Кіріспе
Ресей азамат соғысындағы әскерлер / фракциялар. Жасыл әскерлер (Зеленоармейцы), сондай-ақ Жасыл армия (Зелёная Армия) немесе Жасылдар (Зелёные) деп белгілі, 1917-1922 жылдардағы Ресей азамат соғысында барлық үкіметтерге қарсы күрескен қарулы шаруалардың топтары болды. Жасыл әскерлер – большевиктерге, ақтарға және шетелдік интервенцияшыларға қарсылық көрсеткен, жартылай ұйымдастырылған жергілікті жасақтар, олар өздерінің ауылдарын үшінші тараптардың тартып алуларынан немесе жазалау шараларынан қорғау үшін күресті. Жасыл әскерлер саяси және идеологиялық тұрғыдан бейтарап болды, бірақ кейде Социалистік-революциялық партиямен байланыста болды. Жасыл әскерлер Ресейдің көп бөлігінде үнсіз қолдауға ие болды. Дегенмен, олардың негізгі күші – шаруалар Ресей азамат соғысы кезінде белсенді науқандарға баруға құлшынбады және 1922 жылы большевиктер жеңіске жеткеннен кейін тарап кетті.
The Green armies (Зеленоармейцы), also known as the Green Army (Зелёная Армия) or Greens (Зелёные), were armed peasant groups which fought against all governments in the Russian Civil War from 1917 to 1922. The Green armies were semi organized local militias that opposed the Bolsheviks, Whites, and foreign interventionists, and fought to protect their communities from requisitions or reprisals carried out by third parties. The Green armies were politically and ideologically neutral, but at times associated with the Socialist Revolutionary Party. The Green armies had at least tacit support throughout much of Russia. However, their primary base, the peasantry, were largely reluctant to wage an active campaign during the Russian Civil War and eventually dissolved following Bolshevik victory in 1922.
Өмірбаян
Ресей шаруалары Ресей мемлекетіне қарсы екі соғыс бастан өткерді, бұл революциялардың нәтижесі болды, олар 1905-1907 және 1917-1922 жылдары мемлекеттік жеңіске жетті. 1918 жылдың басында большевиктер партиясы тек бірнеше қаланы ғана бақылап отырды, "шаруа мұхитының ортасындағы бірегей большевик аралдары", өз еңбектерінің жемісін беруге және сыртқы билікке мойынсұнуға құштар емес. Қала мен ауыл арасындағы қақтығыс азамат соғысының басты қырларының бірі болды. Бұл қарсылықты көптеген адамдар елдегі "әлеуметтік анархияның" көрінісі деп түсіндірді. Коммунистердің шаруалар мен жұмысшыларға ықпалы мардымсыз болды. Большевиктер кейбір кеңестерді басқарды, бірақ халықтың көпшілігі оларға бейтарап және ұйымдаспаған түрде қарсылық көрсетті, күш қолдану арқылы емес. 1917 жылдың соңы мен 1918 жылдың басында Ресейдің орталық бөлігін, Баку мен Ташкентті басқаратын большевиктерге қарсы ешқандай күшті қарсылық болған жоқ. Жалғыз қарсылық күші – Ресейдің оңтүстігінде әлі де ұйымдастырылған, шамамен 3000 адамнан тұратын Добровольческая армия (Еріктілер армиясы). Ақтар қозғалысының барлық үміті бастапқыда өз тәуелсіздігін алуға көбірек қызығушылық танытқан Дон және Кубань казактарын жеңуге байланысты болды. Украина мен Финляндия тәуелсіздік алу процесінде болды, бірақ ақтар олардың бөлінуін танудан бас тартты. Тек 1918 жылдың басында большевиктердің казактарды қатыгездікпен қуғындауы оларды ақтардың жағына тартуға мүмкіндік берді. Қазан төңкерісінен кейін жаңа большевиктік билік соғыс коммунизмі саясатын қабылдады. Бұл жүйе барлық жеке кәсіпкерлікті жоюға, мемлекеттік үлестіру мен сыртқы нарықты барынша бақылауға, барлық ауыр өнеркәсіпті мемлекет меншігіне алуға, ауыл шаруашылығының артық өнімдерін реквизициялауға және бүкіл экономиканы соғыс күшін қолдауға бағыттау үшін әмбебап рациондау жүйесін қолдануға тырысты. Бұл олардың қарсыластарымен "үй майданында" күресудің бір жолы болды. Жаңа шаралардың бірі – Қызыл Армияға керек-жарақтарды жинау және кез келген қажетті құралдармен социалистік экономиканы құру үшін орталық Ресейдің шаруа қожалықтарына лауазымды адамдарды жіберу болды. Олардың мақсаты – астық, мал мен жылқыны тартып алу, жас жігіттерді әскерге шақыру және дезертирлерді жасырып жатқан деп күдіктенген ауылдарды жазалау еді. Шаруалардың алғашқы реакциясы – астықты көміп, малға жем беру немесе жасырын түрде спиртке айналдыру болды. Бұған жауап ретінде большевиктер 80 мың адамнан тұратын "жабдықтар армиясын" ұйымдастырды. Олардың жартысы Петроградтан тұрақты жалақы және олжаның бір бөлігін өзіне алуды көздеген жұмыссыз жұмысшылар еді. Қалғандары қылмыскерлер, жұмыссыздар және бұрынғы әскерилер болды. Олар продотряды (продотрядтар) деп аталатын тәртіпсіз әскерлерді құрды, олар шаруалардан маңызды қорларды, тұқымдарды және басқа да заттарды ұрлаудан тартынбады. Продотрядтардың өлім-жітім санының өсуімен өліп жатты: 1918 жылы – 2000 адам, 1919 жылы – 5000 адам, 1920 жылы – 8000 адам. Большевиктер ауылдарды өртеп, малдарды тартып алып, жүздеген шаруаларды өлтіріп, кек қайтарды. Көптегендер кулактар деп айыпталды, бірақ олардың көпшілігі кедей шаруалар еді, олар нашар өнімге ең көп зардап шегеді. Халық жоғалтатын ештеңесі жоқ ормандарға қашып барып, "жергілікті шаруалар төңкерісін" қорғауға көтерілісшілерге қосылды. Осылайша, көп жағдайда реквизицияларға қарсы кішігірім көтерілістерден басталған жергілікті коммунистердің қабілетсіз және қатыгез реакциясы үлкен көтерілістерге айналды. Алғашқы ұжымдық құрылымдар мәжбүрлі көшірулер мен өмір сүрудің жаңа тәсілдеріне байланысты үлкен қарсылық туғызды. Көптеген бөлімшелер мен инспекторлар өздерінің өкілеттіктерін асырып, үйлерді тонап, ауыл тұрғындарын өлтірді. Олар қарсылық білдіргендердің барлығын қатал жазалады. Осылардың барлығы жаңа режимге қарсы наразылықтың кең таралуына ықпал етті. Большевиктер астықпен қамтамасыз етуді өздері бақылауға алу керектігін түсінді және шағын шаруалардан тәуелді болмау үшін Колхоз (кооперативтер) және Совхоз (мемлекеттік шаруашылықтар) құруға тырысты. Шаруалардың большевиктерді қабылдамауының тағы бір себебі – 1918 жылдың желтоқсанында Кедей шаруалар комитеттерін немесе комитеттер бедноттарын (Комитеты Бедноты) жою болды, бірақ Ленин қатал қарсылықты болжап, продотрядтардың көлемін де, салық талаптарын да арттырды. Келесі маусымда 242 миллион пуд астық реквизицияланды.
Мақсаттар
Ақпан революциясы басталған кезде ең маңызды саяси партиялар Социал-революциялық партия, меньшевиктер және кадеттер болды. Бірінші екеуі Петроград пен Мәскеудегіден басқа елдің көптеген кеңестерін бақылады; үшіншілері – революциямен жеңіске жеткен бостандықтарды сақтауды қалаған, орташа топтардың қолдауымен либералдар еді. Меншевиктер Кавказдан басқа көптеген кеңестердегі, әсіресе Грузия Демократиялық Республикасындағы қолдауын тез жоғалтты, ал большевиктердің ықпалы жылдам өсті. Шаруалардың басым көпшілігі СР партиясын қолдады. Кейбір жағдайларда, мысалы, 1920-1921 жылдардағы Батыс Сібірде, көтерілісші шаруалар большевиктерді құлатудан басқа күрделірек ешқандай ұсыныс немесе жоспарсыз бүлік көтерді (соның салдарынан олардың қолына түскен большевиктер өлітілді және үкіметтік немесе партия ғимараттары қиратылды). Тек кейбір сәтті қозғалыстар күрделірек және аумақтық жағынан кеңейген кезде ғана «жасылдар» саяси бағдарлама ұсынды, ол СР идеяларының бейімделуі болды. 1917 жылы Ресей тез поляризацияланды. Көп ұзамай, халықтың көп бөлігі большевиктерден, анархистерден және солшыл эсерлерден гөрі кішкентай және нашар ұйымдастырылған революциялық топтарды жақтады. Ұлы соғыс шаруалар мен жұмысшыларды революциялық жолға түсуге ынталандырды, сондықтан Ленин «империалистік соғысты» «азамат соғысына» айналдыруды ұсынды.
Ауыл шаруашылығы бойынша үлестіру
Жасылдар СР-дің "қара бөліну" идеалымен басшылыққа алды, "әрбір отбасының күтінуге тиіс адамдарының санына қарай барлық жерді бөлу", большевиктер ұсынған жерлерді кең ауқымда ұлттандыру және ұжымдастыру емес. Ленин бұл шарада социалистік ешқандай нәрсе жоқ деп есептеді, СР-дің жоспары ауылда капитализмді орнатуға бағытталған деп ойлады. Бұл нақты социалистік саясаттан қашып, шаруалардың өмір сапасын жақсарту және құлдықты жою сияқты негізгі бағдарламаларды енгізу ретінде қарастырылды. Оның пікірінше, бұл "жер мен бостандық" сияқты, Ресейдің шаршаған шаруаларына үміт сыпару үшін буржуазиялық ұран ғана еді. Халықтың большевиктерге қарсылығының тағы бір себебі – коммунистік көшбасшылардың феодалдық жүйесі болды, большевик көшбасшыларының шектен шығуы азамат соғысының қасіреттеріне қарсы келіп, кедей және соғысқа шалдыққан шаруалардың наразылығын тудырды. Жасылдардың идеологиясы біркелкі болды, ол Ресей мен Украинадағы шаруалар төңкерістерінің ортақ тілектері мен мақсаттарын көрсетеді. Олар 1918 жылға дейін сақталған өздерін-өздері басқару құқығын қайтаруды, ақсүйектердің жерлерін тартып алуды, ауылдық нарықтық экономиканы сақтауды және өздері сайлаған кеңестер арқылы қауымдастықтарын басқаруды қалады. Шаруалар жаңа мемлекеттің күшейіп келе жатқан билігін қабылдағысы келмеді. Революциядан кейін өткен төрт жылдың ішінде олар кеңестік мемлекеттің орталықтандырылуын, өз кеңестерінің тәуелсіздігінің мемлекеттік органдарға біріктірілуін көрді. Олардың кішкентай шаруашылықтары ірі мемлекеттік ұжымдық шаруашылықтарға алмастырылды, ал олардың шаруашылықтарында өндірілген өнімдер тартып алынды және Революцияда оларға уәде етілген жерлер мемлекетке тиесілі болды. Осы алаңдаушылықтар мен уайымдар күшейген сайын, олар СР ұсыныстарын қабылдай бастады: большевиктердің билігін тоқтату, жерді қайта бөлу және азамат соғысын аяқтау. Олардың большевиктерге қарсылығы саяси жоспарға немесе ұлттық баламаға емес, олардың ортақ жерлерін қорғау және сақтау ниетіне байланысты болды. Жергілікті мүдделерді қорғауға мүдделі болған бұл қозғалыстар қорғаныс позициясын қабылдады: Мәскеуге шабуылға шығуға қабілетсіз және ықылассыздар, олар большевик мемлекетінің орталық ықпалын жоюға үміттенді.
Ақтардың қабылдамауы
Жасылдар ақтарға әрқашан қарсы болған, сондықтан олардың қызылдарға қарсы көтерілістері ақтардың жеңілісіне көз жеткізгеннен кейін ғана кең ауқымды болды. Көптеген ақ офицерлер бұрынғы патша дворяндарынан шыққан, олар 1917 жылғы шаруалар төңкерісінен бұрын иеленген немесе мұраға алуға құқылы болған жерлерін жоғалтты. Шаруаларға қарсы терең бойға сіңген таптық дискриминацияға толы болғандықтан, ақтар уақытты кері қайтарамын және өркендеудің әрбір белгісіне кек қайтаруды көздеді. Олар жаңа ұлттық шындықты немесе аграрлық революцияның әрекеттерін мойындамайтын еді. Ақтардың жеңілісіне себеп болған басты факторлардың бірі – олардың офицерлері мен шенеуніктерінің шаруаларға қатысты ұстанымы арқылы ескі режимді қалпына келтірумен байланыстырылуы болды. Терең реакциялық көзқарастарымен, ескі патшалық әлеуметтік және экономикалық тәртіпті қайта орнатуға ұмтылысымен, шаруаларға агрессивті қысым көрсетуімен және жағдай талап еткен тіпті қарапайым реформаларды жүзеге асырудан бас тартуымен, ақтар ауылдың қызылдарға деген күмәнін өздеріне пайдалану мүмкіндігінен айырылды. Олар жер иелігін реформалаудан бас тартты, бұл ауылдық көпшіліктің бұрынғы режимге қарсы қорқынышын оятып, ауылдық қолдаудың ықтимал артықшылығын пайдалана алмады. Сондықтан көптеген шаруалар ақтар 1917 жылғы төңкерісте жеңіп алған автономия мен жергілікті билікті жояды деп қорқып, 1919 жылы Орел және Мәскеу облыстарына шабуыл жасағанда қызылдарға қосылды. Олар өз күштерімен ақсүйектерден ең көп жерді иеленгендер болды. СР саясаткерлерінің пікірінше, егер Александр Колчак жер иелерінің құқықтарын қалпына келтірмегенде, Орал және Еділде шаруалардың үлкен қолдауын алған болар еді. 1919 жылы казак атты әскерлері жасаған қарақшылықтар мен жаппай қырғындар да ауылды ақтарға қарсы қайтарды. Деникин зорлық-зомбылықты тоқтатуға шамасы келмеді. Ақтардың ең жақсы әскерлері Кубань, Дон және Кавказ аймақтарынан келді, себебі казактар ақтар үшін адам және ресурстардың негізгі көзі болды. Деникиннің жеңілгенін түсінгенде, олар коммунистермен өздерінің автономиясын келіссөздер арқылы шешудің тиімдірек екенін сезіп, үйлеріне қайтуға ұмтылды. Бірақ Деникин кәсіподақтардың құқықтарын жойып, зауыттарды бұрынғы иелеріне қайтарды, бұл жұмысшылардың наразылығын тудырды. Ақтар бұл тәртіпсіздікті басып таба алмады, олар күшті репрессия мен террорге жүгінді. Колчак сияқты, Деникин де өзінің жергілікті басқару құрылымын құруға үлкермеді, халықты және оның ресурстарын бақылауға алу үшін репрессияға сүйенді. Бұл кез келген қазіргі азаматтық немесе тоталитарлық соғыста шешуші фактор болғандықтан, ол осы мүмкін болатын ресурстарды пайдалануға тырысты, бірақ террор олар басып алған аумақтарды ұстап тұруға жеткіліксіз болды. Сонымен қатар, ол қолданыстағы жабдықтанудың үлкен шығындарын тоқтатуға да қабілетсіз болды. Батыс одақтастарынан келген әскери көмек азайған кезде, ақ сарбаздар азық-түлік іздеу үшін тонауға мәжбүр болды, бұл жергілікті халықтың ашуын одан әрі күшейтті. Соңында, олар пропаганда майданынан тиімді пайдалана алмады. Ақтар үшін шаруалардың әскерде қызмет етуі – бұрынғы патшалық режимнің ескі құрылымына негізделген міндеттілік болды. Сондықтан олар шақырылғандарды сендірудің немесе олармен келісудің қажеттілігін көрмеді. Керісінше, большевиктер төңкерілгеннің символикасын қалай пайдалануды білді, өздерін шаруалар мен шағын фермерлердің қорғаушылары деп жариялады. Қызық, көптеген ақ командирлер жеңіске жету үшін большевиктерге қарсы халық көтерілісін күтті, бірақ көбінесе халықтың көпшілігі екі тарапқа да жаулық танытып, соғыстың кім жеңгеніне бейжай қарады. Врангель ғана бұл қателікті түсінген ақ генерал болды. Ол соғысты жеңу үшін шаруаларды, жұмысшыларды және ұлттық азшылықтарды өз жақтарына аудару қажет екенін білді. Осыған қарамастан, оның Қырымдағы қол астындағылары басып алушы армия сияқты әрекет етті, барлық түрдегі тәртіпсіздіктерді жасап, жемқорлықты қалыптастырды.
Басқа топтармен ынтымақтастық
Жасылдар қызылдарға қарсы идеологиялық емес, стратегиялық күш-жігерде анархистер мен СР сияқты басқа да оппозициялық топтармен бірнеше рет ынтымақтасты. Ақ дезертирлер олардың ісіне қосылып, шаруалардың отрядарын басқарды, бұл большевиктерге екі топ арасындағы байланысты үлкейтуге себеп болды. Агрессивті сөздерге және зорлық-зомбылықпен кек алу туралы уәделерге көбірек сенген шаруалар, таза саяси немесе орташа мақсаттары бар басшыларды, яғни 1917 жылғы Ресей Уақытша үкіметіне жақын адамдарды қабылдамайтын. "Олар бұрынғы қанаушылардың (ақтардың) қазіргі қанаушыларды (қызылдарды) жеңуіне көмектесуден гөрі, өздері жалғыз, бейшара соғыс жүргізуді артық көреді."
Ұйым
Ауылдарда одақ желісі пайда болды, Кеңестерді ығыстырып, көтерілісшілерді жабдықтап, азық-түлікпен қамтамасыз етуге көмектесті. Әрбір ауыл өз бөлімдерін жұмылдыруға, тамақтандыруға және қару-жарақпен жабдықтауға жауапты болды. Шіркеу және жергілікті, көбінесе солшыл эсерлер, қозғалысты ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Мысалы, Батыс Сібірде эсерлер көтерілістерге жетекшілік етті, ал Тобольскіде орталық билік болғанымен, ол большевиктердің бос аймағын тиімді бақылаған жоқ. Осының салдарынан, әрбір улус дербес басқарылды. Керісінше, Сібір қозғалысы жоғары ұйымшылдық деңгейін көрсетіп, басып алған қалаларында әкімшілік құрды (Тамбов партизандары қалаларды басып ала алмады, бірақ ауылдық жерлерде күрделі әкімшілік желісін құрды); ал Махновшылар ауылдық және қалалық аймақтарда болды, анархистік идеологияға сәйкес еркін және дербес басқаруды сақтады. 1920 жылдың басында, Антон Деникин, Николай Юденич және Александр Колчак әскерлерінің жеңілісінен кейін Қызылдардың жеңісі дерлік қамтамасыз етілген кезде, азық-түлік реквизициясының жалғасуы көбінесе ақталусыз деп есептелді. Көптеген шаруа әскерлері, көбінесе шаруалармен байланысы бар және оларға жаны ашыған, жасыл көтерілістерді басудан бас тартып, орманды жерлерде өздерінің "жасыл" партизандық отрядтарын құрды. 1919-1921 жылдары партизандардың көп бөлігі, соның ішінде жетекшілері дезертирлерден тұрды, олардың көпшілігі ақтарға қарсы күресте тәжірибелі ардагерлер болды. Сонымен қатар, 1922 жылға дейін "кішкентай ақтардың" күресі жалғасты, бірақ олар "нағыз қауіп емес, тұрақты кедергі" деп сипатталды. 1921 жылы екі жарым миллион сарбаз демобилизацияланды, олардың көпшілігі үйлеріне оралып, жасылдарға қосылды, бұл орталық үкімет үшін жағдайды ушықтырды, өйткені Тамбовта ғана 250 000 адам болды. Алайда, сол кезде жасылдар мен қаралардың екеуі де Қызыл Армияға зиян келтіру туралы ғана армандады, оның тәжірибесі мен салмағы оны нағыз "әскери алыпқа" айналдырды, бірақ олардың қарулы күштері (дезертирлік салдарынан әлсіреген) ресми көрсеткіштерге жетпеді. Олар большевиктер француз революциялық идеалын – "құралданған ұлтты" жүзеге асыруға тырысып, сәтсіздікке ұшырағанын мәлімдеді. 1918 жылдың соңында бір миллионнан астам қызыл сарбаз, 1919 жылы 3 миллион, 1920 жылдың соңында 5 миллион, ал 1921 жылы 6 миллион болды. Олардың көпшілігі шаруалар еді, күштеп салынған. Коммунистер арасында шаруаларды жаппай сапына тартуға қарсылық болды. Көптеген адамдар үшін адал жұмысшылар армиясы оларға жат және жау элементтерінен тұратын күшке айналуы мүмкін еді. Британдық тарихшы Орландо Фигстің сөзіне сәйкес, азамат соғысының шыңында Ленин Қызыл Армияның артықшылықтарын – жақсы ұйымдастырылған, бірақ кішірек армияны пайдаланды. Жақсы жабдықталған, жабдықталып, тәртіпті ұстаған бұл күш ауылдық аймақтарға азырақ қысым жасады, азық-түлік талаптарын азайтты және шаруалардың көтерілісін азайтты. Олар фабрика жұмысшыларына да аз қысым көрсетті. Бұдан әрі, ол негізінен шаруалардан емес, қызылдар үшін күресуге адал және ынталы жұмысшылардан құралды. Большевиктер бақылауындағы аумақтардағы дезертирлер: 1919 жылғы түрлі есептерге негізделген. Аймақ айы Калуга шілде 10 000 Петроград 65 000 Рязань 54 697 Саратов 35 000 Тамбов 60 000 Тверь қазан 50 000 5 430 Ярославль шілде қыркүйек 9 500 с/с 1 529 Иваново Вознесенск 3 000 Мәскеу маусым қыркүйек 1 500 3 329 Нижний Новгород сәуір 4 900 Ориол мамыр 5 000 Смоленск (Бельск облысы) маусым 2 600 Владимир қыркүйек 1 529 Жаппай дезертирлік Қызыл Армияның барлық құрамына әсер еткен құбылыс болды, шаруалардың оған қызмет етуге құштар еместігін көрсетті. Көптеген шаруалардың ауылдарына оралуға мүмкіндігі болды, көптеген адамдар егін жинау кезеңінде қашып кетті, дезертирлік маусым бойынша өсті. 1918 жылы бір миллионнан астам сарбаз қашып кетті, келесі жылы бұл көрсеткіш 2 миллионға жетті, ал 1921 жылы 4 миллионға жуық болды. 1919-1920 жылдары 3 миллион адам қашып кетті. 1919 жылы большевиктер бақылауындағы аумақтағы "жасыл дезертирлердің" саны бір миллионнан асты, олардың көпшілігі ақтарға қызмет етпесе де, өз үйлеріне жақын орманды жерлерде екі тараптың да билігіне қарсы күресті. Жауынгерлік майданға жақын ауылдарға әскерлер жіберілді, дезертирлерді жасырғаны үшін күдікті отбасыларға айыппұл салынды, мал мен жерлер тәркіленді, кепілдер ұсталды, қоғамдық көшбасшылар өлім жазасына кесілді, тіпті бүкіл ауылдар өртелді. Чеканың тапсырысымен құрылған арнайы комиссиялар 1919 жылы 500 000 дезертирді, ал 1920 жылы 600 000-800 000 дезертирді ұстады. Мыңдаған адам атылып, отбасылары депортацияланды, бірақ 1,5-2 миллион адам ұстаудан жалтарды. Жаппай дезертирлік ертерек басталды. Керенский шабуылынан қазан революциясына дейін екі миллион сарбаз өздерінің бекеттерінен қашып, үйлеріне оралды. 10 миллиондық Царлық армия моральдық жағдайының нашарлауы мен институционалдық әлсіздігінен жеңіліске ұшырады, миллиондаған шаруалар өздерінің шаруашылықтарына оралды. Сол жылы, 1917 жылы, жаппай демобилизация жарияланды. Осы дезертирлердің көпшілігі шаруалар еді, "Царлық армия шаруалар армиясы" болды, олар өзін марксистер деп атады, бірақ идеология туралы білімі мен түсінігі болмады. Олардың "қаптамасы үш жыл бойы барлық елдердегі соғысқа қатысқан жауынгерлердің бейбітшілікке деген ұмтылысын білдірді". Орталық державаларға қарсы күресте екі миллионнан астам әріптестері қаза болды. Көптеген шаруалар 1917 жылы большевиктерге бейбітшілікке кепілдік беретіні үшін қолдау көрсетті, бірақ азамат соғысының басталуына байланысты шаруалардың сапына қосылуға құштарлығы азайды. Азамат соғысы кезінде, қиратуларға қарсы бейбітшілікке деген ұмтылыс көптеген қауымдастықтарды өзінің аумақтарына қызыл немесе ақ армиялардың кірмеуі үшін "бейтарап республикалар" деп жариялауға итерді. Қызылдардың бір кезде 500 000-нан астам "жабдықталған сарбаздары" болғаны мүмкін емес. Бес күндік күрестен кейін Казаньды басып алғаннан кейін большевиктер шегінуін тоқтатып, басшылықтың орталықтандырылуының және жаппай сарбаздардың толқынының арқасында жеңіске жетті. Бірақ 1919 жылдың маусымынан 1920 жылдың маусымына дейін жаппай дезертирлікке тап болды. Шамамен 2,7 миллион адам сапына қосылды, олардың барлығынан 60 000 сарбаз ғана дезертирлікке ұшырамады. 1920 жылдың тамызында қызылдарда 700 000-нан астам жауынгер болды, олардың 500 000-ы ғана белсенді, 2 250 000-ы оқудағы резервте, 391 000-ы резервтік бөлімдерде және 159 000-ы еңбек бөлімдерінде, жаралы, ауру немесе дезертирлер еді. Жасылдар әрқашан ақтардан көп болды. Нақты сандар бойынша, Юденич 30 000 ақ сарбазға, Колчак 120 000-ға, ал Деникин шамамен 150 000-ға қолбасшылық етті; салыстыру үшін, 1919 жылы жасылдардың саны жарты миллионнан асты. Батыс барлау қызметтерінің мәліметтері бойынша, сол жылдың қыркүйегінде большевиктер Уралда (шығыс майдан) 120 000 сарбаз, Черноземде (оңтүстік майдан) 180 000, Псковта (солтүстік майдан) 35 000 және Беларусьте (батыс майдан) 130 000 сарбаз ұстады. 1918 жылдың шілдесінде қытайлар, румындар, поляктар, чехтер және австро-венгрлік солшылдардан құралған 40-50 мың "халықаралық жауынгер" болды, латыш атқыштарын есептемегенде. Ресей армиясының ресми саны: Үкіметтік есептерге негізделген. Жыл Сандар Мекеме 1914 1 423 000 Ресей империялық армиясы 1918 106 000 Қызыл Армия 1919 435 000 Қызыл Армия 1920 3 538 000 Қызыл Армия 1921 4 110 000 Қызыл Армия 1922 1 590 000 Қызыл Армия 1923 703 000 Қызыл Армия 1924–1927 562 000 Қызыл Армия Варшава шайқасынан кейін дәлелденгендей, большевик күштері әскери тұрғыдан осал болды, онда Лениннің...
The massive desertion as a phenomenon that affected the entire Red Army indicates that the peasantry were hesitant to serve in it. With many still having rural farms or villages to return to, many deserted during periods of Harvest, with spikes in desertion being indicated by season. During 1918 more than a million soldiers deserted, the following year the figure increased to 2 million, and in 1921 there were almost 4 million. Between 1919 and 1920 3 million men deserted. In 1919, these fugitive "green deserters" numbered more than one million in the territory under Bolshevik control alone, and although trace amounts went on to serve with the Whites, most fought in heavily wooded areas near their own homes against authorities from both sides. Detachments were sent to villages near the battlefront and families suspected of harboring deserters were punished with fines, confiscation of livestock and land, the seizure of hostages, executing community leaders and even burning whole villages to the ground. The special commissions ordered by the Cheka with pursuing them captured 500,000 deserters in 1919 and 600,000 to 800,000 in 1920. Thousands were shot and their families deported, but 1.5 to 2 million avoided capture. The mass desertions started much earlier. From the Kerensky Offensive to the October Revolution two million soldiers abandoned their positions and returned to their homes. The Tsarist army that was 10,000,000 strong had been defeated by shattered morale in its ranks and the weakness of its institutions, with millions returned to their farms. That same year, 1917, a massive demobilization was decreed. Many of these deserters were peasants, "the Imperial Army was a peasant army", who called themselves Marxists, despite lacking knowledge or understanding of the ideology. Their "trenches Bolshevism reflected above all an aspiration for peace, shared by the combatants of all the countries involved for three years in the most deadly and total wars.” More than 2 million of their comrades had perished fighting the Central Powers. Many supported the Bolsheviks in 1917 because they promised an assured peace, but due to the outbreak of the civil war, the peasants were very reluctant to be recruited. During the civil war, the desire for peace in the face of devastation led many communities to declare themselves "neutral republics" to prevent the red or White armies from entering their territories. It's possible that the Reds never gathered more than half a million "equipped soldiers" at any one time. After capturing Kazan in a five day struggle, the Bolsheviks stopped retreating and began to reap successes thanks to the cemented centralization of command and a mass wave of recruits. It quickly had to face mass desertions between June 1919 and June 1920. About 2,700,000 men were recruited, with almost all of this figure deserting except 60,000 troops. In August 1920, the Reds had no more than 700,000 combatants, less than 500,000 active, with 2,250,000 as reservists in training, 391,000 in reserve units and 159,000 in labor units, wounded, sick or deserters. The greens were always more numerous than the Whites. In concrete figures, Yudenich commanded 30,000 Whites, Kolchak 120,000 and Denikin around 150,000; by comparison, the Greens numbered over half a million during 1919. According to Western intelligence services, in September of that year the Bolsheviks were holding out with 120,000 soldiers in the Urals (eastern front), 180,000 in the Chernozem region (southern front), 35,000 in Pskov (northern front) and 130,000 in Belarus (western front). In July 1918, there were 40 to 50 thousand "international combatants", made up of Chinese, Romanian, Polish, Czech and Austro Hungarian leftists, not including the Latvian Rifles. +Official size of the Russian armies: Based on government reports. Year Numbers Institution 1914 1,423,000 Russian Imperial Army 1918 106,000 Red Army 1919 435,000 Red Army 1920 3,538,000 Red Army 1921 4,110,000 Red Army 1922 1,590,000 Red Army 1923 703,000 Red Army 1924–1927 562,000 Red Army
The Bolshevik forces were militarily fragile, as proven after the Battle of Warsaw, where Lenin's project to expand the revolution to Berlin or Budapest and then further west by military invasion was ultimately fruitless. Westerners wanted to surround Russia with a belt that prevented the further spread of Marxist and Leftist fervor, with a strong independent Poland being key in that plan and acting as one of the causes of the Polish Soviet war: first encouraging Polish expansionism to the east, after stoking the Russian nationalism that the Bolsheviks knew how to take advantage of, and finally motivating Lenin to try to break this belt and overwhelm the new order founded in Versailles. The red soldiers were unable to defeat the newborn Polish army, ensuring that they would be unable to compete with the established and powerful industrial countries of central and western Europe. The failure to spread the Revolution across Europe would spurn on internal debate within the Bolsheviks, with Bukharin and Stalin later formulating the dominant theory of socialism in one country. Within this Red Army, the special units of the Cheka and the "internal defense troops of the Republic" stood out, with 200,000 members in 1921. In the wake of the Revolution, they were the main repressive organs of the fledgling Soviet State. Due to the small number of regular soldiers at the disposal of all sides, the armies that were in the Russian battlefields were very small tens of thousands in the largest battles compared to those used in the World War I. Volunteers were scarce and undisciplined, forcing Soviet commanders to recruit peasants, a social group that Soviet military leadership considered unreliable. This was coupled with increased pressure towards requisitions, which only contributed to the formation of new peasant guerrillas.
Көшбасшылық
Кеңес деректерінде олардың оппозициялық қызметі туралы мәліметтер болғанымен, "әрекет етіп, жазбаған адамдар" деп сипатталған жасыл көшбасшылар туралы жеке ақпарат өте аз. 1917 жылы халықтың 85% сауатсыз болғандықтан, олардың қозғалысының кең таралған сауатсыздық пен спонтанды сипаты себеп болды. Әскери күшін арттыру үшін, ынталы адамдар елді аралап, ауыл тұрғындарын және Қызыл Армиядан дезертирлегендерді әскерге шақырып, солдаттар тобын басқаратын. Көшбасшылар ауылға кіріп, халықты қоздыру үшін қарапайым үгіттер мен тұманды, реакциялық мақсаттарды қолданып хабар тарататын. Олар көбінесе тыңдаушыларды өздеріне қосылуға сендіру үшін большевиктердің әлсіздігін және қарсыластардың жеңістерін асыра көрсетіп айтатын. Мақсаттарын қарапайым ұстап, кемсіз жалдау жүргізіп, көңіл-күйді оңтайлы деңгейде ұстау арқасында, жасыл көшбасшылар шаруалардың большевик билігіне елеулі нұқсан келтіре алатынына сендіруге жетті. Олар сондай-ақ, "ауылға қайтып" келген және шаруаларға дамып келе жатқан индустриядағы қатыгез еңбек жағдайлары туралы хабарлаған, көңілі тоңған қалалық және теміржол жұмыскерлерінен де қолдау алды. Осы атамандардың қатарында Александр Антонов, Никифор Григоров, Данило Терпило және Нестор Махно болды.
Құрылтайшылар, басшылық және мақсаттар
Кеңес үкіметі Жасыл әскерлерді Ақтар басшылығымен байланыстыруға талпынғанына қарамастан, мұндай сипаттама қозғалыстың саяси жақтарын артық бағалайды. Жалпы алғанда, Жасыл әскерлер нақты идеология емес, шаруалардың наразылығының спонтанды көрінісі болды. 1920 жылға қарай большевиктер Ақтар үстінен жеңіске жетті. Жаңа үкіметтің мүддесі үшін өз топтарын зорлықпен қанауды жалғастыру мүмкіндігіне ашуланған Қызыл Армияның шаруа сарбаздары дезертирлік жасап, орманға қашып, топтарға бірікті, нәтижесінде олар "Жасыл" деп аталды. Бұл топтар көбінесе большевиктерге қарсы болғанымен, олардың әрекеттері нақты жоспар немесе басқа үкімет формасын құру ниетімен байланысты емес еді; олар кез келген жолмен ауылды большевиктердің ықпалынан құтқаруды қалады.
Шаруалар соғыстары
Көтерілістер бір-бірінен күрт өзгеше болды, бірақ кеңес үкіметі оларды екі негізгі түрге бөліп қарастырды: бунт – белгілі бір, қысқа мерзімді, аз адам қатысқан көтеріліс; және востанте – мыңдаған шаруалардың қалаларды басып алуға және өзіне нақты саяси бағдарлама қабылдауға шамасы бар көтерілісі, көбінесе Тамбовтағыдай әлеуметтік-революциялық сипатта немесе Махноның шаруа әскерлері сияқты анархистік бағыттағы.
Алғашқы көтерілістер
Алғашқы қозғалыстардың бірі – 1918 жылдың тамызында оңай басып жанылған Ливный көтерілісі. Сондай-ақ, сол жылы болған Ижевск-Воткинск көтерілісі және алғашқы нағыз востанте саналатын Чапан көтерілісі де бар, ол 1919 жылы Карсун, Сызран, Сенгилей және Ставрополь аудандарында Еділ жағалауында басталды. Айта кетейік, 1920 жылы Кубань және Дон қазақтары мен Кавказ тайпалары көтеріліс көтеріп, өздерінің шаруа партизандары жасақтарын құрды. Олардың саны 30 000-нан астам қарулы көтерілісшіге жетті. Олар келесі жылдың жазына дейін өте белсенді болды, бірақ Кубань, Дон және Батыс Сібірдегі шағын «жасыл» топтар 1923 жылға дейін қызметін жалғастырды. Кейін, 1924 жылы Грузияда соңғы көтеріліс болды. Ол жылдам және қатал түрде басылды.
Украиналық атамандар
Данило Ількович Терпило еврейге қарсы қырғындармен сипатталатын украиндық ұлтшыл шаруалардың көтерілісіне жетекшілік етті. Ол Киев облысының ауылдық аймақтарын, бірақ ірі қалаларды бақылауға алды және 20 000 қарулы ізбасары болды. Тағы бір жасыл қозғалыс – Херсон атаманы Никифор Григоров пен Юрий Тютюньник бастаған шақырымдық көтеріліс. Григоров – мүмкіндікті пайдаланатын, қажетті жағдайда жағын ауыстыра білетін көшбасшы еді.
Сібірдегі көтерілістер
Адмирал Колчак жер иелерінің құқықтарын қайта орнату арқылы, жер реформасын күткен шаруалардың наразылығын тудырып, өлімге әкелетін қателік жасады. 1919 жылдың басында жағдай одан да нашарлады. Колчак оларды басып тастау үшін террорге көшті. Партизандық соғыстың салдарынан артқы батысы әлсіреген Ақ режим большевиктердің шабуылын тоқтата алмады, ал большевиктер өздерінің қатарына алға жылған жерлерде жергілікті партизандарды қосып алуды білді. 1920 жылдың басында "Қара бүркіт армиясы" басқарған "Шанышқы көтерілісі" басталып, Қазан, Симбирск және Уфа аймақтарына тарады. Бірақ, большевиктердің жылдам әрекеті келесі айда оларды талқандауға әкелді. 1921 жылдың басынан 1922 жылдың соңына дейін Батыс Сібір көтерілісі болды – ең ірі "жасыл" көтеріліс, және, бәлкім, көтерілісшілердің саны мен географиялық аумағы тұрғысынан ең аз зерттелгені.
Махновтық революция
Осы қозғалыстардың ең танымал және ұйымдастырылғандарының бірі – украиндық анархистер Нестор Махно, Федір Шхус және Семен Каретник басқарған Махновтық революция болды. Оның ауқымы мен ұйымдастырылу деңгейі жағынан бұл қозғалыс тек Тамбовтық көтеріліспен ғана салыстыруға болады. Бірнеше жыл бойы Махновтық партизандар немістер мен австро-мажарларға, Петлюра ұлтшылдарына, Бердянскідегі француздық интервенцияға қарсы күресті, сондай-ақ Деникин, Врангель және большевиктердің шабуылына ұшырады.
Тамбов көтерілісі
Бәлкім, ең танымал жасыл қозғалыс – 1920 жылғы 19 тамызда Тамбов облысындағы азық-түлік тартып алуға наразылық ретінде Китрово қалашығында басталып, Пенза, Саратов және Воронеж облыстарына жылдам тараған көтеріліс. Ол 1922 жылғы маусымда көшбасшысы Александр Антоновтың қазасымен жеңіліске ұшырады.
Тактикасы
Жасыл армияларды шаруалардың басқа да көтерілістерінен ажырату қиын болғанымен, олар орталық басшылықпен және бөлек бірліктермен ерекшеленді, көптеген шаруалар көтерілістерінен гөрі жоғары ұйымдасқандық деңгейін көрсетті. Мысалы, Александр Антоновтың Тамбовтағы жасыл армиясында медициналық қызметкерлер, күшейту бригадалары, сондай-ақ әйелдердің, балалардың және қарттардың қатысуын қамтамасыз ететін күрделі байланыс және барлау жүйесі болды. Новгород, Тула, Рязань, Тверь, Воронеж, Кострома, Сызран, Гомель, Курск, Брянск және Орел облыстарында да маңызды жасыл қозғалыстар өркендеді. Жасыл күштердің саны бірнеше жүзден 50 мыңға дейін бағаланды. Қызыл армиядан дезертирлер әкелген қару-жарақтан өзге, жасылдар жеңілген большевик сарбаздарынан, большевиктердің жабдықтау қоймаларынан және бұрынғы Императорлық Ресей армиясының тастап кеткен гарнизондарынан соғыс материалдарын ұрлады. Олар жақын маңдағы ауылдар мен қалаларда большевиктердің институттарына қарсы қарулы қарсылық көрсетіп, шаруалардың жеңістерімен мақтанды және кейде күшпен жаңа сарбаздарды тартты. Олар партизандық отрядтар құрып, жоғары жылдамдықты партизандық соғыс жүргізді, большевиктердің байланыс жүйелеріне, диірмендеріне, теміржолдарына және зауыттарына шабуыл жасады. Сонымен қатар, Батыс Сібірде тіпті ашық далада олармен теңдесе алатын, қызылдармен салыстыруға болатын отрядтарды ұйымдастырды. Шаруалар соғыс үшін өте қажетті заманауи мылтықтар мен пулеметтерге мұқтаж болды және оларды алу үшін бар күштерін жұмсады. Халық қалаларды басып алып, партия кеңселерiн, жергiлiктi советтердi, полиция бекеттерiн, соттарды және үгiт-насихат орталықтарын тонады және өртеді. Колхоздар жойылды. Құрал-жарақ, мал, тартып алынған астық, диірмендер, фабрикалар, сыра қайнату орындары мен нан пісіру орындары қайта бөлінді. Бұл халықтық меншік туралы мәлімдеме жасылдарға халықтың қолдауын алуға көмектесті. Егер шаруалар большевиктерді жеңсе, олар сарбаздар мен шенеуніктерді қатыгездікпен жазалап, көбінесе денелерін қиялап, отбасыларын азаптап немесе құрбандарын тірідей көметуге дейін барды. Лавр Корниловтың ақ әскерлері мен Рудольф Сиверстің қызыл әскерлері арасындағы алғашқы шайқаста 6000-нан астам адам теңдей бөлініп соғысты. Осы шайқасқа қатысқан адамдардың аз саны мен оның шектеулі аумағына байланысты, оны тіпті азамат соғысы деп атау қиын. Соғыстың алғашқы жылында тек шағын әскерлермен немесе партизандық күштермен болған шайқастар мен артиллериялық дуэльдер болды, олар көбінесе жабдықтаумен айналысты. Аумақ үнемі қолын ауыстырып отырды, майдан сызықтары мен бекінілген позициялар болған жоқ. 1919 жылғы шешуші шайқастарда олар жүздеген мың сарбаздан тұратын үлкен армияларды құрып, жүздеген шақырымдық майданда бір-біріне қарсы тұрып, ауыр қарумен қолдады. Олардың ең сүйікті іс-әрекеттеріне көпірлерді жару, телеграф сымдарын кесу және большевиктердің байланыс және қозғалысын тоқтату үшін теміржолдарды бұзу кірді. Олар күндіз аң аулап, жауларын бақылап, түнде шабуыл жасауды жөн көрді. Олар ашық жерде шайқасудан бас тартып, төбелер мен ормандарда жасырынып, жылдам қашуға тырысты. Олардың жоғары жылдамдығы артиллерияның жоқтығын өтеді. Батыс Сібір мен Орталық Ресейде олардың партизандық тактикасына тайганың орманды жері көмектесті. Жеңілген кезде олар азаматтық халықтың арасына сіңіп кетті немесе жергілікті тұрғындар ұсынған аттармен қашып кетті. Жасылдар көкпардан жасалған аяқ киімдермен көптеген шаруаларды біріктірді және өздері тапқан нәрселермен қаруланды: таяқтар, шанышқылар, үш тісті шанышқылар, сойылдар, балталар және тоқмақтар. Аз мөлшерде, сондай-ақ мылтықтар, карабин, аңшылық мылтықтары, пистолеттер және мылтықтар да болды. Көптеген жасылдар қызыл тудың астында соғысты, бұл ту революцияның символы болды, кейін коммунистер оны өздеріне иеленді. Большевиктер оларды бағындыру үшін жіберген алғашқы шағын отрядтар оңай жеңіліп, оларға қару-жарақтан басқа ештеңе бермеді. Көптеген большевиктік бөлімшелер, әсіресе 1918 жылы, жаттығу мен тәртіптің жетіспеуінен кейін алғашқы оқ атылғаннан кейін тарап кетті. Қызыл әскердегі әрбір сарбазға қарсы күресте, тағы сегіз сарбаз ауру немесе жаттығудың, киімнің немесе оқ-дәрінің жетіспеуіне байланысты әрекетсіз болды. Ақ әскерлер тәртіпті, көп және жақсы жаттығу алған. Большевиктер партизандық шабуылдар салдарынан аймақтан шығуға мәжбүр болғанда, олар қалалар мен ауылдарда кепілдерді алып, өз аумағында қауіпсіздікке қол жеткізгеннен кейін оларды атып тастады. Екінші жағынан, қызылдар оларды пулеметтермен, танктермен, бронетранспортерлермен, брондалған пойыздермен, ауыр артиллериямен, Ұлы Соғыстың арсеналдарынан қалған барлау ұшақтарымен және уытты газдармен басудан тартынбады. Сонымен қатар, көтерілісшілерге қарсы әскерлерді және үгіт-насихатты шоғырландырды. Көп ұзамай коммунистер мынаны білді: "Ең жақсы қаруланған болса да, әскери армиялар жақсы қолдау көрсетілген шаруа армиясына қарсы күресуге жарамсыз". Олар осы сабақты кейінірек Ауғанстанда қайтадан үйренді.
Большевиктердің жауабы
Большевиктер үкіметі Жасыл армияға революцияға қарсы, коммунизмге қарсы бейне жасауға тырысты. Облыстық коммунистік шенеуніктер жергілікті тұрғындарға Жасыл армиялардың Ақтардың қарақшы қозғалысының бір бөлігі екенін жариялады, бірақ Жасыл армиялар, әдетте, Ақтарға қызылдарға қарағанда кемсіздік танытпады. Большевиктер сондай-ақ Жасыл армиядағы байлардың (кулактардың) ықпалын жоғарылатып көрсетті, олар, әрине, қатысты, бірақ қозғалыстың басты күші емес. 1919-1921 жылдары Шығыс Украина, Тамбов және Сібірде Кеңес билігін шайқалтқан осы жаппай көтерілістерге 100 мыңнан астам партизан мен миллиондаған шаруалар қатысты. Владимир Лениннің сөзімен айтқанда, бұл "үлкен ішкі саяси дағдарыс", Кеңес тарихындағы алғашқысы. Ленин бұл көтерілістерді "Деникин, Юденич және Колчак күштерінің барлығынан да қауіптірек" деп мойындады, ол 1921 жылғы 8 наурызда Партияның 10-шы съезінде сөйлеген сөзінде айтты. Большевиктер бастапқыда Жасылдарды жеңу оңай болады деп ойлады, оларды үгіт-насихат және әскери стратегияда да үмітсіз жағдай ретінде қарастырды. Жасылдарға қарулы күш жұмсаудың орнына, қызылдар әр шаруа армиясын тәртіпсіздіктің жеке бір көрінісі ретінде қарастырып, оларды қатаң түрде басып, шаруалардың ашуын оятып жіберді. Владимир Ленин мен большевиктер Жасыл қозғалыстың күшін түсінген кезде ол большевиктер билігіне әлеуметтік және әскери қауіп төндірді. Оларды бағындыру үшін жіберілген шағын бөлімдер көбінесе әлсіреп, дезертирлік жасады, сондықтан олардың орнына жаппай террор, үгіт-насихат және бүлікші аймақтарды әскерлермен толтыру қолданылды. Кейбір ғалымдар 1921 жылы Коммунистік партияның экономикалық стратегиясын өзгертуге Жасыл қозғалыстың ықпалы тиді деп санайды (Жаңа экономикалық саясатқа қараңыз), бірақ Жасылдар большевиктер саясатындағы өзгерістерге әсер еткенімен, олардың ықпалының көлемі талқылауға ашық. Жаңа экономикалық саясат және жауын-шашынның артуы ауыл жағдайын жақсарту арқылы Жасыл қозғалысты басып, осылайша Жасыл армияның табысты жұмылдыру үшін негізін – шаруалардың наразылығын жойды. 1922 жылдың жазында большевиктер азамат соғысында жеңіске жеткен кезде Жасыл әскерлер дерлік жоғалып кетті. Бұл қозғалыстардың жойылуына 1921-1922 жылдардағы ашаршылық себеп болды, ол барлығы 29 миллион адамға әсер етіп, шамамен бес миллион адамның өліміне әкелді, бұл режимнің көптеген провинцияларды қайта бақылауға алудағы басты құралы болды. Қатыгез террор көтерілістерді басуға көмектесті, бірақ басты құрал аштық болды. Анархистердің пікірінше: "Большевизмнің негізгі психологиялық ерекшелігі – өзінің еркін барлық басқа ерік-жігерлерді күшпен жою арқылы жүзеге асыру, барлық жекелікті жансыз нысанға айналғанша толығымен жою". Көптеген жергілікті коммунистік шенеуніктер реквизиция бұйрықтарының өз халқының аштықтан өлгенін көрді, бірақ "жақсы жолдас өзіне айтылғанды істеді; ол барлық сыншыл ойлауды Орталық комитетке қалдыруға қуанды". Бұл Партияның ұстанымы еді. Қызығы, большевиктердің көптеген офицерлері – патшалық әскери мектептерінде білім алған шаруалардың балалары еді. Олар тар ауылдық әлемнен шығып, ашық оймен ата-аналары мен ата-бабаларының көзқарасын қабылдамай, өз халқына қарсы шығудан тартынбады. Козактардың қарсылығы 1919 жылдан 1920 жылға дейін декозакстанудың қатал науқанына әкелді, онда оларды "әлеуметтік топ ретінде" жою ниетімен қуғын-сүргінге ұшыратылды. Бұл Кеңес тарихындағы көптеген қуғын-сүргіндердің алғашқысы болды. Ерлер атылды, әйелдер мен балалар жер аударылды, олардың үйлері өртеліп, жерлері қазақ емес қоныстанушылармен толтырылды. Ленин және Сталин үкіметтері аумақтарды экономикалық дамыту және әлеуетті сепаратистік халықтарды жазалау үшін көптеген қауымдарды аштықтан өлтіріп, жер аударып, олардың орнына орыс қоныстанушыларын орналастырды. Сондықтан большевиктердің басшылары казактардың қарсылығы мен геноцидін "Совет Вендесі" деп атады. Ленин қазіргі коммунизмнің негізін қалаушы Франсуа Бабеуфтың Вендедегі "популицидті" жоспарлаған тактикасын еліктегенін мойындады, ол "тозақ бағаналарында" өзінің шыңына жетті. Қызыл террор Ақ террордан әлдеқайда жүйелі, кең таралған және тиімді болды. Кез келген қарсылық, нақты немесе ықтимал, аяусыз басылды, бұл 20 ғасырдағы болашақ азаматтық соғыстарға жол ашты. Чекалардың түрмелеріндегі тұрғындары "... қоғамның қысқартылған нұсқасы" болды, олардың арасында барлық түрдегі адамдар болды және отбасының кез келген мүшесі тұтқынға алынбаған немесе жоғалып кетпеген ешбір отбасы болған жоқ. Жұмысшыларға қарсы террор 1918 жылы басталды және 1921 жылы Кронштадтты бағындырумен өзінің шыңына жетті. Көптеген большевиктердің сөзіне сүйенсек, Ленин бастаған террор билікті күшпен басып алудың және демократияны қабылдамауының табиғи салдары болды. Большевиктердің жалғыз одақтастары – солшыл СР-лар еді, бірақ бұл тек бастапқыда ғана болды, өйткені кейін олар да Солшыл СР көтерілісінен кейін қуғынға ұшырады. Анархистердің пікірінше, екеуі де мемлекет арқылы халықты бағындыруға тырысты. Ленин Партия ішіндегі ықтимал теріс немесе пайдасыз элементтерден құтылу үшін большевиктер партиясын да тазартуға бұйрық берді. Сонымен қатар, Партияның өсімі шамадан тыс болды, бұл негіздерін басшыларынан алшақтатты. Бірінші тазалау 1918 жылдың жазында, екіншісі 1919 жылдың көктемінде, ал үшіншісі 1920 жылдың жазында, шаруа немесе орыс емес тегі бар серіктестерге назар аудара отырып өтті. Партия адалдықты шабыттандырмады және адамдар толқындармен ерікті түрде оны тастап кетті.
Жарамсыздық себептері
Большевиктердің жауабынан өзге, Жасыл қозғалыстың бірқатар ішкі факторлары оның сәтсіздікке ұшырауына себеп болды. Жасылдардың қызметі көбінесе коммунистерді өлтіру және олардың экономикалық, саяси қызметін тоқтатудан аспады, яғни нақты мақсаты болмаған зорлық-зомбылыққа теңелді. Сондықтан әскерлер көбінесе бастапқы географиялық аймақтарынан шықпады. Жасылдар қалалар мен ауылдарды бағындырғанда, саяси билікке ие болмай, аумақты большевиктердің қайта басып алуына мүмкіндік берді. Сонымен қатар, көптеген шаруа жасақтары нашар ұйымдастырылған және олардың арасында әскери немесе саяси үйлестіру болмады, бұл кең таралған наразылықты тиімді пайдалануға және «Ресейдің шаруаларының көпшілігі немесе барлығының көтеріліске шығуына» кедергі келтірді. Бұдан бөлек, жасақтардың ішінде аграрлық шаруалар, байлар, жұмысшылар мен ақ гвардияшылар арасында жиі шиеленіс туды, олардың көпшілігі бір-біріне бұрыннан наразылық білдірді. Жасыл армиялар жеткіліксіз қаржыландырылды, азық-түлікпен қамтамасыз етілмеді және Қызыл Армиядан (кемшіліктеріне қарамастан, үлкен, жиі жеңістердің нәтижесінде жақсы ұйымдастырылған және моральдық жағдайы жақсы болған) әлсіз болды. Азамат соғысы салдарынан он миллионнан астам адам қаза тапты – соғыс, террор, жұқпалы аурулар және, ең бастысы, ашаршылықтан. Олардың жартысы шамамен қаза болды, ал тағы бірнеше миллионы эмиграцияға кетті, бұл көбінесе ересек ер адамдарға әсер етті. Демографиялық есептерге сәйкес, туу көрсеткішінің төмендеуі салдарынан тағы он миллион адам дүниеге келмеді. Америкалық демограф Франк Лоримердің мәліметінше, 1914-1926 жылдар аралығында шамамен екі миллион әскери қызметкер және он төрт миллион бейбіт тұрғын қаза тапты, оның тоғызынан он миллионға дейін революцияның тікелей немесе жанама құрбандары болды. Оның кеңестік әріптесі Борис Цезаревич Урланис сегіз миллион адам туралы айтты. Қызыл Армия сарбазтарының көбі ұрыс даласында емес, шешек, холера, тиф және желілік аурулардан қайтыс болды. Урланистің мәліметінше, 300 000 қызыл, ақ және поляк сарбазы соғыста қаза тапты, ал 450 000-нан астамы аурудан көз жұмды. Тарихшы Эван Маудсли эпидемиялардың ресейлік халқының санын азайтқанын айтады. 1917 жылы тиф пен тифтен 63 000 адам қайтыс болды, 1919 жылы – 890 000, ал 1920 жылы тағы 1 044 000 адам көз жұмды. Мұнымен қатар, 1918-1919 жылдары дизентерия, холера және испан тұмауынан болған өлім-жітім де ескерілді, сондықтан көрсеткіш үш миллионнан асып кеткен болуы мүмкін, әсіресе нәрестелер арасындағы өлім-жітімнің жоғары деңгейіне байланысты. Шамамен жеті миллион жетім бала көшеде қалды, қайырымдылыққа, тонауға және жыныстық қызметке бейім болды. Кейіннен олардың көпшілігі Сталиннің әскеріне қабылданып, қуғыншыларға айналды. Айырықша жағдай, олар осылай білім алды, киім-кешек пен тамақпен қамтамасыз етілді және өздерінің командирлерімен ата-аналық қарым-қатынас орнатты.
Жаңа экономикалық саясат
Петроград азық-түлік пен отын жетіспеушілігінен халқының көп бөлігі тастап кетті. 1918 жылы 2 миллион тұрғыны болса, 1920 жылы шамамен 500 мыңы ғана қалды. Миллиондаған адам азық-түлік табу үшін ауылға қайтып, теміржол стансаларын толтырды. Отын тапшылығы, экономикалық дағдарыс және көлік құралдарын жөндеу мүмкін болмауы көлік жүйесінің тоқырауына себеп болды. Бірінші болып, бірнеше жыл бұрын қалаға келген немесе туған ауылымен байланысын сақтап қалған шаруалар кетіп жатты. Ал ауыл тұрғындары туысқандары немесе кәсібі бар (шеберлер, теміршілер) көшіп келгендерді қабылдады, ал қалғандарын қабылдамады. Көптеген жұмысшылар зауыттары жабылып қалғандықтан, ал кейбіреулері азық-түлікке сауда жасау үшін қалаға барып, кейін қайта оралып жүрді. Олар ұрланған вагондарда қарулы топтармен жүріп, большевиктердің бақылауынан шықты. Сонымен қатар, көптеген теміржол қызметкерлері сыбайлас жемқорлыққа берілген. Аштықтан азап шеккен халық азық-түлікпен жүктелген пойыздарды фермалардан қалаға жеткенше тонап тауысып, көлік жүйесін дүрліктіріп, өнеркәсіпті тоқтатты. Жұмысшылардың көпшілігі өздеріне қажетті заттарды жасап, оларды ұзақ сапарларда азық-түлікке айырбастаумен айналысты. 1920 жылы Ресейдің ауылдық аймақтарының көп бөлігі көтерілісші шаруалардың билігінде болды, ал большевиктер тек қалаларды ғана бақылады. Келесі жылы қалаларда тұтқындалған коммунистер байланыс жолдары үзіліп, өнеркәсіп тоқтады, себебі жұмысшылар қалаларға астық жеткізілім болмағандықтан ереуілге шықты. Оларды жұмыс істеуге ынталандыру үшін азық-түлік болмағандықтан, большевиктер оларға берілетін аз рациондарды алып қойып, түрмеге қамап, тіпті өндіріс жоспарларын орындамаған жағдайда атып тастады. Петроград, Мәскеу және басқа қалаларда жұмысшылардың ірі наразылық акциялары өтті, бұл "билікті құлатуға жасалған соңғы әрекет" болды, соның нәтижесінде Кронштадт көтерілісі басталды. Көтеріліс басып жанылғаннан кейін, наразылықты ұйымдастыруға тікелей қатысқан эсерлер мен меньшевиктер партиялары қатал жазаланды. Нәтижесінде, соғыс коммунизмінен бас тартылып, Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) қабылданылды: "Сегіз батыс державасының қолдауына ие болған ақтарды жеңгеннен кейін большевиктер шаруалардың алдында жеңіліске ұшырады". Соғыс коммунизмі шаруалардың жаппай қашуына және олардың азық-түлік жеткізілімдерін тоқтатуына әкелді, сондай-ақ "ұлттық мәселе, шын мәнінде, шаруалар мәселесі екені" анық болды, өйткені Ресей халқының 85 пайызы ауылдық жерлерде тұрды. Бұл өзгеріс барлығы үшін "уақытша ауытқу" болды, ал Ленин үшін бұл он жылға жуық созылуы мүмкін, тек Ресейді қайта құру мақсатында жасалған қадам еді. Нарық әрқашан реттеліп, мемлекет тарапынан біртіндеп әлеуметтендіріледі. Большевиктер халықтың жасылдарға қолдауын тоқтатудың жолын іздеді. Көтерілісшілерді "бандиттер" деп жариялаған резолюцияны қабылдаған ауылдарға тұз және өндірілген тауарлар ұсынылды, олардың жауап ретінде шабуылға ұшырауы белгілі болды. Партизандар да оларға көмектесті. Көптеген қылмыскерлер оларға қосылып, тонау мен зорлаумен айналысты, соның салдарынан халықтың наразылығын тудырды. Соғыс аяқталғаннан кейін ірі қалалардың халқы ыдырап, өнеркәсіп дерлік жойылды, тек шағын ауыл иелері ғана қалды. 1921 жылы азамат соғысының нәтижесі шешілген кезде, Кеңес республикаларында 75 миллион этникалық орыс және 65 миллион басқа халықтар, оның ішінде 30 миллион түрік немесе иран тілдерінде сөйлейтіндер болды. Олардың 112 миллионы шаруалар, яғни, елдің көп бөлігі ауылдық жерлерде өмір сүрді.
Аштық
1921 жылы Ресейдің ауылдық аймақтарында құрғақшылық, суық қыс, күшті көктемгі желдер болды. Бұл желдер топырақтың беткі қабатын сыпырып әкетіп, жаңа егістікті жойды. Жағдайды ушықтырғандай, шегіртке мен егеуқұйрықтардың шабуылы да болды. Ал өткен маусымдағы егін өте нашар болғандықтан, егер продотрядының талаптарын толық орындаса, аштықтан қаза табатындарын білді. Сондықтан олар көтеріліске шығуға мәжбүр болды. Дегенмен, соғыс коммунизмінің де осы апатқа үлесі болды. Шаруалар реквизицияларға қарсы тұрып, тек тіршілікке жететіндей ғана аз жерді өңдеді. Артық өнімнің болмауына қарамастан, большевиктер олардың өмірлік резервтерін тартып ала бастады, олар көбірек жасырған деп мәлімдеді. Шаруалар нашар өнімге үйренген және оны жеңу үшін бірлескен резервтерді сақтап келді. Бірақ реквизициялардан қашу үшін өндірісті тек тіршілікке жеткізе алатындай деңгейге дейін төмендетті, бұл оларды қолайсыз ауа-райы жағдайларына өте осал қалдырды. Осылайша, 1921-1922 жылдардағы ашаршылықтан ең көп зардап шеккен аймақтар 1918-1921 жылдардағы реквизициялардан ең көп зардап шеккендері болды. Соғыс кезінде ең көп даулы аймақтар, майданның үнемі өзгеруі одан да қиратылған. Аштықтан адамдар шөп, арамшөп, жапырақ, түбір, ағаш қабығы, үй шатыры, саз, жылқының етінен жасалған ұн жеуге мәжбүр болды. Олар мал-мүліктерін жеп, итті, мысықты және кеміргіштерді аулады. Көптеген адамдар адам жеуге дейін барды, тіпті өлген балалары мен туыстарындарын жеді. Волга, Кама және Дон өзендерінің алаптарында, Орал, Башқортостан, Қазақстан, Батыс Сібір және Оңтүстік Украинадағы ашаршылық тұрғындарды жайлап алғанда, большевиктік билік қалаларға қашып құтқаруға тырысқан мыңдаған адамды далаға қайтаруға бұйрық берді, олар жұқпалы аурулар таратады деп мәлімдеді. Олар сондай-ақ Украинадан Волгаға көп мөлшерде астық экспорттауға бұйрық берді, бұл бір аймақты азықтандырып, екіншісіне одан да көп зиян келтірді. Бұл украин шаруаларын жаңа режимге қарсылық көрсеткені үшін жазалау мақсатында жасалды, Сталин 1930 жылдары да осылай істеді. Ұяттан, большевиктік үкімет 1921 жылдың шілдесіне дейін ашаршылықты мойындамады. Максим Горькийдің өтініші бойынша, сол заманғы ең беделді орыс жазушыларының бірі, Герберт Гувер Америкалық көмек көрсету басқармасы (ARA) арқылы халықаралық көмек ұйымдастырды. Горький "Помгол" ("Аштықпен күресу") атты Pomgol ұйымын құрды. ARA-ның талаптары – большевиктік түрмелердегі барлық американдық азаматтарды босату және коммунистік биліктің көмекке араласпауы болды. Мәскеу келісім берді. Халықаралық көмек қамтамасыз етілгеннен кейін, Ленин 27 тамызда Горький сияқты көрнекті мүшелерді қоспағанда, барлық Помгол мүшелерін контрреволюционерлер деп айыптап тұтқындауға бұйрық берді. Көптеген адамдар Ресейдің ішкі аймақтарына жер аударылды немесе кіруге тыйым салынған аймақтарға айдалды. 1922 жылдың жазында ARA күніне он бір миллион адамды тамақтандырып, 1922 және 1923 жылдардағы екі үлкен егін жинау үшін қажетті дәрі-дәрмектер, киім-кешек, құралдар мен тұқымдарды жеткізді, бұл Ресейді ашаршылықтан шығарды. Ал Ленин құрған сыбайлас жемқорлық және тиімсіз орталық комиссия үш миллионнан кем адамға көмектесті. Большевиктер үкіметінің ризашылығы ARA-ны олардың абыройын түсіруге, тыңдауға, атып түсіруге, олардың жұмысына араласуға, конвойларын тексеруге, пойыздарын тоқтатуға, жабдықтарын ұрлауға және көмек көрсету топтарының мүшелерін тұтқындауға тырысқандары туралы айыптауларға айналды. Алайда, АҚШ көмегі коммунистік үкімет аштық кезінде миллиондаған тонна астық өнімдерін шетелге экспорттауды жалғастырғаны және өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы техникасын сатып алудан бас тартқаны жарияланғанға дейін тоқтатылмады. ARA 1923 жылдың маусым айында жұмысын тоқтатты. Большевиктер ғана қысқаша ресми алғыс хат жазды, ал Горький Гуверге жазған ұзақ хатында одан да ризашылық білдірді. Барлық күш-жігерге қарамастан, шамамен бес миллион адам қаза тапты. Ашаршылық революцияның соңына белгі салды.
Ұжымдықтандыру және қақтығыстың қайта басталуы
Ауылды бейбіт басқаруға немесе сауда үшін өндіріс тауарларын жасауға мүмкіндік таппаған большевиктер, оны қорқытып, еңбек еткендерінің жемісін күштеп тартып алды. Осыдан шаруалар мен жаңадан құрылған большевиктік мемлекет арасында "жасырын азамат соғысы" басталды, ол мыңдаған ірі және ұсақ көтерілістер мен наразылықтармен сипатталды. Соғыс аяқталғаннан кейін шаруалар мен мемлекет арасында шиеленіскен бітім орнады, бірақ мемлекет кейіннен коллективтендіруге кірісті. 1923 жылдың 10 наурызында Ленин үшінші инсульт алды. Одан кейін, әсіресе 1924 жылдың 24 қаңтарында қайтыс болғаннан кейін, КСРО-ның сөзсіз басшысы болу үшін күрес күшейді. Бұл режимнің шаруаларды қанау мен пайдалануға назар аударуына бөгет болды. Осылайша шаруалар өздерінің жерлерін қайта бөлісуге, еңбектерінің жемісін еркін тұтынуға және сауда жасауға мүмкіндік алды. Олар 1914 жылдан бұрын бұзылған сауда желілерін қайта жаңғыртты және әрбір ауылдың дәстүрлеріне сәйкес өздерін-өздері басқарды. Мемлекеттің қатысуы ең төмен деңгейге түсті. Алайда, бұл тыныштық тек репрессивті мемлекет пен кең қоғам арасындағы шиеленісті жасырды. Сол жылдары мемлекеттік терроризм КСРО-ның шет аймақтарында, мысалы, Кавказ және Орталық Азияда, жақында бағындырылған, орыс емес мәдениеті бар және Мәскеуге қарсы тұрудың ұзақ тарихы бар аймақтарда шоғырланды. Мәскеу маңындағы ауылдарды зерттеген алғашқы совет этнографтары Амазонкаға бара жатқандай сезімге бөленді. "Орта ғасырларда тіршілік еткендей" адамдар да кездесті. Архаикалық және патриархалдық өмір салты, онда сиқыршылыққа сенеді, уақытты айлар емес, маусымдар мен діни мерекелерге бөледі, пұтқа табынушылық ритуалдары мен ырым-жырымдар, әйелдерді ұрып-соғу, тәртіпсіздік, ұрыс-керіс және маскүнемдік болды. Революциядан бұрын қалалық элита ауылды "өте қараңғы" орта деп қарады, онда сиқыр, діни рәсімдер мен әдет-ғұрыптар адамдарға қорқыныш пен жұбаныш сыйлады. Соғыстан кейін жарты миллион солдат коммунистік партияға қосылып, 1920 жылдары коммунистік идеологияны өз ауылдарына әкелді. Большевиктер мен Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) ауыл өмірін электр желілерімен, ауруханалармен, театрлармен, кинотеатрлармен және кітапханалармен жаңғыртты. Олар сондай-ақ химиялық тыңайтқыштар, жаңа тұқымдар мен заманауи құралдар әкелді. Сүт өнімдері және нарыққа арналған арнайы дақылдар, революцияға дейін тек ақсүйектердің ғана құқығы болған, кеңінен таралды. Кредиттен басқа, қалалармен өнімдер, құралдар мен мал алмасу артты. Шаруалар арасында кооперативтер де өсті: "шағын шаруалардың инстинкттері, ырым-жырымдары мен дәстүрге байланыстылығымен, социалистік шаруашылықтар оларды жоятын еді". Партия ауылдағы ықпалын оларға негіздеді. Көптеген жастар ауылдағы жалықтыратын өмірден қашудың жолын іздеді және сталиндік коллективтендіруді ұйымдастыруға көмектесті, бәрі де ескі өмір салтынан үзіліс жасау үшін. Ауылдар байлар мен кедейлерге емес, қарттар мен жастарға бөлінді. Онжылдықтың соңында большевиктер билікті орталықтандыруға тырысты. Олар ауылдық кеңестердің санын азайтуға кірісті, бірақ бұл 1929 жылы көптеген ауылдарды биліксіз қалдырды, салық жинауды немесе заңдарды орындауды мүмкін емес етті. Революция мен азамат соғысының салдарынан шағын ауыл иелері күшті болды, көптеген ауылдар өз қауымдастығымен басқарылды. Мемлекет қалаларға тек волюст арқылы ғана жетті. Сталин НЭП-тің ұзаққа созылған сайын, режимнің жоспарлары мен шаруалар алдындағы әлсіздігі арасындағы алшақтық арта түсетінін, олар "кулактарға", яғни шағын және орта бизнес иелеріне қарсы ештеңе жасай алмайтынын түсінді. Жаңадан соғыс бастап, үстемдікке қол жеткізу оңайырақ болар еді. Тек 1927 жылы, өзінің басты қарсыластарын қуғаннан, орын ауыстырғаннан немесе жойғаннан кейін және қауіпсіздігіне көз жеткізгеннен кейін ғана Сталин "эсершілдікке" немесе "революциялық социалистік санаға" негізделген "ауылдық утопияға" нүкте қойды. Сол жылы ауыл шаруашылығы өндірісіне мемлекеттік араласу күшейді, сонымен қатар саяси репрессия да күшті болды, кейбір басшылардың жаңа соғыстан қорқуына қарамастан. Бұл өндірістің төмендеуіне әкелді, "астық дағдарысын" тудырды, ол Сталинге коллективтендіруді бастауға сылтау болды. Сталиндік коллективтендіруге қарсы шаруалардың қарсылығы, малдың иелiктен шығарылуы мен шіркеулердің жабылуына қарсылық бiлдiргенге дейiн болған жоқ. Бұл әсіресе 1930 жылы қатты соққы болды, екі жарым миллион ауыл тұрғыны сол жылы 14 мың көтеріліс, тәртіпсіздік және жаппай демонстрацияларға қатысты. Бұл көбінесе Чернозем, Солтүстік Кавказ және Батыс Украина (әсіресе Польша және Румыниямен шектес аймақтар), үкімет бақылауынан шығып қалған аймақтарда болды. Шамамен бес миллион адам аталған аймақтардағы және Қазақстандағы колхоздардан қашып кетті. Бірақ бұл жаңа қозғалыс бұрынғыдай біріге алмай, ұйымдаса алмады, оларда қабілетті басшылар немесе саяси кадрлар (азамат соғысында жойылған) болған жоқ, олар шанышқы мен балтамен күресуге мәжбүр болды (оқ-дәрілер 1920 жылдары кезең-кезеңімен тартылып алынды) және режим тым жылдам әрекет етті.