Кіріспе

1920-1921 жылдардағы Орыс Азамат соғысындағы шаруалар көтерілісі 1920-1922 жылдардағы Тамбов көтерілісі – Ресей Азамат соғысы кезінде большевик үкіметіне қарсы ең ірі және жақсы ұйымдастырылған шаруалар көтерілістерінің бірі. Көтеріліс қазіргі Тамбов облысы мен Воронеж облысының бір бөлігінде, Мәскеуден оңтүстік-шығысқа қарай орын алды. Кеңес тарихнамасында бұл көтеріліс Антоновщина ("Антоновтың көтерілісі") деп аталды, ол большевиктер үкіметіне қарсы шыққан Социалистік-революциялық партияның бұрынғы өкілі Александр Антоновтың есімімен аталған. 1920 жылдың тамыз айында астықты күштеп алып қоюға қарсылықпен басталып, Қызыл Армияға, Чека бөлімшелеріне және Кеңес Ресейінің билігіне қарсы партизандық соғысқа ұласты. 1921 жылдың жазында Қызыл Армияның қосымша күштері химиялық қару қолданып, шаруалар армиясының көп бөлігін талқандады; шағын топтар келесі жылға дейін қарсылық көрсетуді жалғастырды. Көтерілісті басу кезінде шамамен 100 000 адам тұтқындалып, 15 000-ға жуық адам қаза тапты. Бұл қозғалысты кеңес үкіметі осы кезеңде оларға қарсы шыққан басқа солшыл антибольшевиктік қозғалыстар сияқты, анархиялық қарақшылық деп көрсетті.

Өмірбаян

1904 жылы Александр Антонов пойызды жарғандығы үшін жиырма жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ ақпан революциясынан кейін Ресей Уақытша үкіметінен кешірім алды және туған Тамбовқа оралды, онда ол Кирсановтағы жергілікті милицияда қызмет етті. Уақытша үкімет аграрлық реформаны талқылаудан бас тартқандықтан, ол Солшыл Социалистер-Революционерлеріне қосылды. Тамбов шаруалары қазан революциясын көбінесе қолдады, себебі Владимир Лениннің Жер туралы Декреті мүлікті иемденуді заңдастырды. Дегенмен, большевиктер облысты басқаруда қиындықтарға тап болды. Қалалардан өзгеше, большевиктердің 1917 жылғы сайлауда Социалистер-Революционерлер үлкен басымдықпен жеңген ауылдық аймақтарда қолдаушылары болмады. 1918 жылдың наурыз айында Тамбовтағы большевиктер делегаттары тіпті Брест-Литовск келісімін ратификациялағаннан кейін жергілікті кеңестерден шығарылды. Ресей Азамат соғысы басталғаннан кейін, жаңадан құрылған Ресей Кеңес Республикасы әскери коммунизм саясатын қабылдады, онда қалаларға қажетті азық-түлік ауылдардан мәжбүрлі реквизиция арқылы алынды, қаржылық өтемақысыз. Бұл шаруалардың қарсылығына ұшырады, әсіресе реквизициялар көбінесе қатыгездікпен жүзеге асырылды. Сонымен қатар, реквизицияланатын астықтың мөлшері өндіріске сәйкес есептелмеді. Оның орнына комиссиялар соғысқа дейінгі өндіріске негізделген шамамен баға берді, сондықтан құлдым-құрым, егін нашарлауы және халық санының азаюы ескерілмеді. Революцияға дейін Тамбов шаруалары шамамен бір миллион тонна астық өндірген. Оның үштен бірі экспортқа жөнелтілді. Ауылдағы азамат соғысының салдары ескерілмеген осы деректерге сүйене отырып, астық сатып алудың жоғары көрсеткіші белгіленді. Шаруалар көбінесе өндірілетін өнімге экономикалық мүдде болмағандықтан, жерлерін азайтуға тырысты, бұл жоғарыдан бұйрық берілген тәркілеулерді одан да ауыр етті. Көптеген шаруалар большевиктік идеологияға бейжай қарады, бірақ олар мәжбүрлі реквизициялар үшін және көптеген қашқындарды тудырған мәжбүрлі алымдар үшін большевиктерді жек көре бастады, бұл оларды тіршілік шегіне жеткізді. 1919 жылдың жазында Антонов орманға қашып, бірнеше большевик белсенділерін өлтірген топ құрды. Осылайша, большевиктерге қарсы алғашқы партизандық қозғалыстар пайда болды, олар Қызыл Армиядан дезертирлер, Социалистер-Революционерлер және орманды тексеруге қарсылық көрсеткен шаруалардан құралды. Олардың алғашқы әрекеттері халыққа ұнамайтын мемлекеттік қызметкерлерді өлтіру және мемлекеттік шаруашылықтарға шабуыл жасау болды. Олар 200-ден астам мемлекеттік астық жинаушыларды өлтірді және келесі жыл ішінде олардың қатары тұрақты түрде өсіп, 1920 жылдың жазының басына қарай бастапқы 150 адамнан 6000-ға жетті, бірақ бұл Антон Деникиннің Ақ қозғалысы жеңілгеннен кейін ғана іске асырылатын толыққанды көтеріліс күтетін еді. Бұл күштердің басқа да басшылары Александр Антоновтың інісі Антонов Дмитрий Степанович және СР Токмаков Петр Михайлович болды.

Аурудың басталуы

1920 жылы 19 тамызда Қызыл Армияның әскери реквизициялық отрядының барлық мүмкіндігін тартып алып, "жетпіс жастағы қарттарды көпшіліктің алдында ұрып-соғып" Кітрово қалашығында көтеріліс басталды. Қызыл Армияның шабуылға түсуіне қарсы дайындалып, шаруалар өздерін қаруландырды. Мылтықтардың саны аз болғандықтан, шанышқылар мен таяқтар да қолданылды. Көп ұзамай, басқа ауылдар да Кеңес өкіметіне қарсы көтеріліске қосылып, Қызыл Армияны ығыстырды. Көтерілісші шаруалар алғашқы табысынан кейін, әкімшілік орталығы Тамбовты басып алуға тырысты. Бірақ, мақсатына он шақырым жетпей, қызыл пулеметтердің отына түсті. Осы кезде, радикалды Солшыл социалист-революционер Александр Антонов, қызылдарға қарсы партизан соғысын ұйымдастырды. Көтеріліске дейін Антонов пен бірнеше серіктері большевиктерге қарсы жер астындағы көтеріліске қатысып, өлім жазасына кесілген еді. Кеңес билігінен қашып құтылғандықтан, ол шаруалар үшін халық қаһарманына айналды. Ол тауарлардың еркін саудасы мен қозғалысына рұқсат беруді, астықты мәжбүрлеп алуды тоқтатуды, Кеңес әкімшілігі мен Чеканы таратуды талап етті. Оның жасағы теміржол тораптарына, колхоздарға және Кеңес өкіметіне шабуылдар жасады. Халықтың қолдауына ие болып, ауылдарды тығыздық пен демалыс орны ретінде пайдаланды. Сонымен қатар, олар көбінесе Қызыл Армия сарбаздарының киімдерін киіп, ауылды аралап, шабуылдың күшін арттыруға тырысты. Көтерілісші шаруалар Жұмысшы шаруалар одағы (Союз Трудовых Крестьян, СТК) арқылы бірікті, ол көтерілісшілердің саяси ұйымы болды және Антонов осы ұйыммен тығыз байланыста жұмыс істеді. Өздерінің саяси бағдарламасы оларға басқа шаруалар көтерілістерінен артық күш пен бірлік берді. Алайда, бұл қозғалыс халықтың шаршағандығына негізделген, бірақ үкіметті қалай ауыстыруға болатыны туралы нақты идеясы болмады. Антонов Мәскеуге жорық жасап, большевиктердің билігін құлатуды армандады. Антонов шаруаларды Қызыл Армия үлгісінде 18-20 полкке ұйымдастырды, олардың өздерінің саяси комиссарлары, барлау бөлімдері мен байланыс бөлімдері болды. Сондай-ақ, ол қатаң тәртіп енгізді. Шаруалар өздерінің туы ретінде Қызыл туды қолданып, революцияның басты символын қабылдады. Олардың қатарында 14-18 мың адам болды, олардың көп бөлігі Қызыл Армиядан дезертирлер еді. Олардың 5-7 мыңы қару-жарақпен жабдықталған. Айдың соңына қарай, көтерілісшілердің саны алты топқа жетті, әр тобында ондаған пулемет пен бірнеше артиллериялық құралдары бар 4000 адамнан болды. Большевиктердің билігі Польшамен соғысқа және Петр Врангельдің Таврияның солтүстігіндегі шабуылына белсенді қатысқандықтан, Тамбов облысында тек 3000 сенімсіз әскері болды. Бұл сарбаздар жергілікті ауылдардан шақырылған және өздерінің класының мүшелерімен соғысуға ынтасыз болды. Көтерілісшілер аймақтың үлкен бөлігін бақылауға алып, реквизицияланған астық тасымалдаған пойызды басып алды. Антоновтың адамдары Қызыл Армия бөлімдерін қамтамасыз етуге арналған астықты жергілікті шаруаларға қайта бөлісті. Көтеріліс Воронеж, Саратов және Пенза облыстарының бөліктеріне де тарады. Бұл аумақта үш миллионнан астам адам тұрды, олардың 90% -ы шаруалар мен қолөнершілер еді. Аймақ тығыз қоныстанған, орманды жерлерге толы, көптеген жұмыс орындары бар еді, әсіресе 1917 жылы жерлер тартып алынып, иелері қуылғандықтан. Бірақ большевиктердің талаптары мен Азамат соғысы олардың пайда табуына кедергі келтірді, бұл көтерілісті одан әрі күшейтті. Көтерілісшілер бақылаған аумақтарда барлық Кеңес мекемелері жойылды. Көтерілісшілердің қолынан Ресей Коммунистік партиясының 1000-ға жуық мүшесі қаза тапты. 1920 жылдың қазанында большевиктер облыстың ауылдық аумағын толықтай жоғалтып, тек Тамбов қаласының өзі мен бірнеше шағын қалалық елді мекендерін ғана бақылауда ұстады. Қызыл Армиядан дезертирлердің қатарына қосылғаннан кейін шаруалар армиясының саны 50 000-нан асты. Көтерілісшілердің әскерилері өте тиімді болды және тіпті Тамбов Чекасына да сұғып кірді. Қазан айының соңында Тамбов облысының басшысы Корнев Василий Степанович көтерілісшілермен бірнеше шайқас жүргізді. Оның хаттарына сәйкес, ол 3000 адамды өлтіріп, 300 адамды жарақаттады және көптеген қару-жарақ, оқ-дәрі және жабдықтармен (телефон және далалық асхана сияқты) 1000 адамды тұтқынға алды. Оның жоғалғандары 90 өлген және 200-ден аз жарақат алған. Алайда, ол көтеріліске кінәлі деп танылып, қызметтен алынды. Кейбір деректер бойынша, қараша айында көтерілісшілердің қатарында 8000 атты әскер болған.

Көтерілістің шыңы

5 қарашада екі мыңнан алты мыңға дейін көтерілісшілер, көбінесе атты әскер, Сампурдағы теміржол станциясына екі үйлестірілген топта шабуыл жасап, артиллериялық зеңбірек, бірнеше пулемет, көптеген револьверлер мен мылтықтарды басып алды. Бірақ олар теміржол желілерін бүліктіруге тырысып, тез шегінді. Сол кезде большевиктердің хабарлауынша, Новохопёрск ормандарында, станция маңында екі мың партизан әлі де бар екен. Шаруалардың басқа майдандарда не болғанын білудің басты көзі – қызыл тұтқындар болды. Сол айда аймақта 5 мыңға жуық большевик болды. 1920 жылдың қазан айынан 1921 жылдың қаңтарына дейін, билігінің шыңында, халықтың күшті қолдауының арқасында көтерілісшілер 50 мың партизанды жұмылдырды. 1921 жылдың ақпан айына қарай олардың саны 20 мыңнан 40 мыңға дейін жетті, олардың жартысы толық уақытты, ал қалғаны жартылай уақытты жауынгерлер еді. 6 мыңға жуық атты әскер, үкімет әскерлерінің қимылсыздығына кедергі келтірді, олардың жылдамдық жетіспеуі тиімділігін төмендетті. Бірақ олар ешқашан «ұйымдасқан партизандық армия» құрмады. Сондықтан олардың көптеген әрекеттері – астық реквизициялаумен немесе ауыл тұрғындарын қуғынға салумен айналысқан большевик отрядтарына қарсы әр топтың импульсивті шабуылдарынан тұрды. Осы үйлестірудің болмауы, нашар қару-жарақ пен дайындықпен қатар, олардың жеңілісіне шешуші себеп болды. Олар екі армияға бөлініп, барлығы 21 полкке ұйымдастырылды. Олардың партизандық соғыс тактикасы – жерді жақсы білу және атты әскердің жылдамдығы арқасында күтпеген шабуылдар жасап, дереу қашудан тұрды. Әр ауыл осы жауынгерлердің бір тобын жарақтандыруға және ұстауға жауапты болды, бұл оңай болды, өйткені көптегені өздерінің қауымдастықтарын қорғаған жергілікті тұрғындар еді. Осы жергілікті сипат та оларға көмектесті. Керісінше, өзіне тым жабық болулары басқа шаруа қозғалыстарынан одақтас іздеуге немесе ірі қалаларға қарсы шеру жасауға мүмкіндік бермеді, өйткені большевиктер оларды бақылауды уайымдады, себебі олардың қолдау көзі – өнеркәсіптік пролетариат еді. Жыл соңына қарай көтерілісшілер негізгі мақсаттарының біріне жетті – қызылдар олардың аумақтарына астық реквизициялау үшін бөлімшелерді жіберуді тоқтатты. Тамбовтың оңтүстігіндегі шенеуніктер мұндай әрекетке бара алмады, өйткені олардың ресурстары тек өздері бақылап отырған ауылдарды күзетуге жұмсалды. Бірақ солтүстік аймақта бейбітшілік орнады, себебі ол азық-түлік өндіретін ірі аймақ емес еді, сондықтан ол көтеріліске себеп болған реквизициялардан зардап көрмеді. Ауыр қару-жарақтың жетіспеуі көтерілісшілерге қалаларды басып алуға мүмкіндік бермеді, олар коммунистер мен үкімет шенеуніктерге пана болды. Сол желтоқсанда Чекадан күшелендіру келіп, аймақта 3500 жауынгер болды. Екі айдан кейін оның басшысы Феликс Дзержинский келіп, операцияларды жетекшілік етті. Осы уақыт ішінде гарнизондық офицерлер мен жергілікті большевик жауынгерлері Мәскеудің оларды көбірек тастап кетуіне наразылық білдірді, себебі оларға азық-түлік пен күшейтулер азайды. Шындығында, Қызыл команданың әскери шеңберлері Тамбовты бейбіттендірудің үлкен науқанына назар аударуға шешім қабылдады: олардың әскерлері облысты су басса, қозғалыс тез аяқталады. Сонымен қатар, оларға көмектесу қиын болды, өйткені олардың негізгі байланыс жолдары – бронепоездар – аймақта үнемі шабуылға ұшырады. 1920-1921 жылдардың қысында Козлов пен Моршанк сияқты көптеген қалаларда азық-түлік қоры таусылды, олар көтерілісшілер аймағының шетінде орналасқан және коммунистік гарнизондарының көпшілігі тіршілік ету үшін қара нарыққа бет бұрды. 1921 жылдың 23 қаңтарында 6-шы «Волче-Карачан» полкінің 250 атты кадеті Борисоглебск қаласын көтерілісшілердің үлкен күштерінен сәтті қорғады. Большевиктер үшін Борисоглебск пен Кирсановты өздерінің қолында ұстау маңызды болды, себебі олар көтерілісшілер бақылап отырған даланың ортасындағы бекіністер еді. Сол айда большевиктер өз гарнизондарында қызмет еткен 4000 жергілікті тұрғынды демобилизациялады, себебі оларға сенім артқан жоқ. Олар дереу партизандарға қосылды. Бұл кезде большевиктердің реквизициялық отрядтары қажетті астықтың жартысын ғана жинап алған еді. Антонов Овсеенко өз тәжірибесінен Тамбовтағы әрбір екінші шаруаның аштықтан өліп жатқанын байқады. Халықты өз жағына тарту үшін Николай Бухаринге «мәжбүрлеуге болмайтын шараларды» әзірлеу тапсырылды, онда ол қажетті астық квоталарын төмендетуді ұсынды. Жауап ретінде 1921 жылдың 2 ақпанында Совет үкіметі «продрасвёрстканы» тоқтату туралы жариялады және аймақтың шаруаларына бағытталған арнайы жарлық шығарды, ол «продналог» саясатын енгізді. Жаңа саясат астық пен басқа да азық-түлікке салынатын салық еді. Бұл 10-шы большевиктер съезі алдында жасалды, онда шара ресми түрде қабылданды. Хабарлама 1921 жылдың 9 ақпанында Тамбов аймағында тарала бастады. 20 наурызда, капитуляциялағандардың барлығына жалпы кешірім жарияланды. Кешірім күшінде болған екі апта ішінде шамамен 3000 көтерілісші капитуляциялады, бірақ олардың өте азы ғана қарулы болды. Осы кезде большевиктердің билігі аймақтан дерлік жойылды, аймақта 32 500 жаяу әскер және 8000 атты әскер, сондай-ақ пулеметтер мен зеңбіректер болғанына қарамастан. Осы кезде көтерілісшілер ірі әскери күштерді жұмылдыра алды. 11 сәуірде Антонов 5000 партизанды жинап, Расказовоға (бір сағат бұрын кішкентай күшпен Нижне Спаскоеге алақорлық шабуыл жасады) қосқап шабуыл жасады. Гарнизон бір рота жаяу әскер, большевик жауынгерлерінің бір бөлімі, пулемет взводы, Саратовтан қаңтарда келген Волга жаяу әскер бригадасы және 2-ші Чека полкінен тұрды және ол тез құлап кетті. Көтерілісшілердің мақсаты – екі-үш жүз досы бар артиллериялық зеңбірек, он бір пулемет, төрт жүз мылтық, жүз мың оқ, сексен телефон және 50 верста кабельді алу еді. 24 сәуірде олар Кобяки ауылында (Тамбов облысы) «Васька Карас» (Никитин Королёв, Василий Васильевич) және Василий Ф. Селянский басшылығымен бес мыңнан он мыңға дейін жауынгерлерді жинады. Барлығы шайқасқа қатыспады. Олар Кирсанов қаласын басып алуды жоспарлады, оны атты әскер командирі В. И. Дмитриенко басқарған Мәскеу жаяу әскер бригадасы күзетіп тұрды. Бір күннен кейін олар екі сәттіліксіз шабуыл жасады, жеңімпаздардың 22 пулеметі, ұсақ қарулары мен оқ-дәрілерін тастап кетті. Дұшпан атты әскерімен қуылған көтерілісшілер коммунистік үкіметтің бағалауынша, келесі күндері 2000 адам қаза тапты.

Басып шығару

1921 жылдың қаңтарына қарай шаруалар көтерілісі Самара, Саратов, Царицын, Астрахань және Сібірге тарады. Бірақ Польша-Кеңес соғысының аяқталуымен және генерал Врангельдің жеңілуімен Қызыл Армия өз әскерлерін осы аймаққа жұмылдыра алды. 1921 жылдың мамырында Михаил Тухачевскийге Ленин Тамбовтағы көтерілісті басуды тапсырды. Оған танктер, ауыр артиллерия және 100 000 сарбаз, негізінен ЧК-ның арнайы бөлімдері, сондай-ақ Қызыл Армия бөлімдері берілді. Комсомол мүшелерінің барынша көп саны оған саяси адалдығы үшін тағайындалды. Қызыл Армия бронепоездарды пайдаланып, "бейбіт тұрғындарды" жазалап өлімге жіберді. Көтерілісшілер жауап ретінде Тухачевский мен Овсеенконы өлтіруге әрекеттенді, ал партия және Қызыл Армия мүшелерінің отбасы мүшелерін ұрлап, атып тастады. 6 мамырда Тухачевский тыныштандыру науқанын жариялады. Сол айда 50 мыңнан 100 мыңға дейін қызыл сарбаздан тұратын үлкен әскер облыстың оңтүстік бөлігіне жетті. Жоспар "көтеріліс аймағын әскермен су батпау" болды. Олардың құрамында тұрақты күштер, қытай және венгр интернационалистері, ЧК жасақтары, Части особого назначения және Войска ВОХР болды, бірақ шешуші күш – көптеген кадеттер мен атты әскерлер болды. Оларды 70 ауыр артиллерия, жүздеген пулемет, 3 бронепоезд, ұшақ, бронеавтомобильдер және Бірінші дүниежүзілік соғыстан қалған химиялық қарулар қолдады. 31 мамырда генерал Иван Федько басқаратын жеті бронетранспорт Две-Сестрицы ауылында 3 мың көтерілісшіні таңқалдырып, оларды ауыр шығындармен таратып жіберді. Тамбов секторына генерал Григорий Котовскийдің басқаруымен екі жаяу әскер бригадасы мен бір атты әскер бригадасы тағайындалды. Мамыр айының алғашқы екі аптасында Тамбовта 15 000 Қызыл Армия офицері жорыққа дайындалу үшін жиналды. 1 маусым таңында Федько үш пулеметпен қаруланған бронетранспортпен, Котовскийдің атты әскерімен және М.Д. Ковалевтің Сібір атты әскерінің бригадасымен Антоновқа және оның 3000 партизан тобына күтпеген шабуыл жасады. Көтерілісшілер бронетранспорттарды мылтықпен кері қайтаруға үлкергенімен, Ковалевтің атты әскерінен бұрын қашып кетті. 6 маусымда Федько басқаратын бронетранспорт Чернышово маңында тағы бір жеңіске жетті. 1 мен 9 маусым аралығында Уборевич басқаратын үш большевик күші 7 бронетранспортпен Антонов пен Богославский басқаратын 2000 көтерілісшіге қарсы алты шайқаста шабуыл жасады, нәтижесінде 800 партизан қаза тапты. Тамбов пен Кирсанов арасындағы аймақ тыныштандырылды. Бұл үш күш Ржакшада бірігуді жоспарлады: Дмитриенконың атты әскер бригадасы (Тамбов уезіндегі Сампурдан 2000 адам), Котовскийдің атты әскер бригадасы (Кирсанов уезіндегі Ломовис стансасынан 1000 сарбаз) және 14-ші атты әскер бригадасы (Кирсанов уезіндегі Карай Пушкинодан Ворона өзені бойында 1000 атты әскер). Екі аптадан кейін көтерілісшілердің қолбасшысы Александр Богославский шайқаста қаза тапты. Токмаков, Карас және Селянский де осындай тағдырға ұшырады. 1921 жылдың 12 маусымында Тухачевский Владимир Антонов Овсеенкодан қалған көтерілісшілерге қарсы химиялық қару қолдануға рұқсат алды. Олар әскерлеріне орманды уытты газбен тазартуды бұйырды, газ қабаты орманға еніп, онда жасырынып жүргендердің бәрін өлтіру үшін мұқият есептеуді талап етті. Жергілікті коммунистік газеттерде "бандиттерді" уытты газбен жоюды мақтап жариялады. Антоновтың әскері қоршалып, жойылды, көтеріліс маусымның соңына дейін жеңілді. Қыркүйек айында көтерілісшілердің саны мыңға дейін азайды. Сол жылдың соңында соғыс жолында 4 мыңнан астам көтерілісші қалды. Көтерілісшілердің басшыларының көбі қаза тапқандықтан, соңғы топтар тұрақты қудалаудан қашып, батпақтар мен ормандарда жасырынып өмір сүрді. 1922 жылдың ортасына дейін провинция толығымен тыныштандырылды. Антонов ағайындылары мен олардың соңғы бірнеше ізбасарлары 1922 жылдың 24 маусымында Нижний Шибряй ауылында Қызыл отрядқа қарсы шайқаста қаза тапты. ЧК оларды тұтқындап, бас сауғалаған үйіне от қоюға әрекеттенді. Олар қашып кетуге тырысқанда, атып тастады. Сол кезде олардың қозғалысы бірнеше топқа дейін азайды.

Салдарлар

Көтерілісшілерге қарсы әскери операциялардың нәтижесінде олардың шамамен 6000 жауынгері қарсыласып, атылып немесе жер аударылды. Жер аударылғандар көтеріліс басылғаннан кейін жергілікті лагерьлерден Ресейдің солтүстік аймақтарындағы арнайы лагерьлерге көшірілді. Бұл лагерьлер, көбінесе, Ақ қозғалыстың офицерлері мен Кронштадттан ұсталған көтерілісшілерге арналған еді. Осы лагерьлерде тұтқындардың өлім-жітім көрсеткіші лагерь жүйесінің қалған бөліктерімен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болды. Соғыстың салдары мен жазалау шаралары, сондай-ақ большевиктердің ауыл шаруашылығы саясаты көтерілісшілердің аймақтарында ашаршылыққа алып келді. Келесі екі жылда Тамбовтан өзге Ресейдің көптеген аймақтары да зардап шекті. Көтерілісшілердің отбасы мүшелері көбінесе кепіл ретінде ұсталды, ал кейбіреулері кездейсоқ ұсталды және кейбір жағдайларда бүкіл ауылдар интернатталды. 1921 жылдың шілдесінде 50 000-нан 100 000-ға дейін ауыл тұрғындары, оның ішінде шамамен 1000 бала арнайы концлагерьлерге қамалды. Олардың арасында холера мен тиф эпидемиясынан қатты зардап шеккендер болды. 1921 жылдың күзінде өлім-жітім көрсеткіші ай сайын 15-20% шамасында екені анықталды. Өте аз адам босатылды немесе өлім жазасына кесілді, бар болғаны 15 000-ға жуық адам атылды. Дегенмен, ауылдарда күдіктілер мен тұтқындарды жаппай өлімге ұшырату жиі кездесті. Кейбір ауылдар толығымен өртеніп кетті. Ұсталған және жер аударылған отбасылардан тәркіленген мүліктер режимді қолдаушыларға немесе оның серіктеріне берілді. Чеканың қызметі, мыңдаған жергілікті тұрғындарды Коммунистік партияға қабылдау (оның тиімділігімен бірге) және Жаңа экономикалық саясаттың жеңілдіктері 1921 жылдың көктемінде большевиктерге жағдайды тұрақтандыруға көмектесті, әсіресе астықты міндетті түрде жинау тоқтатылды. Көтеріліс Кеңес басшылығына шаруалармен қарым-қатынасты басқарудағы сәтсіздіктерін көрсетті және Ленинді Жаңа экономикалық саясатты енгізуге итермелеген факторлардың бірі болды. Ресейлік социолог және оқиғаның куәсі Питирим Сорокин тіпті көтерілісшілер өз әрекеттерімен НЭП-ті қабылдауға мәжбүр еткенін айтты. Жаңа саясат ауыл шаруашылығы өнімдерін міндетті түрде жинаудың орнына, нақты өндіріске сәйкес табиғи салық салуға негізделді. Әскери сала бойынша, Кеңес Армиясының қолбасшысы Михаил Фрунзе партизандық күштердің тұрақты әскерге қарсы көрсеткен қарсылығына таң қалды. Сондықтан ол Қызыл Армияда командир ретінде партизандық тактиканы зерттей бастады. Бұл Кеңес партизандарының Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік басқыншыларға қарсы күресінің стратегиялық негізі саналды.

Танымал мәдениетте

2011 жылы Андрей Смирновтың "Бір кезде қарапайым әйел өмір сүрген" фильмінде көтерілістің кейбір эпизодтары бейнеленген. Александр Солженицыннің "Абрикос джемі және басқа да әңгімелер" (2010) кітабында Маршал Георгий Жуковтың өмірбаян жазуға жасаған сәтсіз тыңайлаулары туралы қысқа әңгімеде, зейнеткер маршал жұмысшы-шаруалар одағына қарсы күрескен жас офицер кезін еске алады. Ол Михаил Тухачевскийдің науқанға басшылық ету үшін келгенін және оның әскерге алғашқы сөз сөйлегенін еске түсіреді. Ол одаққа көмектескен немесе оған деген ықыласын білдірген бейбіт тұрғындарға қарсы тотальді соғыс және жерді өртеу тактикасы қолданылатынын жариялады. Жуков Тухачевскийдің тактикасы қалай қабылданып, көтерілісті басуға қалай көмектескенін айтады. Бірақ осы процесте айналасындағы ауылдардың халқы дерлік жойылды.