Гавайи аралдарындағы белсенді жанартау - Хуалалай

Кіріспе

Гавай аралдарындағы белсенді жанартау Хуалалай (гавай тілінде осылай айтылады) – Гавай аралдарындағы Гавай аралында орналасқан белсенді жанартау. Ол арал құрайтын бес жанартаудың батыстағы ең батысы, үшінші жасы және үшінші белсендісі, Килауэадан кейін және Мауна-Лоадан әлдеқайда үлкені. Оның шыңы теңіз деңгейінен 2521 метр биіктікте. Хуалалай шамамен 300 мың жыл бұрын теңіз деңгейінен көтерілген деп есептеледі. 1801 жылғы соңғы жарылысынан бері өте төмен белсенділік деңгейін сақтап, соңғы 2000 жылда ерекше жайсыз болғанына қарамастан, Хуалалай әлі де белсенді деп саналады және алдағы 100 жылдың ішінде қайтадан жарылуы күтілуде. Аймақтағы тұрғындардың дайындықсыздығы, белсенділіктің баяулауы жарылыстың салдарына одан да зор нұқсан келтіруі мүмкін. Хуалалай маңындағы аймақты ғасырлар бойы Гавайи тайпалары мекендеп келген, тіпті жазба тарихтан бұрынғы дәуірлерде де. Әсіресе батыс жағалауда бірнеше патшалық кешендер орналасқан. Жанартау экологиялық тұрғыдан да маңызды, көптеген сирек түрлердің және саммитқа жақын бірнеше табиғат қорықтарының мекені, сонымен қатар танымал жаяу серуендеу орындарының бірі. Бүгінде Хуалалай маңындағы жағалауда демалыс орындары көптеп орналасқан, олардың кейбіреулері тарихи лава ағындарының үстіне салынған, және Ұлттық тарихи саябақ бар.

1800 1801 жылы атылған

Хуалалай соңғы рет 1800–1801 жылдары атқылаған. Бұл атқылудан Гавай аралының батыс жағалауына мұхитқа құйылатын өте аққан сілтілі базальт лавасы пайда болды. Сол кезде бес кратер белсенді болғанмен, олардың тек екеуі ғана лава ағындарын мұхитқа жеткізді. Ағынның жалпы көлемі 100 мыңнан астам куб метр деп есептеледі. Кратердің биік беткейінде орналасқан бір жанартаулық тесік Kaʻūpūlehu ағыны деп аталатын үлкен ʻaʻā лавасын құйды, ол екі бөлек тілше ретінде мұхитқа жетті. 1801 жылы пайда болған бұл ағын Хьюхью ағыны деп белгілі, ол Кеахоле мүйісін қалыптастырды, қазіргі кезде Каилуа Конаның солтүстігінде Кона халықаралық әуежайы орналасқан жер. Хуалалайдағы атқылудың жақын орналасқан Мауна-Лоадағы атқылумен бір уақытта болғаны айтылады. Соңғы кезде Хуалалай Мауна-Лоа мен Килауэамен бірдей уақытта белсенді болған деген болжам бар, бірақ нақты мерзімін анықтау мүмкін емес.

Болашақтағы бақылау

Жақын арада Хуалалай тағы да атқылауы күтілуде, себебі 200-300 жылдық шамамен белсенділіктің тоқтауы аяқталуға жақын. Жанартаудың етегіндегі аймақтар халыққа жарылыс аймақтарына қарағанда кем қауіпті емес, өйткені қашықтық аз және беткейлер тік; лава көзіне жақын жердегідей қауіпті. 1971 жылдан бері Гавайи вулканы обсерваториясы Хуалалайдың шыңына шығыс жағынан сейсмикалық тіркеу стансасын орнатып, жанартауты бақылап келеді. Осы уақыт ішінде жанартаудың белсенділігін көрсететін бірде-бір жер сілкінісі немесе гармониялық тербеліс тіркелген жоқ. Хуалалайда жылына 4 магнитудаға дейін бірнеше жер сілкінісі болғанымен, олар солтүстік-батыс жарылыс аймағының жағалауындағы тереңдеген ошақтармен байланысты және магманың қозғалысына қатысы жоқ. Калоко Хонокохау ұлттық тарихи паркі Хуалалайдың батыс жағалауында, ежелгі гавайлік елді мекеннің орнында орналасқан. Бұл жер "кекаха ʻаʻоле ваи" (сусыз жер) деп аталғанымен, оның құнарлы вулканилік топырағы теңіз жануарларын көп тартқан, сондықтан бұл елді мекендеуге қолайлы орынға айналды. Паркте екі негізгі көрікті орын бар: Калоко балық шаруашылығы, жағалаудағы табиғи ойысқа бір-бірімен байланысты тас қабырғалардан тұратын локо куапа (тасқа қабырғаланған балық шаруашылықтары) және парктің оңтүстік жағындағы бұрынғы кең елді мекен Хонокохау. "Корольдік қоршаудың сыртында, теңіз жағасында Киʻопе деген бұлақ болған. Ол жүзуге келгендердің жиналатын орны еді, сондай-ақ толқындар күшті болғанда құрлыққа соғылатын жер болды. Су тамшысының деңгейі жоғары толқын кезінде қайықтардың тоқтауына жеткілікті тереңдікте болды" – Джон Папа Ии, Камехамеха II-нің сарайдағы қызметшісі. Бүгінде Хуалалайдың батыс жағалауы демалыс орындары үшін танымал орынға айналды, себебі таудың жаңбырдан қорғалған жағында көп күнды күндер болады. Бірінші, Кона Виллидж курорты 1961 жылы салынды. Содан бері Four Seasons Resort және Kūkio гольф алаңы мен демалыс үйлер кешені де 1800 жылғы лава ағынының үстінде салынды. Кона Виллидж курорты мен Four Seasons Resort 2011 жылғы Сендай жер сілкінісінен туындаған цунамиден зардап шекті. Гавайи белдеу жолы батыс беткейлерінен өтеді, жоғарғы бөлігі Мамалахоа тас жолы деп аталады, ал төменгі бөлігі патшайым Каахуманудың құрметіне аталған. Кона кофесінің көп бөлігі Хуалалайдың батыс беткейінде, Холуалоа қаласының жанында өседі. Ертедегі кофе саудагері Генри Николас Гринвеллдің отбасы жанартаудың батыс жағында үлкен ранчоға ие болды. Каилуа Конадан Хуалалайдың беткейіне дейінгі жол Франк "Палани" Гринвеллдің құрметіне аталған. Гавайидің 200-ші тас жолы, Седл Роуд деп белгілі, Хуалалайдың солтүстігіндегі платодан өтеді, онда Похакулоа оқу полигоны АҚШ армиясы мен АҚШ теңіз жаяу әскерлері үшін қашықтағы оқу алаңын қамтамасыз етеді.

Hualālai is expected to erupt again in the near future, as a 200 to 300 year estimated pause in activity is coming to an end. The volcano's flanks do not pose a lower threat to the population than the area near the rift zones because the distance is short and the slopes are steep; lava poses as much of a threat as it does near its source. Since 1971, the Hawaiian Volcano Observatory has maintained a seismic recording station east of Hualālai's summit to monitor the volcano. During this time, not a single earthquake swarm or harmonic tremor, indicative of activity at the volcano, has occurred. Although Hualālai does experience several magnitude 4 earthquakes per year, these are attributed to a deep source off the coast of the north western rift zone and are not related to the movement of magma. The Kaloko Honokōhau National Historical Park lies on the shore west of Hualālai, over the site of an ancient Hawaiian settlement. Although it is called kekaha ʻaʻole wai (lands without water), the rugged volcanic terrain attracted much sea life, making it an appealing place to settle. There are two main attractions within the park: the Kaloko fishpond, an area of loko kuapa (rockwall fishponds) constructed of interlocking rocks across a natural embayment on the coast, and Honokōhau, a former extensive settlement on the south side of the park. quote box2 |width=30em |align=right |halign=left | quote="Outside the (royal) enclosure, by the edge of the sea, was a spring called Ki'ope It was a gathering place for those who went swimming and a place where the surf rolled in and dashed on land when it was rough. It was deep enough there for boats to land when the tide was high". |source= — John Papa Īī, court attendant of Kamehameha II. Today, the coast west of Hualālai is a popular location for vacation resorts, since the rain shadow of the mountain causes many sunny days. The first, Kona Village resort, was built in 1961. Since then the Four Seasons Resort and the Kūkio golf course and vacation home complex have also been built on the 1800 flow. Both the Kona Village Resort and the Four Seasons Resort were damaged by the tsunami generated by the 2011 Sendai earthquake. The Hawaii Belt Road traverses the western slopes with an upper route called the Mamalahoa Highway and lower route named for Queen Kaahumanu. Much of the Kona coffee crop grows on Hualālai's western slope near the town of Holualoa. The family of early coffee merchant Henry Nicholas Greenwell owned a large ranch on the western side of the volcano. The road from Kailua Kona up the slopes of Hualālai is named for Frank "Palani" Greenwell. Hawaii Route 200 known as the Saddle Road, crosses the plateau north of Hualālai, where the Pohakuloa Training Area provides a remote training ground for the United States Army and United States Marine Corps.

Экология және қоршаған орта

Хуалалайдың кейбір бөліктері жалаңаш жанартаулық тас болғанымен, оның көп бөлігі әр түрлі өсімдіктермен жабылып жатыр. Бұталар, папоротниктер және шөптер кең таралған, тіпті шыңында бірнеше охия лехуа (Metrosideros polymorpha) ағаштары өседі. Көптеген құлау кратерлері, әсіресе, өсімдіктерге толы, ал кейбіреулерінде эвкалипт ағаштарының шағын "тік ормандары" бар. Жанартауда көптеген құстар мен жануарлар қоныстанады; жағалау, әсіресе, көптеген балықтар мен теңізге тәуелді жануарларды, мысалы, жасыл теңіз тасбақасын (Chelonia mydas) және қара қанатты шұңғырды (Himantopus himantopus) тартады. Жанартау шыңы жағалаудан көбірек жаңбыр алады.

Жанартаудың оңтүстік-батыс беткейінде орналасқан Хонуаула орман қорығы кең ауқымды коа (Acacia koa) орман массивін сақтайды, сондай-ақ кішкентай наио (Myoporum sandwicense) және мамане (Sophora chrysophylla) ағаштарымен, қалың акала (Rubus hawaiensis) және әртүрлі папоротниктермен жабылған. Қорғау аймағының ауданы және ол қоршаған аймақта кеңінен жойылған экожүйені қорғайды. Таудың төменгі бөліктеріндегі Вай-Аха көктемгі қорығы біршама батпақты, гүлдейтін мәңгі жасыл охия (Metrosideros polymorpha), ағаш тәрізді өрмелегіш ие (Freycinetia arborea) және тығыз амау (Sadleria cyatheoides) өсімдігінің өсу ортасы болып табылады.