді. Ұлыбританияда Лейбористтердің наразылығы күшейді, ал Федерациядағы африкалық ұлтшылдар либерализациядан қанағаттанбай, африкалықтардың алға жылжуына одан да жылдам қадамдар жасауды талап етіп, белсендірек болды. Солтүстік Родезияның губернаторы сэр Артур Бенсон Ұлыбританиядағы жоғары лауазымды тұлғаларына Велленский мен Федерацияны қатты сынаған құпия хат жолдады; бұл хат 1958 жылға дейін жасырын қалды, содан кейін Хэггинс оны Велленскийге көрсетті.

Ньясаландтағы тәртіпсіздіктер

Колониялық хатшы Алан Леннокс Бойд 1957 жылдың қаңтар айында Федерацияға сапар жасады, ал Велленски африкалықтардың алға басуына қатысты қиындықтарды баяндауға дайындалды. Африкалықтарды орнаған саяси процестерге тартуға тырысып, олардың жақында құрылған Африка Ұлттық Конгресі (АҰК) партияларынан бас тартатынын үміттене отырып, Велленски жағдайды "[қара билік пен ақ билік] екі қарама-қарсы саясаттан тұрады деп сипаттады. Олар табиғи түрде қара билікке ұмтынып, осыны көруді үміттенеді, оны олар Колониялық кеңсе саясатының апофеозы деп санайды". Ньясаланд Африка Конгресі (НАК) 1957 жылдың қыркүйегінде Ньясаланд Заң шығарушы кеңесінде африкалықтардың өкілдігін арттыруды талап етіп, кеңесте африкалықтардың көпшілігі болуын қатысты дауыспен сұрады. Ньясаландтың Федерацияға қосылуы оның жақтаушыларының мақсаты ешқашан болған емес, ол негізінен экономикалық тұрғыдан дербес болуға жарамсыз болғандықтан болды. Велленски партияның африкалықтардың өкілдігін арттыру немесе Федерацияға тәуелді болған жағдайда бөліну мақсатын түсінбеді немесе бағаламады. 1958 жылы Ньясаландтың ұлтшыл қозғалысының жетекшісі Гастингс Банда аймаққа оралып, Федерацияға қарсы оппозицияны ұйымдастыра бастады. 25 жылдан астам уақыт бойы аймақтан тыс өмір сүрген және ана тіліндегі африкалық тілін еске түсіруде қиындықтарға тап болғандықтан, ол халықпен қарым-қатынас жасау үшін аудармашылардың көмегін қажет етті, ол өз сөздерімен халықты қоздырды. Губернатор мен Федералды үкімет Заң шығарушы кеңесте африкалықтарға көпшілік беруден бас тартқаннан кейін, ол аймақ бойынша сөйлеу сапарына шықты. 1959 жылдың қаңтарында ол сөз сөйлеп, "мен Солсберині өртеп жібердім, мен Солсберині шайқадым, шайқадым және оны саяси ұйқысынан ояттым", - деді, содан кейін оның жақтастары көшеден өтіп бара жатқан көліктер мен полиция қызметкерлерін таспен атқылады. Солсбериде қорғаныс басшыларына сөйлеген сөзінде ол "келесі үш айда Ньясаландта біршама қиындықтар күтілуде. Егер қиындықтар туындаса, осы үкімет өзінің міндеттерін орындай алатындай жағдай жасау – менің басты мақсатым" деді. 25 қаңтарда Блантайрден тыс жерде НАК отырысы өтті. Отырыста аумақтық үкіметті құлату және аймақтың ақтәнділері мен олармен ынтымақтасқан қара нәсілділерді қырғынға ұшырату жоспары егжей-тегжейлі талқыланды деп хабарланды (бірақ кейінгі Корольдік комиссия мұндай талапты растауға жеткілікті дәлел жоқ деп тапты). Велленски ақпан айының басында отырыстың хаттамасын алды және федералды және аумақтық үкіметтердің кездесуін шақырып, әрекет етуге шешім қабылдады. 21 ақпанда Ньясаландқа федералды әскерлер жіберілді, Ньясаланд губернаторы 3 наурызда төтенше жағдай жариялады және ұлтшыл көшбасшылар тұтқындалып, Оңтүстік Родезияға жеткізілді. Келесі екі аптада тәртіпсіздіктер басталды және әскерлер зорлық-зомбылықты тоқтату үшін күш қолданды. Қақтығыстарда шамамен 50 адам қаза тапты. Әрбір аймақтағы негізгі африкалық ұлтшыл партиялар федералды және аумақтық үкіметтер тарапынан тыйым салынды, бірақ барлығы бірнеше айдан кейін жаңа атаулармен қайта құрылды. Оңтүстік Родезияның АҰК-і Ұлттық Демократиялық партияға (кейіннен ZAPU), Солтүстік Родезияның АҰК-і Замбияның Африка Ұлттық Конгресіне, ал Ньясаландтың АҰК-і Малави Конгресс партиясына айналды. Бұқаралық ақпарат құралдарының зорлық-зомбылыққа жауап ретінде "полицейлік мемлекет" терминін қолдануы либералдарды, Шотландия шіркеуін және солшыл консерваторларды, әсіресе Ұлыбританиядағы Лейбористік партияны ашуландырды. Джон Стоунхаус, Лейбористік партияның депутаты, төтенше жағдай жарияланбастан бұрын депортацияланды, бұл жағдай шиеленісті күшейтті. Оқиғаны тексеру үшін Корольдік комиссия құрылды. Велленски Корольдік комиссияға үлес қосуды сұрағанда наразылық білдірді, ал Лейбористік партия оны бойкоттады.

The Colonial Secretary Alan Lennox Boyd visited the Federation in January 1957, while Welensky prepared to outline the difficulties regarding African advancement. Seeking to bring Africans into the established political processes, and hoping they would shun the recently formed African National Congress (ANC) parties, Welensky hit out at what he saw as the poor Colonial Office practice of making the situation "[consist] of two opposed policies, black rule and white rule. They naturally prefer to aim for black rule and hope they will experience this, which they regard as the apotheosis of Colonial Office policy". The Nyasaland African Congress (NAC) was particularly vocal about increased African representation in the Nyasaland Legislative Council, demanding in September 1957 an African majority in the council. Nyasaland's inclusion in the Federation was never a goal of its proponents, it was there primarily because it was not economically viable by itself. Welensky did not understand or appreciate the party's goal of increased African representation or secession when it relied on the Federation for its well being. Hastings Banda, the leader of the Nyasaland nationalist cause, returned to the territory in 1958 and began organising opposition to the Federation. Having lived outside the territory for more than 25 years and having great difficulty remembering his native African language, he required the assistance of interpreters to communicate with the population, whom he stirred into a frenzy with his speeches. After the Governor and the Federal Government refused to give Africans a majority in the Legislative Council, he embarked on a speaking tour of the territory. In January 1959, he stated in a speech that he "put Salisbury [the capital] on fire I got Salisbury rocking, rocking, and got it awake out of its political sleep ", after which his followers stoned passing cars and police officers. Speaking to the defence chiefs in Salisbury, he said that "during the next three months we can expect some fairly serious trouble in Nyasaland It is my concern to ensure that this government is in a position to exercise its responsibilities if trouble comes". A NAC meeting was held outside Blantyre on 25 January. It was alleged that the meeting discussed in detail a plan for the overthrow of the territorial government and the massacre of the territory's whites and any blacks who collaborated with them (although a subsequent Royal Commission found there was insufficient evidence to make such a claim). Welensky obtained the meeting's proceedings in early February and decided to act, calling a meeting of the federal and territorial governments. Federal troops were deployed to Nyasaland on 21 February, the Governor of Nyasaland proclaimed a state of emergency on 3 March and the nationalist leaders were arrested and flown to jails in Southern Rhodesia. In the subsequent fortnight, riots broke out and troops used force to end the violence. Almost 50 people died in the unrest. The main militant African nationalist parties in each territory were banned by the federal and territorial governments, but all reorganised under new names only months later. The Southern Rhodesian ANC became the National Democratic Party (later ZAPU), the Northern Rhodesian ANC became the Zambian African National Congress, and the Nyasaland ANC became the Malawi Congress Party. The media's use of the term 'police state' to describe the response to the violence outraged the Liberals, the Church of Scotland and leftist Conservatives, and particularly the Labour Party, in Britain. John Stonehouse, a Labour MP, had been deported prior to the declaration of the state of emergency, adding to the tension. A Royal Commission was announced to investigate the violence. Welensky was indignant when asked to contribute to the Royal Commission, and the Labour Party boycotted it.

Комиссиялар мен Макмиллан

Ниасалендтегі зорлық-зомбылықты тергеген Корольдік комиссиядан (қазір Девлин есебі деп аталады) өзге, британ үкіметі федерацияның болашағы жөнінде кеңес беру үшін Монктон есебі деп танылатын екінші комиссия ұйымдастырды. 1960 жылдың қазанында жарияланған есеп, федеративтік құрылымға, соның ішінде Ниасаленд және Солтүстік Родезия заң шығарушы органдарында африкалықтардың көпшілігін құруға қатысты ауқымды өзгерістер енгізуді ұсынды. Веленски есеп жарияланғанда қатты ашуланды, оны «федерацияның аяқталу белгісі» деп атап, дереу қабылдаудан бас тартты. Африкалық ұлтшылдардың пікірлері де қарсы болды, бірақ басқа себептермен. Барлық ұлтшылдар федерацияны таратуды және аумақтардың қара көпшілік билік құрған тәуелсіз мемлекеттерге айналуын қалады. Веленски кез келген сецессия туралы әңгімеге қарсы болды, ал Монктон есебінде жаңа федералды конституция аясында бес жылдан кейін аумақтардың таңдау жасау мүмкіндігі қарастырылған. 1960 жылдың басында британ премьер-министрі Гарольд Макмиллан Федерацияға алғашқы және соңғы рет сапар жасады. Ол Веленскимен және аумақтық үкіметтермен жеке кездесіп, африкалықтардың федерацияға қатысты пікірін білуге тырысты. Макмиллан түрмеде отырған африкалық көшбасшылармен де сөйлескім деген ниетте болды, бірақ Веленски оған кедергі келтірді. Гастингс Банда британ үкіметімен түрмеден босатылу мүмкіндігін еңбекші партиясының депутаты Дингл Фут арқылы талқылады. Веленски Банданың камерасын тыңдау құрылғыларымен жабдықтады және африкалық ұлтшылдар мен федерация мәселесінде британ үкіметінің «садақатын, екіжүзділігін, бағынуын, қорқынышын және әрекетсіздігін» көргеніне наразы болды. Макмиллан Оңтүстік Африкаға сапар шегіп, Оңтүстік Африка Парламентіне «Өзгерістердің желдері» деген сөз сөйледі, бұл Оңтүстік Африка премьер-министрі доктор Хендрик Вервордтың назарын аударды. Веленски Банданың босатылып, федерацияның болашағын талқылау үшін британ үкіметімен келісімдерге қатыса алатыны туралы хабардар болды. Британдықтарға шыдамы таусылып, Веленски оларға қатысты қатал ұстанымға көшті: «Мен әрдайым ақылға қонымды және жауапты болуға тырыстым. Енді ұстап тұрудың дұрыс саясат болғанына күмәнданамын».

In addition to the Royal Commission that investigated the Nyasaland violence (now known as the Devlin Report), the British Government organised a second one, known as the Monckton Report, to advise on the future of the federation. Released in October 1960, the report advocated sweeping changes to be made to the federal structure, including African majorities in the Nyasaland and Northern Rhodesian legislatures. Welensky was outraged when the report was published, calling it the "death knell of federation" and rejecting it out of hand. African nationalist opinion was just as opposed, but on different grounds. All nationalists wanted an end to federation, and independence for the territories as black majority ruled states. Welensky was opposed to any talk of secession, and the Monckton Report suggested it in writing when it stated that the territories should have the option after five years under a new federal constitution. Early 1960 saw British Prime Minister Harold Macmillan journey to the Federation for the first and last time. There, he held talks in person with Welensky and the territorial governments, and he took the opportunity to gauge African opinion towards the Federation. Macmillan also wished to talk to the jailed African leaders, but was met with a rebuff from Welensky. Hastings Banda discussed the probability of his release from prison with the British Government through Labour MP Dingle Foot. Welensky had Banda's cell wired for sound and was frustrated with what he saw as the British government's "betrayal, duplicity, appeasement, cowardice and loss of nerve" when dealing with the African nationalists and the federation. Macmillan travelled on to South Africa, where he made his 'Wind of Change' speech to the South African Parliament, raising the attention of South African Prime Minister Dr Hendrik Verwoerd. Welensky was informed that Banda would be released so that he could join in discussions with the British Government over the future of the Federation. Losing patience with the British, Welensky took a harder line against them: "I've tried all along to behave in a reasonable and responsible manner. Now I'm seriously wondering whether restraint has been the right policy."

Жаңа конституциялар

Банда Веленскидің қалауына қарсы түрмеден босатылғаннан кейін, Банда Ұлыбританияға сапар шегіп, Ниасаленд конституциялық келіссөздеріне қатысты. Нәтижесінде, Федерацияның өзінен де күрделі дауыс беру жүйесі арқылы аумақта қара көпшілігінің билігін қамтамасыз ететін конституция қабылданды. Веленски британдықтардың жағдайды дұрыс түсінбегеніне ашуланып, Бандамен қарым-қатынас жасауға олардың неге дайын екенін түсінбеді. Веленскинің сөзіне сәйкес, түрмеден босатылғаннан бері “[Банда] тыныштық шақырып, зорлық-зомбылықты айыптауға ұдайы тырысты”, бірақ Веленски Банданың қара көпшілігінің билігін талап етуіне қарсы болды және мұндай билікті беру Федерацияның құлауына әкеледі деп сенді. Солтүстік және Оңтүстік Родезияда да жаңа конституциялар қабылданды. Оңтүстік Родезия конституциясы едәуір сақтықпен жасалып, ақтардың билігін ұзақ сақтауға бағытталды. Онда жоғары дауыс беру талаптарына (негізінен ақтар үшін) ие 50 А-мандат және төмен талаптарға (қаралар үшін) ие 15 В-мандат болды. «Кросс-дауыс беру» жүйесі А-мандаттарының нәтижесіне В-мандаттарының дауыстарының әсерін тигізді және керісінше. Барлық конституцияларға әр аймақтағы UFP және африкалық ұлттық партия өкілдері қол қойды. Бірақ, бірден салдары болды: Федералдық жиналыстағы UFP бас қамшысы Иан Смит жаңа Оңтүстік Родезия конституциясына наразылық білдіріп, оны «расистік» деп атап, отставкаға кетті, ал ұлттық демократиялық партия бұрын қол қойған конституцияны қолдаудан бас тартты. Ақырында, Веленски Ниасалендте африкалық көпшіліктің болуына және провинцияның бөлінуіне келісім білдірді, екі Родезияның одағын сақтауға тырысты, бірақ Солтүстік Родезия ретінде ол аумақта қара көпшілігінің билігін қабылдамады және 1961-1962 жылдары британ үкіметімен жаңа конституция мәселесі бойынша күресті. Смитпен Солтүстік Родезияның африкалық басқаруында болу мүмкіндігін талқылағанда Веленски: «Мен билікті қараларға беруге дайын емеспін. Жеке өзім олардың билігіндегі елде өмір сүре алмаймын» деді. Веленски жаңа Солтүстік Родезия конституциясы парламентте африкалық көпшілікті қамтамасыз етуге жақын болған кезде, тәуелсіздік туралы біржақты федералдық декларация жасауды қарастырды. Соңында, британдықтардың басып кіруі мүмкіндігі де қарастырылған көптеген нұсқалардың бірі болды, бірақ ол министрлер кабинетінде талқыланбады.

After Banda was released from prison against the wishes of Welensky, Banda travelled to the United Kingdom, where he took part in the Nyasaland constitutional talks. The outcome was a constitution which, through a voting system that was as complex as that of the Federation itself, amounted to black majority rule for the territory. Bitter and angry at what he saw as British ignorance to the situation, Welensky did not comprehend how the British were willing to deal with Banda. In Welensky's words, since his release from prison, "[Banda] was careful to appeal for calm and to condemn violence", but Welensky was averse to Banda's demands for black majority rule and believed that granting it to the territory would mean the end of the Federation. In Northern and Southern Rhodesia new constitutions were also enacted. The Southern Rhodesian constitution was very cautious and prolonged white rule. It had 50 A roll seats with high voting qualifications (essentially for whites), and 15 B roll seats with lower qualifications (for blacks). A system of 'cross voting' meant that results in A roll seats would be affected by the B roll vote, and vice versa. All constitutions were signed by the UFP and the African nationalist party in each territory. However, there were immediate repercussions; Ian Smith, chief whip for the UFP in the federal assembly, resigned in protest at the new Southern Rhodesian constitution, calling it "racialist", while the nationalist National Democratic Party withdrew support for the constitution having earlier signed it. Eventually, Welensky was comfortable with an African majority in Nyasaland and for the province to secede, seeking to preserve only a union of the two Rhodesias but, as a Northern Rhodesian, he did not accept black majority rule for the territory and a battle was had with the British Government over its new constitution throughout 1961–62. In discussions with Smith regarding the concept of Northern Rhodesia under African rule, Welensky stated: "I am not prepared to hand power to the blacks. Personally I could not live in a country where they were in control." Welensky considered a federal unilateral declaration of independence when the new Northern Rhodesian constitution appeared likely to grant an African majority in its parliament. In the end, the idea of a British invasion was one of many options considered, and it did not make it past cabinet discussion.

Конго, Катанга және Тшембе

Бірде Велленский журналиске Бельгия Конгосының Катанга провинциясын Федерацияға қосуды қарастырып жатқанын айтты. Бельгиялық Конго 1960 жылы Конго Республикасы ретінде тәуелсіздік алғаннан кейін, екі апта ішінде анархияға ұшырады. Конгоның үлкен бельгиялық халқы зорлық-зомбылықтан көршілес мемлекеттерге, соның ішінде Федерацияға қашып кетті. Велленский олардың эвакуациясына көмектесу үшін Родезияның Корольдік әуе күштерін (RRAF) жіберді, бірақ британ үкіметі Конгоның өзіне кіруіне кедергі жасады. Қашқындар Солтүстік Родезиядағы Ндолаға жаяу қашып кетті, онда RRAF ұшақтары оларды жинап, Солсберидегі лагерьлерге ұшырып әкелді. RRAF 6000-нан астам адамды эвакуациялады. Катанганың басшысы Моиз Тшембе британдық және родезиялық күштердің елге кіріп, тәртіпті қалпына келтіруін сұрады. Велленский жағдайға жанашырлық танытты, бірақ әрекет ете алмады; Федерация бойынша түпкілікті билігі бар британ үкіметі оған қарулы күштерді жұмылдыруға рұқсат бермеді. Тшембе 1960 жылдың 11 шілдесінде Катанганың тәуелсіздігін жариялады, британдық және родезиялық көмек сұраған күнінен кейін. Велленский Макмилланға родезиялық күштерді орналастыруды өтінді, бірақ Макмиллан одан бас тартты, Велленскийге олардың үміттері Біріккен Ұлттар Ұйымының тәртіпті қалпына келтіре алатынына және толығымен бейтарап немесе коммунизмге қарсы Конгоға үміттенетінін айтты. 1962 жылдың желтоқсанында БҰҰ әскерлері Катангаға қарсы әскери қимыл бастағанда, Тшембе Солсбериге қашып барып, Велленскиймен кездесіп, бөлініп шығуды жалғастыруға уәде берді. Дегенмен, Катанга үкіметі 1963 жылдың қаңтарында капитуляциялады.

Аумақтық және федералды сайлаулар

Аумақтарда жаңа конституциялар қабылдағаннан кейін, 1961–62 жылдары сайлаулар өтті, олардың барлығында Велленскийдің UFP партиясы жеңіліске ұшырады. Ньясалендте африкалық ұлтшыл Малави Конгресс партиясы үлкен көпшілік дауыс жинады, ал Банда британ үкіметін Федерацияны тарату және Ньясалендтің Малави ретінде тәуелсіздік алуы үшін лоббилеуге кірісті. Солтүстік Родезияда UFP де, екі африкалық ұлтшыл партия да көпшілік дауысқа ие болмады, бірақ африкалық ұлтшылдар тәуелсіздікке қол жеткізу үшін бірікті. Велленский Федерацияға қолдау көрсетілетінін көргісі келді, сондықтан 1962 жылдың ортасында парламентті таратып, жаңа сайлау өткізді. Оның партиясы үлкен жеңіске жетті, бірақ бұл сайлауға ешкім қарсылық танытпағандықтан болды. Жаңа құрылған РФ да, африкалық ұлтшыл партиялар да сайлауға қатысуға мүдделілік танытпады. Оңтүстік Родезияда қазан айында өткен сайлауда UFP партиясы және оның ізбасарлары ондаған жылдар бойы сақтап келген беделін жоғалтты. UFP партиясының бұрынғы федералды мүшесі Иан Смит, Доминион партиясының Уинстон Филдпен бірігіп, Родезия фронтын құрды. Бұл консервативті партия африкалық саяси дамудың жылдам қарқынына және 1961 жылғы конституцияға қарсы болды, сонымен қатар Оңтүстік Родезияның тәуелсіздігін қолдады. РФ дауыстардың 55% және 35 А тізіміндегі орынды жеңіп алды, ал UFP дауыстардың 44% және 15 А тізіміндегі, 14 В тізіміндегі орындарды жеңіп алды. Велленскийдің енді үш аумақтық заң шығарушы жиналыстарында да Федерацияға қарсы және өз аумақтарының тәуелсіздігін жақтаған партиялар билікте болды.

Тарату

Ниасаленд пен Солтүстік Родезияға Ұлыбритания «бір адам, бір дауыс» принципі негізінде конституциялар арқылы тәуелсіздік беруге уәде берген соң, Федерация мәнін жойды. Әлі де ақ нәсілділер билік ететін Оңтүстік Родезия Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы тарапынан конституциясы қанағаттандырмайтын деп танылды. Ол «бір адам, бір дауыс» сайлауларын талап етіп, мұның түпкілікті халықтың еркіндік пен теңдікке деген күшті және тоқтаусыз құштарлығына берілген жалғыз «нақты жауап» екенін мәлімдеді. Федерацияның аяқталуын қабылдаған Велленски федералдық үкімет активтерінің Оңтүстік Родезияға берілуін қамтамасыз етуге кірісті, бұл Виктория қайнарлырындағы тарату туралы келіссөздерге қатысуының шарты болды. Велленски «тамағын жұту қиын болмас үшін» британдық делегаттармен бірге тамақтанудан бас тартты, бірақ келіссөздердің сәтті өтуін қамтамасыз етті. Арундел сайлау округіндегі РФ депутатының отставкасынан кейін Велленскиге саяси аренаға оралу мүмкіндігі туды. Премьер-министрдің орынбасары Клиффорд Дюпонт Велленскиге қарсы тұру үшін Хартер округінен депутаттығынан бас тартты. Велленски РФ сайлауда жеңіске жетсе, бұл бір жақты тәуелсіздікке берілген мандат болады деп білді. Тек екі орын үшін өткен сайлау кампаниясы өте қарқынды болды. Халық жиналыстарында Велленскиге қарсыластары ирониямен «коммунист», «сатқын» және «қорықпақ» деп ұран салды. 3 қыркүйекте Смитпен теледидарда бірге сөйлеген Велленски UDI-нің экономикалық және саяси қатері туралы айтты, бірақ Лондонға тәуелсіздік туралы келіссөздерге кеткен Смитқа сәттілік тіледі. Велленскидің РФ қарсыластарына қарағанда британ үкіметіне көбірек наразылығы болды және конституциялық келіссөздер кезінде родезиялықтарға жасалған қарым-қатынастан жиренді: 1 қазан күні Велленски РФ қарсыласынан 633 дауысқа қарсы 1079 дауыспен жеңілді; желтоқсан айында ол партия басшылығынан кетті. 1965 жылдың 11 қарашасында РФ бір жақты тәуелсіздік жариялағанда Велленски Ұлыбританиямен конституциялық байланысты үзуге ренжіді. Ол Родезияның тәуелсіздікке құқығы бар екеніне сенді және британ үкіметінің «көпшілік билігінен бұрын тәуелсіздік болмайды» деген талабымен келіспеді, бірақ заңсыз әрекеттерге қарсы болды.

With Nyasaland and Northern Rhodesia now promised independence by Britain under 'one man, one vote' constitutions, the Federation was essentially dead. Southern Rhodesia, still governed by its white minority, was subject to attacks in the United Nations general assembly which regarded its constitution as unsatisfactory. It demanded 'one man, one vote' elections, stating that this was the only "realistic answer to the powerful and irresistible urge of the indigenous people for freedom and equality". Accepting the end of the Federation, Welensky set about ensuring that the assets of the federal government were transferred to Southern Rhodesia, making this a condition of him attending dissolution talks at Victoria Falls. Welensky refused to dine with the British delegates, on the grounds of "not choking on his food", but ensured that the talks went smoothly. With the resignation of the RF member for the Salisbury constituency of Arundel, Welensky was given a chance to re enter the political arena. Clifford Dupont, Deputy Prime Minister, resigned his constituency in Charter to oppose Welensky. Welensky knew that if the RF won the by elections it would appear as a mandate for unilateral independence; the campaign, for only two seats, was intense. At public meetings, Welensky was heckled by opponents to ironic cries of 'Communist', 'traitor' and 'coward'. Sharing a television platform with Smith on 3 September, Welensky talked of the economic and political dangers of a UDI, but nonetheless wished Smith luck when he departed for independence talks in London. Welensky had much more antipathy for the British Government than for his RF opponents, and was disgusted at their treatment of the Rhodesians during constitutional talks:

On 1 October, Welensky was soundly defeated by his RF opponent, with 633 votes to Dupont's 1,079.; in December, he resigned the leadership of his party. When the RF declared unilateral independence on 11 November 1965, Welensky was upset at the constitutional break with Britain. He believed that Rhodesia was entitled to her independence, and disagreed with the British government's demand for 'no independence before majority rule', but was opposed to illegal action.

Кейінгі өмір және өлім

1980 жылы Роберт Мугабе билікке келгенге дейін және ел Зимбабве болып өзгергенге дейін Велленский Родезияда өмір сүруін жалғастырды. 1971 жылы Лондонда болғанда, ол жесір болып, Мириам Валери Скоттпен танысты. Олар үйленіп, екі қызы болды. 1981 жылы Дорсет округындағы Блэндфорд Форум қаласына көшіп, 1991 жылдың 5 желтоқсанында қайтыс болды.