Кіріспе
Воронеж қаласы (Воронеж, ) – Ресейдің оңтүстік-батысындағы Воронеж облысының әкімшілік орталығы. Қала, Воронеж өзенінің құйып тұратын жеріне дейін созылып жатыр және Оңтүстік-Шығыс темір жолында орналасқан, ол Батыс Ресейді Урал және Сібірмен, Кавказ және Украинамен байланыстырады. Сондай-ақ, қала М4 тас жолында (Мәскеу – Воронеж – Ростов-на-Дону – Новороссийск) жатыр. Соңғы жылдары қалада халық саны қарқынды өсті, 2021 жылы 1,057,681 адамды құрады, бұл 2010 жылғы халық санауында тіркелген 889,680 адамнан асып түседі, осылайша елдегі халық саны бойынша 14-ші орынға ие болды.
Voronezh (Воронеж, ) is a city and the administrative centre of Voronezh Oblast in southwestern Russia straddling the Voronezh River, located from where it flows into the Don River. The city sits on the Southeastern Railway, which connects western Russia with the Urals and Siberia, the Caucasus and Ukraine, and the M4 highway (Moscow–Voronezh–Rostov on Don–Novorossiysk). In recent years the city has experienced rapid population growth, rising in 2021 to 1,057,681, up from 889,680 recorded in the 2010 Census, making it the 14th most populous city in the country.
Құрылтай және атауы
"Воронеж" сөзі туралы алғашқы деректер 1177 жылға дейін барып жетеді, осы жылы Рязань князі Ярополк шайқаста жеңіліп "Воронежге" қашып, "қаладан қалаға" көшіп жүрген. Қазіргі археология мен тарих деректері Воронежді географиялық аймақ ретінде қарастырады, оған Воронеж өзені (Донның саласы) және бірнеше елді мекендер кіреді. Өзеннің төменгі ағысында, қазіргі Воронеж қаласы мен оның айналасында (ұзындығы 42 шақырым, шамамен 13 бекініс және көптеген бекініссіз ауылдар) орналасқан VIII-XI ғасырларға жататын бірегей славян қала құрылысы кешені табылды. XII-XIII ғасырларда көптеген ескі қалалар құлап, Рязаньға жақын өзеннің жоғары ағысында жаңа қоныстар пайда болды. Ұзақ жылдар бойы кеңес тарихшысы Владимир Загоровскийдің болжамы басым болды: ол "Воронеж" топонимін гипотетикалық славян есімі Воронегтен шығарды. Оның пікірінше, бұл адам Чернигов княздығындағы (қазіргі Украинадағы Воронеж ауылы) шағын қаланың атын берген. Кейін, XI-XII ғасырларда отарлаушылар бұл атауды Дон аймағына "көшіріп", екінші қалаға Воронеж деп атады, ал өзен қаланың атын алған. Алайда, қазір көптеген зерттеушілер бұл болжамды сынап бақты, себебі шын мәнінде Воронег есімді адамның да, екінші қаланың да аты табылған жоқ. Көбінесе орыс қалаларының аттары өзендердің аттарын қайталайды, ал керісінше емес. "Воронеж" атауына қатысты лингвистикалық салыстырмалы талдауды 2009 жылы Хованский қоры жүргізді. Еуразиядағы көптеген елдердің жер аттарында дыбысталуымен ұқсас және жалпы үнді-еуропалық тілдермен байланысты болуы мүмкін атаулар бар: Варанаси, Варна, Верона, Брно және т.б. 2015-2016 жылдары тарихшы Павел Попов жан-жақты ғылыми талдау жасады. Оның қорытындысы: "Воронеж" – табиғаттың ерекше белгілерімен байланысты болжамды славян макротопонимі, "қара, қараңғы" мағынасындағы voron түбірінен (протославян vorn) және ezh (azh, ozh) жұрнағынан тұрады. Бұл атау "көшірілмеген", ал VIII-IX ғасырларда Воронеж өзенінің сағасынан Вороножский анналдық ормандарына дейін қара ормандармен (емен ормандарымен) жабылған кең аумақты белгілеген. Тарихшының пікірінше, ерте қала құрылысы кешенінің негізгі "қаласы" аймақтың атын қайталаған болуы мүмкін – Воронеж. Қазіргі қамал қаланың әкімшілік бөлігінде, Воронеж таулы жазығындағы емен орманында орналасқан. Бұл Еуропадағы ең ірі көне славян қамалының бірі, оның ауданы 9 гектардан астам, бұл Рустың қабылдауынан бұрынғы Киевтегі негізгі елді мекеннің ауданынан 13 есе үлкен. "Воронеж" сөзі темір бұйымдарының коррозияға төзімділігін арттыру үшін қолданылатын көкшілдік (көгілдіру) техникасын білдіреді деп болжанады. Бұл түсінік ежелгі Воронеж қаласының жанындағы үлкен темір кен орнымен және Стари-Оскол қаласының жақын орналасуымен сәйкес келеді. Сондай-ақ, Voroneț монастырының көк түсімен де байланысты. Халық этимологиясы бойынша, бұл атау орыс тіліндегі "қара қарға" (ворон) және "кірпі" (еж) сөздерінің бірігуінен пайда болған. Бұл түсінік бойынша, жануарлардың есімдерімен аталған екі славян тайпасы өзенге атау беру үшін осы комбинацияны қолданған, кейіннен бұл елді мекеннің атын берген. Алайда, бұл түсініктің ғылыми негізі жоқ деп есептеледі. 16 ғасырда Орта Дон бассейні, оның ішінде Воронеж өзені, Ноғай Ордасынан (Алтын Орданың мұрагерлік мемлекеті) біртіндеп Мәскеу билігіне бағынды, ал қазіргі Воронеж қаласы 1585 жылы Федор I-ге Ноғай және Қырым татарларының құл шабуылына қарсы Муравский жолының сауда жолын қорғайтын бекініс ретінде салынды. Қала өзеннің атымен аталған. Петр I Воронежде кеме жасау шеберханасын салып, 1695 және 1696 жылдары Азов жорықтарына арналған Азов флотилиясын сонда құрды. Бұл флотта Ресейде алғаш рет салынған, оның ішінде бірінші ресейлік желілік кемесі – "Goto Predestinatsia" болды. Воронеж православиелік епархиясы 1682 жылы құрылды және оның алғашқы епископы Воронеждік Митрофан кейіннен қаланың қасиетті қамқоршысы деп жарияланды. Воронеж кемежайының арқасында Воронеж қысқа уақытқа Оңтүстік Ресейдің ең ірі қаласы және үлкен және құнарлы аймақтың экономикалық орталығы болды. 1711 жылы Азов губернаторлығының орталығы болды, ол соңында Воронеж губернаторлығына айналды. 19 ғасырда Воронеж Орталық Қара жер аймағының орталығы болды. Қалада өндірістік өнеркәсіп (мельницалар, сұлы балқыту, сары май жасау, сабын, былғары және басқа да жұмыстар), сондай-ақ нан, ірі қара, шұжық және шаш саудасы дамыды. 1868 жылы Воронежді Мәскеумен, ал 1871 жылы Дондағы Ростовпен темір жол байланыстырды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Воронеж Кеңес және Одақтас әскерлері арасындағы қаһарлы шайқастардың ортасы болды. Немістер оны Сталинградқа шабуыл жасау үшін бастапқы пункт ретінде пайдаланды және Дон өзеніндегі маңызды өткелге айналдырды. 1941 жылдың маусым айында Воронеж экскаватор зауытында екі БМ-13 («Катюша») артиллериялық установкасы құрастырылды. Шілде айында «Катюшалардың» өндірісін оңайлату үшін жаңа технология енгізілді, соның нәтижесінде залпты қайталау уақыты бес минуттан он бес секундқа дейін қысқартылды. 1941 жылдың желтоқсан айында Мәскеу түбіндегі қарсы шабуылда Воронежде жасалған 300-ден астам БМ-13 қолданылды. 1941 жылдың 22 қазанында неміс әскерлерінің шабуылы қалада қорғаныс комитетінің құрылуына әкеп соқты. 1941 жылдың 7 қарашасында Қазан төңкерісінің жылдығына арналған әскери шеру өтті. Бұл жылы мұндай шерулер тек үш қалада ұйымдастырылды: Мәскеуде, Куйбышевте және Воронежде. 1942 жылдың маусым айының соңында қалаға неміс және венгр әскерлері шабуыл жасады. Жауап ретінде Кеңес әскерлері Воронеж майданын құрды. 6 шілдеде неміс әскері өзеннің батыс жағалауындағы қала маңындағы аудандарды басып алды, бірақ оларға қарсы күшті шабуыл жасалды. 24 шілдеге қарай майдан Воронеж өзені бойында тұрақталды, ал неміс әскерлері Донның үлкен иілісіне қарай оңтүстік-шығысқа қарай жылжыды. Воронежге жасалған шабуыл 1942 жылы неміс армиясының Кеңес Одағындағы әскери операциясының бірінші кезеңі болды, ол «Көк Жоспар» деп аталды. 1943 жылдың 25 қаңтарына дейін Воронеждің батыс бөлігін екінші неміс және екінші венгр армиялары басып алды. «Кіші Сатурн» операциясы, Острогожск-Россош және Воронеж-Касторное операциялары барысында Воронеж майданы Одақтас күштерге ауыр шығын келтірді. 1943 жылдың 25 қаңтарында он күндік шайқастан кейін Воронеж азат етілді. Соғыс жылдары қала дерлік толығымен қирады, барлық ғимараттардың 92 пайызы жойылды.
Соғыстан кейінгі
1950 жылы Воронеж қайтадан жаңадан салынды. Көптеген ғимараттар мен тарихи ескерткіштер жөнделді. Бұл жерде сондай-ақ, болашақ әскери офицерлер деп есептелген жас ұлдарға арналған, беделді Суворов әскери мектебі орналасқан, олардың көпшілігі соғыс кесірінен жетім қалған еді. 1950–1960 жылдары жаңа зауыттар ашылды: шина зауыты, станок жасау зауыты, ауыр механикалық престеу зауыты және тағы да басқалары. 1968 жылы Воронеж авиация зауытында Туполев Ту-144 үстінқы жылдамдықты ұшағының сериялық өндірісі іске қосылды. 1977 жылғы қазан айында алғашқы кең корпусты советтік Илюшин Ил-86 ұшағы осы жерде құрастырылды. 1989 жылы ТАСС қалалық саябақта болған НЛО қонды деген қауесет және бірнеше балалардың сырт планеталық азаматтармен кездескені туралы мәліметтерді жариялады. ТАСС-тың бастапқы хабарламаларында сілтеме жасалған ресейлік ғалым кейіннен Associated Press агенттігіне өзінің сөзін бұрмалап көрсеткенін айтып, "ТАСС-тан естігендеріңізге толығымен сенбеңіз" және "Біз оларға жариялаған материалдың бір бөлігін де берген емеспіз" деп ескертті. ТАСС тілшісі ТАСС хабарына "қиял" қосылған болуы мүмкін екенін мойындады, "Шындықтың бір бөлігі бар деп ойлаймын, бірақ фантазия да болуы мүмкін".
21 ғасыр
2011 жылдың 10-17 қыркүйегінде Воронеж өзінің 425 жылдығын тойлады. Қаланың мерейтойына федералдық деңгейдегі мереке мәртебесі берілді, бұл даму үшін федералдық және аймақтық бюджеттерден ірі инвестициялар тартуға мүмкіндік берді. 2012 жылдың 17 желтоқсанында Воронеж Ресейде бір миллионнан астам халқы бар он бесінші қала атанды. Бүгінде Воронеж – Орталық Қара жер аймағының экономикалық, өнеркәсіптік, мәдени және ғылыми орталығы. Ресейдің Воронеж қаласындағы жыл сайынғы дәстүр бойынша, әр қыс мезгілінде қаланың бас алаңы классикалық әдебиет мотивтерінде безендіріледі. 2020 жылы қала Пётр Ильич Чайковскийдің «Жеміртке сындырғыш» шығармасының сюжеттерімен әсемделді. 2021 жылы архитекторлар Ханс Кристиан Андерсеннің «Қар патшайымы» ертегісінен, сондай-ақ Кеңес Одағының «Қар патшайымы» анимациялық фильмінен шабыттанды. Ертегінің көшірмесінен жасалған қалада Кай мен Герданың үйлері, қар патшайымының сарайы, мұз айдыны және әсем жарықтар орналасады. 2023 жылдың маусым айында Вагнер тобының бүлік кезінде Вагнер тобының күштері қаладағы әскери объектілерді бақылауға алғанын мәлімдеді. Кейіннен олардың қаланы басып алғаны расталды.
Әкімшілік және муниципалдық мәртебе
Воронеж облыстың әкімшілік орталығы болып табылады. Әкімшілік-аймақтық бөлініс шеңберінде ол Воронеж қалалық округі ретінде құрылған – аудандармен тең мәртебеге ие әкімшілік бірлік.
Құрылыс
2014 жылы 926 мың шаршы метр тұрғын үй салынды.
Воронеж кластерлері
Салықтық жеңілдіктер мен әртүрлі артықшылықтар жиынтығында мемлекеттік органдардың толық қолдауы. Мұнай және газ жабдықтары кластері, радиоэлектрондық кластер, жиһаз кластері, IT кластері, авиациялық кластер, электромеханика кластері, көлік және логистика кластері, құрылыс материалдары және технологиялар кластері.
Қалалық орналасуы
Воронеждің алғашқы қала құрылысы туралы ақпарат 1615 жылғы "Патрульдік кітапта" сақталған. Сол кезде қала бекінісі ағаштан салынған және Воронеж өзенінің жағасында орналасқан еді. Жоспар бойынша, ол шамамен 238 метрлік периметрі бар, дұрыс емес төртбұрыш пішіндес болды. Ішінде, орынның жетіспеуіне байланысты, тұрғын үйлер мен қоршау аулалары болған жоқ, тіпті собор шіркеуін де шығарып тастау қажет болды. Дегенмен, осы шағын бекіністе 666 үй-жайда қызмет ететін адамдардан тұратын үлкен гарнизон орналасқан. Бұл аулалар екінші қатардағы нығайтулармен, 25 мұнарасы бар, топырақпен жабылған тарасқа орнатылған тұрақты қамалмен сенімді қорғалған. Қамалдың артында ор қазылған, ал ордан тыс жерде қадалар тігілген. Воронеж – әдеттегі әскери бекініс (острог) болды. Қала қамалында әскерилердің ғана қоныстары болды: Стрелецкая, Казачья, Беломестная атаманская, Затинная және Пушкарская. Посад халқы острог пен өзен арасындағы жерді алды, онда Аспенсия монастырының жанында Монастырская елді мекендері құрылды. Кейіннен оларға Ямная Слобода қосылды, ал бекіністің екінші жағында, Чижовка тауында, садақшылар мен казактардың Чижовская Слободасы пайда болды. Нәтижесінде Воронеждің елді мекендері бекіністің айналасын шеңберлеп орналасты. Елді мекендердің сақина тәрізді және тең таралуын қауымдық шіркеулердің орналасуы көрсетті: Стрелецкая Слободаның Ильинский шіркеуі, Пятницкая казак және Покровская Беломестная шіркеулері қамал мұнараларына жақын салынды. Стрелецкая Слободаның Никольская шіркеуі базарға жақын (соған сәйкес, бекіністің алдыңғы жағында) орналасқан, ал казак Слободасының Рождественская және Георгиевская шіркеулерінің жұптасқан ансамблі казак қақпасынан бекініс мұнарасына дейінгі қаланың басты көшесін көрсетеді.
Климат
Воронежде ылғалды континенталды климат (Köppen: Dfb) басым, ұзақ, суық қыстар мен қысқа, жылы жаздарға тән.
Ауа
Қалаға қаланың солтүстігінде орналасқан және Polet Airlines компаниясының базасы болып табылатын Воронеж халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді. Воронежде сондай-ақ ірі ұшақ құрастыру зауыты ВАСО (Воронежское Акционерное Самолетостройтельное Общество, Воронеж ұшақ өндірісі бірлестігі) құрамындағы Придача әуежайы орналасқан. Онда Туполев Ту 144 (Батыста "Конкордский" деп белгілі) ұшағы жасалған және соңғы жұмысқа жарамды бірлігі әлі сақтаулы. Воронеж қаласының оңтүстік-батысында Воронеж Малшево әуе базасы орналасқан, онда, Табиғи ресурстарды қорғау кеңесінің мәліметтеріне сәйкес, ядролық қару тасымалдайтын бомбалаушылар орналасқан.
Темір жол
1868 жылдан бері Воронеж бен Мәскеу арасында теміржол қатынасы бар. Теміржол қызметтері Ресей теміржолының Оңтүстік-Шығыс тармағының құрамына кіреді. Воронеж қаласынан тікелей бағыттар: Мәскеу, Киев, Курск, Новороссийск, Сочи және Тамбов. Басты теміржол стансасы Воронеж-1 теміржол стансасы деп аталады және қала орталығында орналасқан.
Автобус
Воронежде Мәскеу, Белгород, Липецк, Волгоград, Дондағы Ростов және Астрахань сияқты қалалармен байланысқан үш автобус станциясы бар.
Дін
Воронежде басым дін – православие христиандығы. Воронеж қаласында православиелік еврей қауымы бар, олардың синагогасы Станкевич көшесінде орналасқан. 1682 жылы, раскольниктермен күресу үшін Воронеж епархиясы құрылды. Оның алғашқы басшысы 58 жастағы епископ Митрофан (1623-1703) болды. Оның кезінде ескісінің орнына жаңа Благовещение кафедральді соборының құрылысы басталды. 1832 жылы Митрофан Ресей православие шіркеуімен қасиетті деп жарияланды. 1990 жылдары көптеген православие шіркеулері епархияға қайтарылды. Оларды қайта жаңарту жұмыстары жалғасты. 2009 жылы жоғалған собордың орнына жаңа Благовещение кафедральді соборы салынды, оның қасында Әулие Митрофанға ескерткіш орнатылды.
Қосымша оқу және мәдени сілтемелер
Шарлотта Хобсонның "Қара жер қаласы" кітабы – 1991-1992 жылдары шетелдік студент ретінде Воронежде бір жыл өткізгеннен кейін алған тәжірибесіне негізделген, Кеңес Одағы құлаған кездегі Воронеждегі өмір туралы баяндама. Надежда Мандельштамның "Үмітсіздікке қарсы үміт" атты естеліктерінің бірінші томы, күйеуі, ақын Осип Мандельштам туралы айтады және Сталиндік билік тұсындағы 1930 жылдардағы Воронеждегі өмір туралы көптеген деректер келтіреді. Алан Силлито 1968 жылы "Воронеж маңындағы махаббат және басқа өлеңдер" атты өлеңдер жинағын жариялады. Waterboys тобының "A Pagan Place" альбомындағы "Red Army Blues" әнінде: "Воронежге дейін пойызбен бардым, соңғы станциясы осы болды" деген сөздер бар.