Тивадар Пушкаш: Телефондық алмасудың изобретательі және венгр ғалымы

Кіріспе

Венгр өнертапқышы (1844–1893)

Тивадар Пускас де Дитро (ескі ағылшын техникалық әдебиетінде: Теодор Пускас) (17 қыркүйек 1844 – 16 наурыз 1893) – венгр өнертапқышы, телефон саласындағы пионер және телефон станциясын ойлап тапқан адам. Ол сонымен қатар Telefon Hírmondó компаниясын құрған.

Өмірбаян

Пускас отбасы Дитродан (қазіргі Румынияның Харгита округі) Трансильванияның венгр дворяндарынан тегін шығарған. Пускас заң және кейін инженерлік ғылымдарды оқыды. Англияда тұрып, Варнин теміржол құрылыс компаниясында жұмыс істегеннен кейін Венгрияға оралды. 1873 жылы Венадағы әлемдік көрме кезінде ол әлемдегі төртінші және Орталық Еуропадағы алғашқы туристік агенттік – Пускас саяхат агенттігін құрды. Осыдан кейін Пускас Колорадоға көшіп, алтын кеншісі болды. Америкада болғанда Пускас америкалық «энергия машинасы» ойлап тапқан Килиді алаяқ деп әшкереледі. Александр Грэм Белл телефонды ойлап тапқан кезде Пускас телеграф алмасу идеясын жетілдіріп жатқан. Бұл оны өз жұмысына жаңаша қарауға және американдық өнертапқыш Томас Эдисонмен байланысуға итермеледі. Пускас телефон станциясын салу жоспарын жетілдіруге кірісті. Эдисонның айтуынша, «Тивадар Пускас телефон станциясын құру идеясын алғаш ұсынған адам». Бірінші тәжірибелік телефон станциясы Пускас идеялары негізінде салынды және 1877 жылы Бостондағы Белл телефон компаниясымен іске асырылды. 1878 жылдың 11 наурызында Пускас АҚШ-тан әкелген алғашқы жұмыс істейтін Эдисон фонографының (қағаз фольгасымен) үлгісін француз ғылым академиясына көрсетті. Көрсетілім жалпы алғанда сәтті аяқталды, бірақ оны «көңіл көтеруші» деп айыптады. Ол оны (шешімді түрде) Париждегі Э. Хардиге өндіруге тапсырды. 1879 жылы Пускас Парижде телефон станциясын ашты, онда ол келесі төрт жыл бойы Томас Эдисонның Еуропадағы істерін басқарды. Парижде оған кіші інісі Ференц Пускас (1848–1884) үлкен көмек көрсетті, ол кейін Пест қаласында алғашқы телефон станциясын құрды. 1887 жылы Пускас телефон станцияларының одан әрі дамуында революциялық қадам болған мультиплекстік коммутаторды енгізді. Оның келесі өнертабысы – Пест қаласында жаңалықтар мен «хабар тарату» бағдарламаларын жариялаған «Телефондық жаңалықтар қызметі» болды, ол радионың алғашқы нұсқасы болды. Қазіргі заманғы ғылыми журналға сәйкес, Эдисонның телефонына бір уақытта ең көп дегенде 50 адам тыңдай алатын, ал тағы бір абонент қосылса, ешкім ештеңе естімейтін. Ал Пускастың аппаратурасымен жарты миллион адам станциядан келетін бағдарламаны анық ести алатын. 1890 жылы Пускасқа қазіргі заманғы техниканың негізі болған бақыланатын жарылыстарды жүргізу әдісіне патент берілді. Ол бұл технологияны Төменгі Дунайды реттеу жұмыстарында сынады. Пускас 1892 жылы «Телефон газетін ұйымдастырудың жаңа әдісі» деген тақырыппен телефон газетінің технологиясының патентерін Аустрия-Венгрия империясының патент бюросында тіркеді. «Телефон Хирмондо» қызметі 1893 жылдың 15 ақпанында шамамен 60 абонентпен басталды. Пускас 1893 жылдың 16 наурызында қайтыс болғаннан кейін оның ағасы Альберт Пускас кәсіпорын мен патенттік құқықтарды Иштван Попперге сатты. Тивадар Пускас өмірінде кеңінен танылмады. Алайда 2008 жылы Венгрия Ұлттық банкі Пускас және «Телефон Хирмондо» таныстырылғанының 115 жылдығына арналған 1000 форинттік естелік монета шығарды.

The Puskás family from Ditró (today Harghita County of Romania), was part of the Transylvanian Hungarian nobility. Puskás studied law and later engineering sciences. After living in England and working for the Warnin Railway Construction Company he returned to Hungary. In 1873, on the occasion of the World Exhibition in Vienna, he founded the Puskás Travel Agency, the fourth oldest in the world and the first travel agency in Central Europe. After this, Puskás moved to Colorado and became a gold miner. It was while he was in America that Puskás exposed the American "energy machine" inventor Keely as a fraud. Puskás was working on his idea for a telegraph exchange when Alexander Graham Bell invented the telephone. This led him to take a fresh look at his work and he decided to get in touch with the American inventor Thomas Edison. Puskás now began to concentrate on perfecting his scheme to build a telephone exchange. According to Edison, "Tivadar Puskas was the first person to suggest the idea of a telephone exchange". The first experimental telephone exchange was based on the ideas of Puskás, and it was built by the Bell Telephone Company in Boston in 1877. On March 11, 1878, Puskas demonstrated the first working Edison phonograph from the US (using tinfoil) to the French Academy of Sciences. It was generally successful although he was also accused of "ventriloquism." He was responsible for having it manufactured (in limited quantities) by E. Hardy of Paris. In 1879 Puskás set up a telephone exchange in Paris, where he looked after Thomas Edison's European affairs for the next four years. In Paris he was greatly helped by his younger brother Ferenc Puskás (1848–1884), who later established the first telephone exchange in Pest. In 1887 he introduced the multiplex switchboard, which was a revolutionary step in the further development of telephone exchanges. His next invention was the "Telephone News Service" that he introduced in Pest, which announced news and "broadcast" programmes and was in many ways the forerunner of the radio. According to a contemporary scientific journal, at most 50 people could listen to Edison's telephone at the same time, if one more person was connected, none of the subscribers could hear anything. With Puskás's apparatus, by contrast, half a million people could clearly hear the programme coming from the exchange. In 1890, Puskás was granted a patent for a procedure for carrying out controlled explosions, which was the forerunner of modern techniques. He experimented with this technology when he was working on regulating the Lower Danube. Puskás registered the patent of technology behind the telephone newspaper Telefon Hírmondó in 1892, in the Patent Office of the Austro Hungarian Empire, with the title "A new method of organizing and fitting a telephone newspaper". The Telefon Hírmondó service started on 15 February 1893, with around 60 subscribers. After Puskás's death on 16 March 1893, his brother Albert Puskás sold the enterprise and the patent rights to István Popper. Tivadar Puskás did not win extensive public recognition during his lifetime. However, in 2008, the Hungarian National Bank issued a 1000 Forint commemorative coin in honor of Puskás and the 115th anniversary of the introduction of the Telefon Hírmondó.