Кіріспе

Катмай тауы – Алясканың оңтүстігіндегі Аляска түбегінде орналасқан ірі, белсенді стратовулкан (күрделі вулкан). Оның диаметрі шамамен 10 км, ал 1912 жылғы Новарупта жарылысы кезінде пайда болған орталық көлге толы кальдерасы осы көлемге жуық. Кальдера шетінің ең жоғары биіктігі 6716 футқа (2047 м) жетеді. 1975 жылы кратер көлінің беті шамамен 4220 фут (1286 м) биіктікте болды, ал кальдера төбесінің биіктігі шамамен 3400 фут (1036 м) деп есептеледі. Тау Кодиак аралдық ауданында, Көл және түбек ауданымен шекарасына өте жақын орналасқан. Жанартаудың салдарынан газға ұшыраудан он адам қаза тапқан.

Геология

Катмай тауы – 1912 жылы VEI 6 жарылысының және оған байланысты үлкен көлемдегі пирокластикалық ағындардың ошағы болған Новарупта жанартауының төңірегіндегі бес кратердің бірі. Катмай негізінен лава ағындарынан, пирокластикалық тау жыныстарынан және біріктірілмеген немесе агглютинацияланған атмосфералық шөгінділерден тұрады. Катмай және іргелес конустардағы квартерлік кезеңге жататын жанартаулық тау жыныстарының қалыңдығы 1524 метрден аспайды. Жанартаудың көп бөлігі қар мен мұзбен жабылған, және одан бірнеше аңғарлық мұздықтар тарап шығады. Катмай жанартауы Жоғарғы Юра кезеңінің Накнек формациясының шөгінді жыныстарына орналасқан, олар кальдера жиегінің батысында шамамен 5000 фут (1524 м) биіктікте, сондай-ақ кратердің солтүстігінде және оңтүстік-шығысында көрінеді. Кальдераның батыс қабырғасында 6000 футтан (1829 м) биіктікте және шығыс қабырғасының төменгі бөлігінде 3400 футқа (1036 м) жақын жерде шөгінді жыныстар кездеседі.

Жанартау қызметі

1912 жылы болған үлкен жарылыстан бұрын Катмай жанартауының тарихи активтілігі туралы аз мәлімет бар. АҚШ Жағалау және Геодезиялық қызметінің карталары кальдераның шыңының биіктігі шамамен 7500 фут (2286 м) болғанын көрсетеді, ал 1898 жылы жергілікті ауыл тұрғындары аймақтағы бір жанартаудың кейде "құбылып" тұратынын хабарлады. 1912 жылдың 6-9 маусымы аралығында Аляска тарихындағы ең әсерлі жанартау жарылысы және 20 ғасырдың ең ірі өлшенген жанартау жарылысы Катмай жанартауында үлкен шыңдық кальдераны қалыптастырды. Жарылыс Катмай тауынан батысқа қарай 10 шақырым жерде (Новарупта жанартауының маңында) болды. 60 сағаттан астам уақыт бойы жанартау шамамен магма көлемін көрсететін күл ағындары мен тефраны шығарды. Жарылыс аспанды қараңғылыққа бояған, ауаға уытты газдар мен күлді таратып, тұманды бұлтты құрды. Кодиак қаласының тұрғындары, олардың үстіне күл төгілген кезде, АҚШ-тың Revenue Cutter Service кемесіне эвакуацияланды, онда олар экипажтан баспана алып, күтім көрді, өйткені капитан Перри "мұнда тастап кету әрекеті ақылға сыймас" деп шешті, себебі жарылыс кеме жүруді қауіпті еткен. Катмайдың астындағы магманың тартылуы нәтижесінде шыңдық аймақ құлап, кальдера пайда болды. Қырып тастағаннан кейін, кальдераның түбіне Horseshoe Island деп аталатын кішкентай дациттік лава дөңгелегі орналасты; бұл тарихи жарылыс кезінде Катмай кальдерасынан шыққан жалғыз жаңа материал. Ол 1916 жылғы экспедиция кезінде көрінді, бірақ содан бері кратер көлімен суға батып кетті. Дегенмен, Катмайдан болған жарылыстың VEI көрсеткіші 3 болды, және ықтимал фреатикалық жарылыстар да болған. Жарылыстан кейін, мыңдаған фумаролалар күлден бу шығарып, Он Мың Түтін Аңғарын құрды. 1919 жылы геологтар кальдераның көп бөлігін жабатын көлді байқады. 1923 жылға қарай көл жоқ болып, оның орнына көптеген фумаролалар, лайлы қазандықтар және үлкен лай гейзерлері пайда болды. Содан бері көлдің тереңдігі 244 метрден асып кетті. Көлдің жанындағы кальдераның бір бөлігінде кішкентай мұздықтар пайда болды. Жақын жердегі Накнек көлінде әлі де помпа тастары жүзіп жүр.